V PZP 5/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie SN: A. Filcek, E. Jachczyk, M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca), S. Rejman, J. Wasilewski, K. Zieliński (współsprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, W. Grocholi, po rozpoznaniu wniosku Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Jakie skutki prawne dla stosunku pracy, nawiązanego w wyniku podjęcia pracy przez pracownika na podstawie prawomocnego orzeczenia o przywróceniu do pracy, wywiera orzeczenie Sądu Najwyższego wydane w postępowaniu wywołanym złożeniem rewizji nadzwyczajnej, która uchyla zaskarżone orzeczenie i oddala roszczenie pracownika bądź przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania organowi, który wydał zaskarżone orzeczenie?"i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowychuchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Uzasadnienie faktyczneJak wynika z uzasadnienia przedstawionego Sądowi Najwyższemu pytania prawnego, chodzi w nim o skutki, jakie - w zakresie ustania zatrudnienia pracownika - wywołuje wyrok Sądu Najwyższego, uchylający w wyniku rewizji nadzwyczajnej prawomocne orzeczenie przywracające do pracy i oddalający wniosek o przywrócenie do pracy, albo przekazujący sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi, który wydał zaskarżone orzeczenie. Do tego też zagadnienia została ograniczona odpowiedź Sądu Najwyższego.Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych wyraził pogląd, że zasady współżycia społecznego uzasadniają zamieszczenie w wyroku Sądu Najwyższego, uchylającym na skutek rewizji nadzwyczajnej prawomocne orzeczenie przywracające do pracy i oddalającym wniosek o przywrócenie do pracy, stwierdzenia, że skuteczność tego wyroku następuje w z góry określonym późniejszym terminie, przy czym termin ten powinien być zbliżony do najkrótszego okresu wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas nie określony.IUwzględnienie rewizji nadzwyczajnej wniesionej od prawomocnego orzeczenia komisji odwoławczej do spraw pracy lub od prawomocnego wyroku okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych przywracającego pracownika do pracy prowadzi w swych skutkach do uchylenia prawomocnego orzeczenia przywracającego do pracy i albo do oddalenia wniosku o przywrócenie do pracy, albo do przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi, który wydał zaskarżone orzeczenie (art. 277 k.p. w związku z art. 422 k.p.c.).Uchylenie przez Sąd Najwyższy prawomocnego orzeczenia przywracającego do pracy i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie wniosku o przywrócenie do pracy powoduje dwa skutki. Z jednej strony, od daty wyroku Sądu Najwyższego odpada podstawa prawna zatrudnienia pracownika, którą było uchylone przez Sąd Najwyższy prawomocne orzeczenie komisji odwoławczej do spraw pracy lub uchylony prawomocny wyrok okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, na podstawie których doszło do ponownego zatrudnienia pracownika. Z drugiej strony, wyrok Sądu Najwyższego przez fakt orzeczenia co do istoty sprawy (oddalenie wniosku o przywrócenie do pracy) wprowadził zmiany w sferze materialnoprawnych stosunków między zakładem pracy i pracownikiem. Z mocy tego wyroku za prawidłowe z punktu widzenia prawnego zostało uznane oświadczenie zakładu pracy dotyczące rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia albo za wypowiedzeniem wraz ze wszystkimi konsekwencjami. W rezultacie wyrok Sądu Najwyższego, uchylający w wyniku rewizji nadzwyczajnej orzeczenie przywracające do pracy i oddalające wniosek o przywrócenie do pracy, powoduje ustanie obowiązku zakładu pracy zatrudnienia pracownika od daty wyroku Sądu Najwyższego.Nie wywołuje natomiast takiego skutku uchylenie przez Sąd Najwyższy orzeczenia przywracającego do pracy i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi, który wydał zaskarżone orzeczenie. Wprawdzie również i w takiej sytuacji wobec uchylenia przez Sąd Najwyższy prawomocnego orzeczenia przywracającego do pracy odpada podstawa prawna zatrudnienia pracownika, jednakże taki wyrok, jakkolwiek formalnie prawomocny, nie kończy postępowania w sprawie (por. uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 26.VIII.1976 r., V PZP 3/78), a zatem nie może on wywrzeć skutków w sferze materialnoprawnej, tj. w zakresie ustania obowiązku zatrudnienia pracownika przez zakład pracy. Na podstawie bowiem takiego wyroku nie można jeszcze stwierdzić zasadności rozwiązania z pracownikiem stosunku pracy, gdyż zależy to od przyszłych wyników postępowania dowodowego. Sprawę więc trzeba uznać za nie ukończoną, a wobec tego do jej prawomocnego zakończenia nie mogą - jak zaznaczono - nastąpić zmiany w sferze stosunków materialnoprawnych. W tych warunkach należy przyjąć, że uchylenie w wyniku rewizji nadzwyczajnej prawomocnego orzeczenia przywracającego do pracy i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi, który wydał zaskarżone orzeczenie, nie powoduje ustania obowiązku zakładu pracy zatrudnienia pracownika aż do czasu prawomocnego zakończenia sprawy orzeczeniem oddalającym wniosek o przywrócenie do pracy.IIJak wynika z części pierwszej uchwały, uchylenie w wyniku rewizji nadzwyczajnej prawomocnego orzeczenia przywracającego do pracy i oddalenie wniosku o przywrócenie do pracy powoduje ustanie obowiązku zatrudnienia pracownika od dnia wyroku Sądu Najwyższego. Przy przyjęciu powyższej zasady nie można jednak nie dostrzegać, że stosunek pracy nawiązany został ponownie na podstawie prawomocnego orzeczenia przywracającego do pracy, uchylonego dopiero przez Sąd Najwyższy w drodze szczególnego środka prawnego, jakim jest rewizja nadzwyczajna, i że niezwłoczne pozbawienie pracownika miejsca pracy z chwilą wydania przez Sąd Najwyższy wyroku uchylającego prawomocne orzeczenie i oddalającego wniosek pracownika o przywrócenie do pracy może stawiać pracownika w trudnej sytuacji życiowej. W związku z tym może zajść potrzeba udzielenia pracownikowi ochrony prawnej przed niezwłocznym pozbawieniem go zatrudnienia. Wyrazem tej ochrony będzie zamieszczenie w wyroku Sądu Najwyższego innego terminu ustania obowiązku zakładu pracy zatrudniającego pracownika. Udzielenie pracownikowi takiej ochrony znajduje podstawę prawną w art. 8 k.p., który nie zezwala na czynienie ze swego prawa użytku w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Niezwłoczne pozbawienie pracownika przez zakład pracy miejsca pracy w pewnych okolicznościach może pozostawać w sprzeczności z tymi zasadami.Udzielenie ochrony prawnej w ramach art. 8 k.p. zależy od konkretnych okoliczności i każda sprawa powinna być oceniona indywidualnie. Przy tej ocenie trzeba brać pod uwagę całokształt okoliczności, a wśród nich m. in. sposób rozwiązania bądź wygaśnięcia stosunku pracy, sytuację osobistą pracownika, jego staż pracy oraz długość okresu zatrudnienia na podstawie prawomocnego orzeczenia przywracającego do pracy.Przykładowo, z reguły będzie występowała potrzeba określenia w wyroku Sądu Najwyższego innego terminu ustania obowiązku zatrudnienia pracownika, niż data wyroku Sądu Najwyższego, w razie gdy Sąd Najwyższy - wbrew stanowisku zajętemu w prawomocnym orzeczeniu przywracającym do pracy - uzna za zasadne wypowiedzenie pracownikowi umowy o pracę. Zasady współżycia społecznego nie przemawiają natomiast za udzieleniem ochrony prawnej pracownikowi, z którym stosunek pracy został rozwiązany na podstawie art. 52 k.p. w wyniku popełnienia przez niego przestępstwa. W takiej sytuacji zasady te nie uzasadniają zamieszczenia w wyroku Sądu Najwyższego innego terminu ustania obowiązku zatrudnienia pracownika, gdyż z ochrony przewidzianej w art. 8 k.p. nie może korzystać pracownik, który sam zachowywał się w sposób jaskrawie naganny.Przesunięcie w czasie terminu ustania obowiązku zatrudnienia pracownika ma na celu umożliwienie mu znalezienia w tym okresie innego zatrudnienia. Chodzi bowiem o to, aby pracownik już w dacie wyroku Sądu Najwyższego, uchylającego prawomocne orzeczenie przywracające do pracy i oddalającego wniosek o przywrócenie do pracy, nie został w sposób dla niego nieoczekiwany pozbawiony zatrudnienia, stanowiącego dla niego i jego rodziny podstawę egzystencji. W związku z tym przy ustaleniu okresu, w którym zakład pracy ma obowiązek zatrudnienia pracownika, pomimo uchylenia przez Sąd Najwyższy prawomocnego orzeczenia przywracającego do pracy i oddalenia wniosku o przywrócenie do pracy, należy kierować się okresem 2 tygodni, który w art. 36 § 1 pkt 1 k.p. został przewidziany jako najkrótszy okres wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na czas nie określony. Okres ten pozwala w zasadzie na znalezienie nowego zatrudnienia. Dlatego też określony w wyroku Sądu Najwyższego inny termin ustania obowiązku zatrudnienia z reguły nie powinien wykraczać poza okres dwóch tygodni. Przyjęcie, jako zasady, dłuższego okresu nie byłoby uzasadnione choćby z tego względu, że pracownik, którego wniosek o przywrócenie do pracy został oddalony wyrokiem Sądu Najwyższego uwzględniającym rewizję nadzwyczajną, mógłby znaleźć się w lepszej sytuacji od pracownika, któremu wypowiedziano umowę o pracę. W praktyce mogą jednak powstać szczególne i wyjątkowe sytuacje, w których zajdzie potrzeba określenia w wyroku Sądu Najwyższego terminu ustania zatrudnienia wykraczającego poza okres dwóch tygodni.IIIUchylenie przez Sąd Najwyższy w wyniku rewizji nadzwyczajnej prawomocnego orzeczenia przywracającego do pracy z jednoczesnym przekazaniem sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi, który wydał zaskarżone orzeczenie, może prowadzić do powstania różnych sytuacji procesowych. Tym też tłumaczy się druga część uchwały Sądu Najwyższego, sprowadzająca się do tezy, że w razie przekazania przez Sąd Najwyższy sprawy do ponownego rozpatrzenia zasada wyrażona w części pierwszej uchwały ma zastosowanie nie wprost, lecz odpowiednio do orzeczeń organów rozstrzygających spór, oddalających wniosek o przywrócenie do pracy. Takiego sformułowania wymagała różnorodność sytuacji procesowych, co ilustrują następujące przykłady:A. Sprawa jest ponownie rozpoznawana przez okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych, który orzekając jako instancja odwoławcza, oddala wniosek o przywrócenie do pracy. Orzeczenie takie jest prawomocne i nie przysługuje od niego odwołanie (art. 273 k.p. i art. 68 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych). W takiej sytuacji procesowej od daty wydania przez okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych wyroku oddalającego wniosek o przywrócenie do pracy ustaje obowiązek zatrudnienia pracownika. Okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych - podobnie jak Sąd Najwyższy - może jednak określić w wyroku inny termin ustania obowiązku zatrudnienia pracownika, kierując się tymi samymi względami co Sąd Najwyższy w sytuacji przewidzianej w pierwszej części uchwały.B. Sprawa jest ponownie rozpatrywana przez okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych, który orzekając jako sąd pierwszej instancji oddala wniosek o przywrócenie do pracy. Dzieje się to wówczas, gdy zaskarżone zostało rewizją nadzwyczajną prawomocne orzeczenie okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, jako sądu pierwszoinstancyjnego (art. 68 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych), a Sąd Najwyższy uchylił to orzeczenie i sprawę przekazał temu sądowi do ponownego rozpatrzenia. Orzeczenie tego sądu staje się prawomocne dopiero wówczas, gdy w ustawowym terminie nie wniesiono od niego odwołania do Sądu Najwyższego. W takiej sytuacji procesowej okręgowy sąd pracy i ubezpieczeń społecznych powinien rozważyć, czy - w świetle art. 8 k.p. - konkretne okoliczności uzasadniają zamieszczenie w wyroku oddalającym wniosek o przywrócenie do pracy innego terminu ustania obowiązku zatrudnienia pracownika, który z reguły nie powinien przekraczać okresu dwóch tygodni. W wypadku pozytywnym w wyroku należy zamieścić wzmiankę, iż wspomniany termin rozpocznie swój bieg od daty uprawomocnienia się wyroku. Zasada wyrażona w części pierwszej uchwały Sądu Najwyższego znajdzie wówczas zastosowanie nie wprost, lecz odpowiednio. Jeżeli - wobec wniesienia odwołania do Sądu Najwyższego - wyrok nie uprawomocni się, to wówczas jako nieprawomocny i nie kończący postępowania w sprawie nie może wywołać skutków w sferze stosunków materialnoprawnych między zakładem pracy i pracownikiem, a zatem obowiązek zatrudniania pracownika istnieje nadal i trwa do daty prawomocnego zakończenia sprawy orzeczeniem oddalającym wniosek o przywrócenie do pracy.C. Analogiczna sytuacji do sytuacji przedstawionej w pkt B występuje w razie gdy Sąd Najwyższy, rozpoznając rewizję nadzwyczajną od prawomocnego orzeczenia odwoławczej komisji do spraw pracy przywracającego pracownika do pracy, uchyli to orzeczenie i sprawę przekaże do ponownego rozpatrzenia tej komisji. Jeśli po ponownym rozpoznaniu sprawy komisja wniosek o przywrócenie do pracy oddali, to w takiej sytuacji procesowej powstanie również konieczność rozważenia przez komisję, czy w świetle art. 8 k.p. konkretne okoliczności uzasadniają zamieszczenie w orzeczeniu oddalającym wniosek o przywrócenie do pracy innego terminu ustania obowiązku zatrudnienia pracownika, który - jak zaznaczono - z reguły nie powinien przekraczać okresu 2 tygodni. Od orzeczenia komisji odwoławczej przysługuje stronom odwołanie do okręgowego sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, które może być wniesione w terminie 14 dni od daty doręczenia orzeczenia (art. 272 k.p.). Dopiero więc po upływie wspomnianego 14-dniowego terminu oraz niewniesienia w tym terminie odwołania orzeczenie odwoławczej komisji do spraw pracy oddalające wniosek o przywrócenie do pracy staje się prawomocne. W związku z tym w orzeczeniu komisji oddalającym wniosek o przywrócenie do pracy powinna - jeżeli komisja uważa, że są podstawy do zastosowania art. 8 k.p. - znaleźć się wzmianka, iż termin ustania obowiązku zatrudnienia zaczyna biec od daty uprawomocnienia się orzeczenia komisji.W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji uchwały.