III CZP 55/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN J. Pawlak.Sędziowie SN: W. Bryl, T. Bukowski (sprawozdawca), J. Ignatowicz, J. Majorowicz (współsprawozdawca), J. Pietrzykowski, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, R. Wyrzykowskiego, w sprawie z powództwa Krystyny Ł., Marzeny Ł. i Piotra Ł. przeciwko Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu Komunikacji w W., Państwowemu Zakładowi Ubezpieczeń w W. i Janowi W. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy na posiedzeniu w dniu 26 lipca 1978 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego:"Czy świadczenie z obowiązkowego ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków wypłacone przez Państwowy Zakład Ubezpieczeń osobie uprawnionej na podstawie przepisu § 11 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. z 1974 r. Nr 46, poz. 274 z późn. zm.) zalicza się - stosownie do przepisu § 21 tego rozporządzenia - na poczet poniesionych przez tę osobę kosztów pogrzebu?"uchwalił i wpisał do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną.Uzasadnienie faktyczneMąż powódki zmarł w następstwie nieszczęśliwego wypadku komunikacyjnego. Sąd Wojewódzki oddalił jej roszczenie o odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c., zaliczając na całkowite zaspokojenie tej należności - stosownie do § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. z 1974 r. Nr 46, poz. 274; zm.: Dz. U. z 1975 r. Nr 30, poz. 160 i Dz. U. z 1978 r. Nr 1, poz. 1) - świadczenia wypłacone przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych na podstawie ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 1975 r. Nr 20, poz. 105). Uwzględnił natomiast roszczenie o zwrot kosztów pogrzebu, nie zmniejszając tej należności o świadczenie w kwocie 20.000 zł, wypłacone powódce przez pozwany Państwowy Zakład Ubezpieczeń na podstawie § 11 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r.Rozpoznając rewizję powódki, Sąd Najwyższy przedstawił składowi siedmiu sędziów do rozstrzygnięcia pytanie prawne, którego istota sprowadza się do kwestii, czy kwota 20.000 zł wypłacona przez PZU przed zawisłością sporu jako świadczenie z ubezpieczenia następstw nieszczęśliwych wypadków (NW), podlega z mocy § 21 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. zaliczeniu na przysługujący z ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej (OC) zwrot kosztów pogrzebu przewidziany w art. 446 § 1 k.c. Do udzielenia odpowiedzi na to pytanie konieczne jest rozważenie charakteru jednorazowego świadczenia z ubezpieczenia NW (§ 11 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r.) oraz rozstrzygnięcie, czy oprócz tego świadczenia przysługuje w ramach tego samego ubezpieczenia NW zwrot kosztów pogrzebu.Przepis § 21 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1974 r. różni się od swych poprzedników - § 20 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 grudnia 1961 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń następstw nieszczęśliwych wypadków i odpowiedzialności cywilnej z ruchu pojazdów mechanicznych (Dz. U. z 1961 r. Nr 55, poz. 311) i § 20 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 24 kwietnia 1968 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń komunikacyjnych (Dz. U. z 1968 r. Nr 15, poz. 89) - tylko tym, że na poczet świadczeń z ubezpieczenia OC nakazuje zaliczać również świadczenia wypłacone z wprowadzonego pod jego rządem obowiązkowego ubezpieczenia AC. Utrzymał natomiast nie budzącą kontrowersji w orzecznictwie i piśmiennictwie zasadę niedopuszczalności kumulacji jednorazowego świadczenia pośmiertnego o charakterze osobowym z ubezpieczenia NW i świadczenia odszkodowawczego o charakterze majątkowym z ubezpieczenia OC, mimo że świadczenia te opierają się na odmiennych podstawach i kryteriach i różnią się co do swego charakteru. Świadczenie pośmiertne z ubezpieczenia NW (§ 11 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 1974 r.) stanowi w zasadzie sumę ubezpieczeniową na wypadek śmierci. Jej wysokość jest stała. Zależy od wieku ofiary wypadku komunikacyjnego, a nie od rozmiaru szkody. Z tego punktu widzenia ma charakter świadczenia w zasadzie osobowego. Elementy odszkodowania majątkowego dominują natomiast w świadczeniach z ubezpieczenia OC (§ 17 rozporządzenia Rady Ministrów z 1974 r.). Świadczenia te przyznawane są bowiem według zasad i w granicach odpowiedzialności cywilnej posiadacza lub kierowcy pojazdu mechanicznego. Przepis § 21 rozporządzenia Rady Ministrów z 1974 r. ma zastosowanie przy zbiegu świadczenia z NW i odszkodowania z OC, a ze względu na jego wyjątkowość nie podlega wykładni rozszerzającej. W praktyce nie osiągnięto jednolitości poglądów w kwestii, czy suma ubezpieczenia przysługująca na wypadek śmierci z ubezpieczenia NW ma charakter świadczenia przeznaczonego na zaspokojenie tylko niewymiernych szkód związanych ze śmiercią osoby bliskiej, czy też również na pokrycie kosztów pogrzebu. W pierwszym wypadku podlegałaby zaliczeniu w ramach OC tylko na odszkodowanie z art. 446 § 3 k.c., a w drugim wypadku - także na koszty pogrzebu z art. 446 § 1 k.c. Wątpliwości interpretacyjne wystąpiły szczególnie po wejściu w życie rozporządzenia z 1974 r. zawierającego w tej kwestii dalsze odmienności redakcyjne w stosunku do różniących się między sobą również w tym zakresie rozporządzeń Rady Ministrów z lat 1961 i 1968. W szczególności w związku z redakcją § 8 ust. 3 i ust. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z 1968 r. przyjmowano, że zwrot kosztów pogrzebu w ramach sumy ubezpieczenia w NW ma zastosowanie nie do najbliższych członków rodziny zmarłego (małżonek, dzieci, rodzice), lecz wyłącznie do "innych ustawowych spadkobierców - krewnych" zmarłego.W konsekwencji zwolennicy tego poglądu wychodzili z założenia, że świadczenie pośmiertne z § 8 rozporządzenia Rady Ministrów z 1968 r., wypłacone członkowi rodziny wymienionemu w punktach 1, 2 i 3 ustępu trzeciego tegoż paragrafu nie podlega zaliczeniu na koszty pogrzebu zwrócone na podstawie § 20 w ramach ubezpieczenia OC. Paragraf 8 rozporządzenia Rady Ministrów z 1961 r. był tylko nieco odmienny. Wynikało z niego, że w razie braku członków rodziny wymienionych w ustępie trzecim zakład ubezpieczeń zwraca w granicach jednorazowej sumy ubezpieczenia NW udowodnione koszty pogrzebu osobie, która je poniosła.Trzeba jednak stwierdzić, że z rozporządzeń Rady Ministrów z 1961 r. i z 1968 r. nie wynikało, aby oprócz sumy pośmiertnej, należało się członkowi rodziny zmarłego drugie świadczenie w ramach ubezpieczenia NW, przeznaczone na pokrycie udowodnionych kosztów pogrzebu. W drodze rozumowania a contrario do takiego też wniosku prowadzi teza wyroku Sądu Najwyższego z 25 maja 1970 r. I CR 209/70 (OSNCP 1971/1 poz. 13). Głosi ona, że na poczet przysługującego zwrotu kosztów pogrzebu zalicza się w ramach ubezpieczenia NW tylko tę część sumy pośmiertnej, jaka została wypłacona osobie, która koszty pogrzebu poniosła. Zaliczalność tego rodzaju nie wchodziłaby w grę, gdyby z ubezpieczenia NW należały się dwa świadczenia, to znaczy jednorazowe świadczenie pośmiertne i świadczenie z tytułu zwrotu kosztów pogrzebu.Przepis § 11 rozporządzenia Rady Ministrów z 1974 r., odpowiednik § 8 obu poprzednich rozporządzeń, usunął przede wszystkim możliwość różnicowania funkcji świadczenia pośmiertnego z NW w zależności od stopnia pokrewieństwa osoby, której ono przysługuje. Świadczenie to ma w związku ze swoim przeznaczeniem charakter jednolity, bez względu na osobę uprawnioną z § 11 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z 1974 r. Z tego świadczenia zakład ubezpieczeń wypłaca w pierwszej kolejności należność z tytułu zwrotu udowodnionych kosztów pogrzebu tej osobie, która je poniosła (§ 15 ust. 1 rozporządzenia), a więc poza zwykłą kolejnością określoną w § 11 ust. 3 rozporządzenia, nawet osobie spoza kręgu osób w tym przepisie określonego. Wyrażenie, że zakład ubezpieczeń zwraca udowodnione koszty pogrzebu "w granicach" świadczenia pośmiertnego z § 11 ustępu pierwszego nie jest w omawianym rozporządzeniu utożsamiane z pojęciem "obok" czy "oprócz" tego świadczenia. Należności bowiem przysługujące z NW oprócz (obok) świadczenia jednorazowego na wypadek śmierci (§ 11 ust. 1), czy oprócz (obok) świadczenia na wypadek trwałego inwalidztwa (§ 12 ust. 1), są wyraźnie wymienione. Na przykład oprócz sumy pośmiertnej z § 11 ust. 1 zakład ubezpieczeń wypłaca w ramach NW osobie uprawnionej udowodniony przez nią wydatek na sprowadzenie zwłok z zagranicy w części przekraczającej kwotę 20.000 zł w razie śmierci osoby w wieku powyżej 7 lat albo kwotę 10.000 zł w razie śmierci osoby w wieku do 7 lat (§ 11 ust. 1). Oprócz (obok) tej kwoty wypłaca również udowodnione koszty leczenia osoby poszkodowanej (§ 14 rozporządzenia). Jeżeli zatem w świetle przepisów prawa cywilnego członkowi rodziny zmarłego w następstwie nieszczęśliwego wypadku komunikacyjnego należy się nie tylko zwrot kosztów pogrzebu w wysokości równającej się sumie ubezpieczenia na wypadek śmierci (sumie pośmiertnej z ubezpieczenia NW), nie przysługuje mu z tytułu zwrotu kosztów pogrzebu żadne odszkodowanie z OC. I odwrotnie - osobie uprawnionej w rozumieniu § 11 ust. 3 rozporządzenia przysługuje prawo do otrzymania sumy Ubezpieczenia z NW na wypadek śmierci, nawet gdyby nie należało jej się żadne roszczenie cywilne. Prawo do sumy pośmiertnej traci się bowiem tylko w razie zajścia sytuacji przewidzianej w ustępie czwartym § 11 rozporządzenia.Zasada zwracania przez zakład ubezpieczeń kosztów pogrzebu w pierwszej kolejności (§ 11 ust. 2 rozporządzenia) osobie, która je poniosła (§ 15 ust. 1 rozporządzenia), a więc również osobie obcej, może prowadzić w praktyce do tego, że zakład ubezpieczeń wypłaci świadczenie osobie spoza kręgu osób z § 11 ust. 3 rozporządzenia, albo osobie z tego kręgu, lecz z dalszej kolejności. W wypadku zaś, gdy koszty pogrzebu są niższe od sumy ubezpieczenia NW, pozostała różnica należy się członkowi rodziny zmarłego posiadającemu pierwszeństwo według zasady z ustępu trzeciego § 11 rozporządzenia. W konsekwencji, suma zwróconych w ramach NW kosztów pogrzebu i wypłaconej reszty świadczenia pośmiertnego równa się kwocie ustalonej w przepisie § 11 ust. 1 rozporządzenia. Z tego punktu widzenia przepisy o ubezpieczeniu NW ustanawiają jak gdyby kolejność pierwszą i kolejność następną. Całość albo część sumy ubezpieczenia z § 11 ust. 1 rozporządzenia przypada w pierwszej kolejności osobie, która poniosła koszty pogrzebu (§ 15 ust. 1 rozporządzenia), a w następnej kolejności - członkowi rodziny według porządku przewidzianego w § 11 ust. 3 rozporządzenia.Dla celów praktyki zasługuje na wzmiankę, że wypłacone osobie uprawnionej świadczenie pośmiertne z § 11 ust. 1 rozporządzenia zalicza się na poczet jednorazowego odszkodowania z art. 446 § 3 k.c., przyznanego z obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Jeżeli zaś w ramach tego ubezpieczenia został stronie przyznany zwrot kosztów pogrzebu, należność ta podlega również zmniejszeniu o wypłacone świadczenie pośmiertne, jeżeli odszkodowanie jednorazowe stronie nie przysługuje, bądź też przysługuje w kwocie mniejszej od wypłaconego świadczenia.Na podstawie wyżej przytoczonych rozważań Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie prawne jak w sentencji uchwały.