III CZP 87/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN W. Kuryłowicz. Sędziowie SN: W. Bryl, J. Niejadlik (sprawozdawca). SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Ewy i Małgorzaty N. przeciwko Janowi N. o eksmisję z lokalu mieszkalnego, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Warszawie postanowieniem z dnia 13 października 1978 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy w przypadku śmierci jednego z małżonków, będących najemcami lokalu mieszkalnego stosownie do art. 9 ust. 3 prawa lokalowego z dnia 10 kwietnia 1974 r., ich dzieci wstępują w stosunek najmu tego lokalu na zasadzie art. 691 k.c.?"uchwalił:W razie śmierci jednego z małżonków, będących najemcami lokalu mieszkalnego, w stosunek najmu wstępują osoby bliskie - a więc i dzieci małżonków - które stale z nimi mieszkały aż do chwili śmierci.Uzasadnienie faktyczneUprawnienie do wytoczenia powództwa, o jakim mowa w art. 37 ust. 3 prawa lokalowego (Dz. U. z 1974 r. Nr 14, poz. 84), przysługuje także współnajemcy. Powódki twierdziły, że z mocy art. 691 k.c. - według którego w razie śmierci najemcy mieszkania osoby bliskie, które stale z nim mieszkały aż do chwili śmierci, wstępują w stosunek najmu - uzyskały po śmierci ich matki (1977 r.) sytuację prawną współnajemców i żądały w pozwie nakazania nagannie zachowującemu się ich ojcu, pozwanemu Janowi N., opuszczenia mieszkania nadal wspólnie z nimi zajmowanego. Małżonkowie, wspólnie zajmujący lokal mieszkalny, są z mocy prawa najemcami tego lokalu, chociażby przydział lokalu, pozostającego w dyspozycji terenowego organu administracji państwowej, nastąpił na rzecz jednego z nich (art. 9 ust. 3 pr. lok.). Przy rozpoznawaniu rewizji pozwanego, Jana N., od wyroku uwzględniającego powództwo powstało więc zagadnienie prawne, sprowadzające się do pytania, czy art. 691 k.c. znajdzie takie samo zastosowanie jak pod rządem prawa lokalowego z 1959 r. (Dz. U. z 1962 r. Nr 47, poz. 227), uznającego za najemcę mieszkania tylko osobę indywidualnie wskazaną w administracyjnej decyzji o przydziale - także w razie śmierci jednego z małżonków. Pozytywna odpowiedź potwierdziłaby bowiem istnienie po stronie powódek legitymacji do wytoczenia powództwa o eksmisję współnajemcy z zajmowanego mieszkania (art. 391 k.p.c.). Małżonkowie wspólnie zajmujący lokal mieszkalny są - w świetle art. 9 ust. 3 prawa lokalowego - "najemcami" tego lokalu. Oboje małżonkowie jednak niepodzielnie korzystają z tego samego przedmiotu najmu, a niepodzielne współuprawnienie do korzystania z lokalu i takież zobowiązanie względem wynajmującego (art. 38 k.c.) jest właściwe współnajemcom. W związku z tym wyrażono pogląd, że użycie mimo to na określenie ich sytuacji prawnej wyrażenia "są (...) najemcami" lokalu mieszkalnego wskazuje na zamiar ustawodawcy przyznania z mocy prawa każdemu ze współmałżonków pełnego prawa do całego przedmiotu najmu, w konsekwencji więc śmierć jednego z nich nie powoduje umniejszenia prawa przysługującego drugiemu małżonkowi. Koncepcja, według której art. 691 k.c. ma na celu uregulowanie sytuacji prawnej w wypadku, gdy w istniejącym stosunku najmu powstaje luka podmiotowa, wywołana śmiercią najemcy (obojga małżonków), prowadzi jednak do ograniczenia praw podmiotowych innych członków rodziny zmarłego małżonka, żyjącego we wspólnocie. Byłaby więc możliwa do przyjęcia tylko wtedy, gdyby znajdowała oparcie w wyraźnym unormowaniu ustawowym. Wyrażenie "najemcy", może obejmować swym zakresem węższe, podmiotowo pojęcie "współnajemcy"; na zamiar ustawodawcy uprzywilejowania pozostałego przy życiu małżonka nie wskazuje więc samo brzmienie art. 9 ust. 3 prawa lokalowego. Pominięcie zaś w art. 8 prawa lokalowego małżonka wśród osób bliskich najemcy jest logiczną konsekwencją uzyskania z mocy prawa przez tegoż łącznie ze współmałżonkiem własnego prawa do lokalu, a powtórzenie w tym prawie przepisu art. 17 ust. 2 prawa dotychczasowego było zbędne wobec umieszczenia w art. 1 prawa lokalowego odesłania m.in. do zbliżonego mu treścią art. 691 k.c. Jedynym wyrazem koncepcji, że art. 691 k.c. może znaleźć zastosowanie dopiero w razie śmierci obojga małżonków, były przepisy projektu ustawy (...). Tym samym fakt, że przepisy projektu ostatecznie do ustawy nie weszły, nie pozwala na jej skuteczną obronę w powołaniu się na unormowanie zawarte w art. 9 ust. 3 prawa lokalowego. Ogranicza się ono bowiem jedynie do uznania współmałżonka za "najemcę", a przecież art. 691 k.c. stosuje się właśnie w razie śmierci "najemcy". To samo wynika z celu unormowania zawartego w art. 9 ust. 3 prawa lokalowego. Poprzez ten przepis zrealizował ustawodawca postulat równouprawnienia obojga małżonków do zajmowania mieszkania w myśl zasady, że powinno ono służyć całej rodzinie tak długo, jak długo pozostaje ona w całości lub w zmniejszonym składzie we wspólnocie. Uprzywilejowanie pozostałego przy życiu małżonka w stosunku do innych domowników - zwykle małoletnich dzieci - nie dałoby się pogodzić z zamierzoną stabilizacją uprawnień domowników do zajmowania mieszkania i związaną z tym koniecznością zapewnienia prawa do lokalu mieszkalnego także innym osobom, należącym do tej rodziny, jaka dotąd żyła we wspólnocie. Pozostały przy życiu rodzic może bowiem założyć nową rodzinę, co często niekorzystnie wpływa na stosunki z dziećmi z pierwszego małżeństwa. Mogłyby się więc one znaleźć w trudniej sytuacji, gdyby ustawodawca zrezygnował z zapewnienia im prawa do mieszkania w takim zakresie, w jakim ono przysługiwało ich zmarłemu rodzicowi. Prawidłowa wykładnia powołanych przepisów prowadzi więc do wniosku, że pod rządem obowiązującego prawa lokalowego zachowała aktualność uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20.VII.1972 r. III CZP 50/72 (OSPiKA 1973, poz. 150) w zakresie obejmującym wyjaśnienie, że już w razie śmierci jednego z małżonków, będącego współnajemcą mieszkania, w stosunek najmu wstępują na mocy art. 691 k.c. osoby bliskie, które wspólnie z nim mieszkały aż do chwili śmierci. Dlatego na postawione pytanie udzielono odpowiedzi jak w sentencji niniejszej uchwały.