III CZP 15/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN K. Piasecki (sprawozdawca).Sędziowie: SN: S. Dmowski. A. Gola.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Janiny Ć. z udziałem uczestniczki postępowania Leonardy K. o stwierdzenie nabycia spadku po Antonim B., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krośnie postanowieniem z dnia 29 października 1976 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. "Czy w sytuacji, gdy spadek obejmujący nieruchomość rolną o powierzchni od 0,2 ha do 0,5 ha został otwarty przed dniem 31.XII.1971 r. nieruchomość taką należy nadal - w zakresie określenia osób uprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego - uważać za nieruchomość rolną, mimo że w chwili wydania postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w świetle § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1971 r. (Dz. U. Nr 37, poz. 332) nieruchomość spadkowa nie mogłaby być zaliczona do nieruchomości rolnych?"udzielił następującej odpowiedzi:Nieruchomość, która miała w dniu otwarcia spadku charakter nieruchomości rolnej, a następnie - w związku ze zmianą wprowadzoną przez rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1971 r. (Dz.U. Nr 37, poz. 332), podwyższającą dolną granicę obszaru z 0,2 ha do 0,5 ha - utraciła charakter takiej nieruchomości, należy nadal w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku w zakresie określenia osób uprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego uważać za nieruchomość rolną. Uzasadnienie faktyczneSformułowane w przedstawionym do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. pytaniu wątpliwości nasunęły się w związku ze zmianą stanu prawnego, wprowadzoną przez § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1971 r. zmieniającego rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 37, poz. 332). O ile bowiem według poprzedniego stanu prawnego uregulowanego w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. (jedn. tekst: Dz. U. z 1970 r. Nr 24, poz. 199) nie uważało się za rolne nieruchomości należących do tej samej osoby (tych samych osób), jeżeli ich łączny obszar nie przekraczał 0,2 ha, o tyle według obecnie obowiązującego stanu prawnego granica (norma) obszaru została podwyższona do 0,5 ha. Na skutek tego rodzaju zmiany szereg nieruchomości utraciło charakter nieruchomości rolnej. W tym kontekście istotnie nabiera znaczenia rozstrzygnięcie kwestii, jak traktować - gdy chodzi o jej charakter prawny - nieruchomość, która w chwili otwarcia spadku przed dniem 31.XII.1971 r. (przed datą wejścia w życie rozporządzenia z dnia 23 grudnia 1971 r.) miała charakter nieruchomości rolnej, podczas gdy w chwili wydawania postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku nie mogłaby już być zaliczona do kategorii nieruchomości rolnych.Zagadnienie to było już przedmiotem rozstrzygnięcia w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w innym nieco kontekście, w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 17.IX.1973 r. III CZP 22/73 (OSNCP 1974, poz. 124). W myśl tej uchwały, "jeżeli nieruchomość była w dniu otwarcia spadku lub w dniu 5.VII.1963 r. nieruchomością rolną, a następnie - w związku ze zmianą wprowadzoną przez rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1971 r. (Dz. U. Nr 37, poz. 332), podwyższającą dolną granicę obszaru z 0,2 do 0,5 ha przy zaliczeniu danej nieruchomości do nieruchomości rolnych - charakter takiej nieruchomości utraciła, nie należy jej uważać w postępowaniu o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne, w którego skład wchodzi taka nieruchomość, za nieruchomość rolną, co jednak nie narusza uprawnień spadkobierców, którzy nieruchomość tę wyłącznie odziedziczyli, jako zachowujących prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. W związku z tym nieruchomość taka może być podzielona bez zachowania przepisów ograniczających podział nieruchomości rolnych, jednakże tylko między tych spadkobierców, którzy w chwili otwarcia spadku lub w dniu 5.VII.1963 r. nabyli prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego". Sąd Najwyższy w niniejszym składzie podziela powyższą wykładnię, która w pełni jest aktualna przy rozstrzygnięciu niniejszego zagadnienia. Słusznie bowiem Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej uchwały stwierdził, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że o tym, czy w danej sprawie wchodzą w grę przepisy o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, decyduje charakter danej nieruchomości w chwili otwarcia spadku. W związku z tym, gdy nieruchomość miała charakter nieruchomości rolnej w chwili otwarcia spadku, okoliczność, że później utraciła ten charakter, nie powoduje zmiany w zakresie dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Wykładnia tego rodzaju znalazła wyraz w orzeczeniu z dnia 21.IV.1967 r. III CZP 29/67 (OSNCP 1967, poz. 214) i orzeczeniu z dnia 10.IX.1966 r. III CR 176/67 (OSNCP 1967, poz. 134) oraz w wytycznych Izby Cywilnej z dnia 15.XII.1969 r. III CZP 12/69 o dziale spadku obejmującego gospodarstwo rolne (OSNCP 1970, poz. 39). Z powyższych zasad przyjętych w dotychczasowym orzecznictwie wynika, że również zmiana § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r., wprowadzona przez rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1971 r. nie ma wpływu na porządek dziedziczenia w sytuacji, gdy spadek został otwarty w okresie od dnia wejścia noweli, tj. do dnia 31.XII.1971 r. Za uzasadnione należy uznać stanowisko, że przepis § 1 rozporządzenia w nowym brzmieniu nie ma mocy wstecznej. Odmienne rozwiązanie musiałoby niewątpliwie wyraźnie wynikać z przepisów. Ustawodawca w tym zakresie nie wprowadził żadnych postanowień tej treści. Zagadnienie jednak wymaga dalszego rozważenia ze względu na przepis art. 3 k.c., według którego ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia lub celu. Była już mowa o tym, że z brzmienia przepisów wspomnianego rozporządzenia nie wynika ich moc wsteczna w rozważanym zakresie określenia osób uprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Pozostaje zatem do rozważenia kwestia mocy wstecznej mającej w świetle art. 3 k.c. wynikać z celu ustawy, czyli stosownie do art. XVI przep. wprow, k.c. - "z każdego obowiązującego przepisu ustawy", a więc również przepisów wspomnianego wyżej rozporządzenia. Na wstępie rozważań pod tym kątem widzenia należy uczynić pewne istotne zastrzeżenie, a mianowicie stwierdzić, że przy wnioskowaniu z celu przepisów prawa cywilnego i ich mocy wstecznej należy zachować dużą ostrożność.Ostrożność tę dyktuje ogólna, powszechnie przyjęta za regułę, zasada ochrony praw nabytych. Moc wsteczna przepisów musi być dlatego traktowana jako odstępstwo od tej zasady, zwłaszcza socjalistycznej techniki i polityki legislacyjnej. Nie można bowiem w tym przedmiocie pomijać doniosłych względów społecznych, mogących przemawiać przeciwko ujemnym skutkom związanym z mocą wsteczną, której sam ustawodawca wyraźnie w określonym wypadku nie statuuje.Nie ma także żadnych uzasadnionych podstaw do przyjęcia ogólnej konstrukcji, według której przepisy rozporządzenia nie miałyby "samodzielności międzyczasowej", w wyniku czego o ich mocy wstecznej miałyby decydować przepisy ustawy, na podstawie której rozporządzenie zostało wydane, jeżeli ustawa przewiduje moc wsteczną. Oczywiście, przepisy ustawy mogą ogólnie rzecz biorąc, stanowić punkt wyjścia dociekania, czy przepisy rozporządzenia mają moc wsteczną ze względu na ich cel. Jednakże nie ma podstaw do ogólnego założenia, że przepisy rozporządzenia - wydane w granicach upoważnienia ustawowego - nie mają samodzielności, zwłaszcza także pod względem ich oceny w świetle art. 3 k.c. Wniosku zatem nie można by opierać na treści art. 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. zmieniającej ustawę kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252). Nie można bowiem pomijać treści art. 165 k.c. w nowym brzmieniu co do tego, że rozporządzenie Rady Ministrów określi podstawową normę obszarową gospodarstw rolnych.Również i w poprzednim stanie prawnym określenie podstawowej normy obszarowej gospodarstw rolnych stanowiło samodzielną domenę przepisów rozporządzenia. Ze względu na taki swój charakter muszą być one w rozważanym zakresie traktowane jako samodzielne także z punktu widzenia art. 3 k.c. Dlatego też nie ma podstaw do wykładni, według której reguła o mocy wstecznej przepisów wspomnianej ustawy z dnia 26 października 1971 r. w przedmiocie dziedziczenia gospodarstwa rolnego wynikająca z art. 2 § 1 tej ustawy obejmuje również przepis § 1 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 23 grudnia 1971 r. (Dz. U. Nr 37, poz. 332).W świetle tych rozważań należało na przedstawione zagadnienie prawne udzielić odpowiedzi przytoczonej na wstępie niniejszej uchwały.