II UZP 9/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Filcek. Sędziowie: W. Formański, S. Perestaj (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL w sprawie z wniosku Marianny B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w K. o rentę za przekazanie gospodarstwa, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach postanowieniem z dnia 20 lutego 1976 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy przysługuje renta za przekazane Państwu gospodarstwo rolne, stanowiące przedmiot odrębnej własności jednego małżonka, także pobierającemu rentę inwalidzką drugiemu małżonkowi, który - pozostając we wspólności małżeńskiej od 23 grudnia 1972 r. - pracował w tym gospodarstwie przez okres krótszy od 5 lat?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:W wypadku przekazania gospodarstwa rolnego w trybie art. 9 i 17 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118), które stanowiło odrębną własność jednego z małżonków, renta za to gospodarstwo przysługuje obojgu małżonkom, chociażby drugi z małżonków w okresie 5 lat przed przekazaniem gospodarstwa pracował w tym gospodarstwie i pozostawał we wspólności małżeńskiej przez okres krótszy niż 5 lat, chyba że przyznanie renty drugiemu z małżonków w okolicznościach konkretnej sprawy pozostawałoby w sprzeczności ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa do renty za przekazane gospodarstwo rolne. Uzasadnienie faktyczneMarianna B., urodz. 13.II.1909 r. - będąca właścicielką gospodarstwa rolnego o powierzchni 4,28 ha (w tym 4,01 ha stanowiące jej odrębną własność, a 0,27 ha pozostające we współwłasności z Ob. M.Ł.) złożyła wniosek o przejęcie tego gospodarstwa na własność Państwa w zamian za rentę.Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. przyznał wnioskodawczyni rentę za gospodarstwo rolne ustalając, iż przysługuje jej renta w kwocie 1.200 zł miesięcznie. Wobec jednak pozostawania przez nią od 1972 r. w związku małżeńskim z Józefem B. - pobierającym rentę inwalidzką na podstawie ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym, przyznał wnioskodawczyni rentę w kwocie 600 zł miesięcznie, a jej mężowi Józefowi B. w kwocie 300 zł miesięcznie.Odwołanie wnioskodawczyni od tej decyzji złożone do Rady Nadzorczej Oddziału ZUS nie zostało uwzględnione wobec tego, iż decyzja ta jest zgodna z przepisami prawa.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych - rozpoznając odwołanie wnioskodawczyni od orzeczenia Rady Nadzorczej - postanowieniem z dnia 20.II.1976 r. przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne przytoczone w sentencji uchwały.Z uzasadnienia postanowienia wynika, że wątpliwości Sądu Pracy w przedmiocie wykładni art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 24 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118) powstały w następstwie założenia, że mąż wnioskodawczyni Józef B. zawarł z nią małżeństwo w dniu 23.XII.1972 r. i pracował w przekazanym gospodarstwie tylko do czasu przejęcia go w październiku 1974 r. oraz że od miesiąca czerwca 1975 r. odszedł do syna zrywając wspólne pożycie z wnioskodawczynią.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Art. 17 ust. 1 wymienionej wyżej ustawy utrzymuje zasadę - wprowadzoną art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o rentach i innych świadczeniach dla rolników przekazujących nieruchomości rolne na własność Państwa (Dz. U. Nr 3, poz. 15), że renta w zamian za przekazane na własność Państwa gospodarstwo rolne przysługuje obojgu małżonkom, bez względu na to, czy stanowi ono współwłasność obojga małżonków, objęte jest wspólnością ustawową, czy stanowi odrębną własność jednego z małżonków.Art. 17 ust. 2 cytowanej ustawy wprowadził wyjątek od tej generalnej zasady, stanowiąc, iż renta za przekazane gospodarstwo nie przysługuje temu małżonkowi, który w okresie ostatnich 5 lat przed przekazaniem gospodarstwa nie pracował na tym gospodarstwie i nie pozostawał we wspólności małżeńskiej. Przepis ten jest wyrazem realizacji społeczno-gospodarczego przeznaczenia renty za gospodarstwo rolne dla tego z małżonków, którego praca w gospodarstwie rolnym stanowiła główne źródło utrzymania, a ponadto który spełnia warunki określone w art. 9 ustawy.Nie uzasadnione bowiem społecznie byłoby istnienie takiego stanu, który zezwalałby małżonkowi, nie pracującemu w okresie ostatnich 5 lat na gospodarstwie rolnym, aby po przekazaniu tego gospodarstwa przez drugiego małżonka na własność Państwa, odniósł z tego tytułu korzyść w postaci otrzymania renty za przekazane gospodarstwo.Nie dotyczy to jednak małżonka, który wprawdzie nie pracował na gospodarstwie w okresie ostatnich 5 lat, ale jest właścicielem tego gospodarstwa (stanowiącego jego odrębną własność).Renta za przekazane na własność Państwa gospodarstwo rolne ma charakter świadczenia ubezpieczeniowego, nie może więc być traktowana jako surogat za to gospodarstwo i zaliczona z tego tytułu do majątku wspólnego lub odrębnego małżonków, w zależności od tego, czyją własność stanowiło przekazane gospodarstwo.Treść przepisu art. 17 ust. 2 wymienionej ustawy prowadzi do wniosku, że renta przysługuje obojgu małżonkom również wówczas, gdy jeden z małżonków w okresie ostatnich 5 lat przed przekazaniem gospodarstwa pracował na tym gospodarstwie i pozostawał we wspólności małżeńskiej przez okres krótszy niż 5 lat. Zawarte bowiem w tym przepisie słowa "w okresie ostatnich 5 lat" nie mogą być tłumaczone wbrew ich dosłownemu znaczeniu. W szczególności nie można ich rozumieć w ten sposób, że chodzi tu o pracę przez cały okres ostatnich 5 lat bądź też przez okres nie krótszy niż 5 lat. Przepis ten, jak wyżej zostało wykazane, stanowi wyjątek od zasady i jak wszelkie przepisy wyjątkowe nie może być rozszerzająco interpretowany. Jeśliby ustawodawca zamierzał wprowadzić kryterium co najmniej 5-letniej pracy na gospodarstwie rolnym przed jego przekazaniem, jako warunek do uzyskania renty za to gospodarstwo przez obojga małżonków, to zamiast słów "w okresie 5 lat", zamieściłby słowa: "nieprzerwanie przez okres ostatnich 5 lat" lub "co najmniej przez ostatnich 5 lat", jakiego to sformułowania użył w art. 35 rozważanej ustawy wtedy, kiedy chciał podkreślić, że przesłanka powołana w tym przepisie ma trwać przez cały wskazany okres.Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że małżonek, który pracował na przekazanym gospodarstwie, stanowiącym odrębną własność drugiego z małżonków i pozostawał we wspólnocie małżeńskiej przez okres krótszy niż 5 lat, przed przekazaniem tego gospodarstwa, ma prawo do renty za to gospodarstwo.Spełnia on bowiem wymagania określone w art. 17 ust. 1 wymienionej ustawy. Pobieranie natomiast świadczenia o charakterze rentowym na podstawie innych przepisów skutkuje jedynie zmniejszenie o połowę jednego z tych świadczeń w myśl art. 36 ust. 1 omawianej ustawy.Nie są jednak wyłączone sytuacje, w których z uwagi na szczególne okoliczności organ przyznający rentę nie uzna za możliwe przyznanie takiemu małżonkowi w konkretnej sprawie renty, jako pozostające w sprzeczności ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa. W taki sposób należałoby postąpić w szczególności wówczas, gdyby zostało ustalone, że małżonek, dotąd nie pracujący na przekazanym gospodarstwie, na krótko przed przekazaniem gospodarstwa zawarł małżeństwo w celu uzyskania renty za przekazanie gospodarstwa, albo gdyby taki małżonek pracą na gospodarstwie zajmował się tylko dorywczo, będąc zatrudnionym przy innej stałej pracy zarobkowej.W takich przypadkach mając na względzie, że społeczno-gospodarczym przeznaczeniem świadczenia rentowego za przekazane gospodarstwo rolne jest dostarczenie środków utrzymania w zamian za dotychczasowe główne źródło utrzymania (praca w gospodarstwie), uzasadniona byłaby odmowa przyznania renty obojgu małżonkom, a przyznanie jej w pełnej wysokości tylko temu z małżonków, którego własność stanowiło to gospodarstwo.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy postanowił udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.