VI KZP 9/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Pyszkowski. Sędziowie: S. Fornalik, A. Hapon, L. Jax (sprawozdawca), dr T. Majewski (współsprawozdawca), Z. Nyczaj, J. Pustelnik.Prokurator Prokuratury Generalnej: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Grzegorza C. i innych, oskarżonych z art. 202 k.k., po rozpoznaniu przekazanego przez Sąd Najwyższy w składzie zwykłym na podstawie art. 390 § 2 k.p.k. postanowieniem z dnia 21 lutego 1975 r. następującego zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy treść art. 558 k.p.k. wyłącza biegłego do złożenia zażalenia na orzeczenie sądu co do przyznania mu wynagrodzenia za wykonaną pracę?"i po wysłuchaniu prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrawa biegłego do wynagrodzenia za wykonaną pracę oraz do innych należności są jednolicie unormowane dla wszelkiego rodzaju postępowania sądowego oraz dla wszystkich stadiów tego postępowania. Określa je w szczególności dekret z dnia 26 października 1950 r. o należnościach świadków, biegłych i stron w postępowaniu sądowym (Dz. U. Nr 49, poz. 445 z późn. zm.) oraz rozporządzenia wydane na podstawie art. 16 tego dekretu.W postępowaniu cywilnym biegłemu przysługuje zażalenie na postępowanie lub zarządzenie co do przyznanego mu wynagrodzenia (art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c.). Jeżeli chodzi o postępowanie karne, to z art. 268 k.p.k. wynika, że prawo do składania zażaleń na postanowienia i zarządzenia wydane w toku postępowania przygotowawczego przysługuje wszystkim osobom, których prawa zostały naruszone, a zatem brak podstaw do kwestionowania uprawnień biegłego do złożenia zażalenia w wypadkach, gdy biegły podnosi zarzut, iż przyznano mu wynagrodzenie niższe od tego, jakie przysługuje mu na podstawie wymienionych na wstępie przepisów.Natomiast mogą powstać wątpliwości, czy takie uprawnienie przysługuje biegłemu w postępowaniu sądowym, przy czym wyrazem tych wątpliwości jest uchwała składu zwykłego Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 1973 r. w sprawie VI KZP 21/73 (OSNKW 1973, z. 11, poz. 135), według której biegłemu nie przysługuje zażalenie na orzeczenie (zarządzenie) sądu w kwestii przysługujących temu biegłemu należności.Sąd Najwyższy w składzie zwykłym - który na podstawie art. 390 § 2 k.p.k. przedstawił Sądowi Najwyższemu w składzie powiększonym pytanie prawne dotyczące omawianego zagadnienia - trafnie podnosi, że słuszność wyżej powołanej uchwały, która spotkała się także z krytyczną oceną niektórych przedstawicieli doktryny, nasuwa wątpliwości.Za nieprzekonujący w szczególności należy uznać główny argument powołany na poparcie poglądu wyrażonego w uchwale, która - wskazując na odmienne niż w dawnym kodeksie postępowania karnego (z 1928 r.) unormowanie zażaleń na orzeczenie co do kosztów postępowania - z użytego w art. 558 k.p.k. zwrotu: "przysługuje zażalenie, jeżeli nie wniesiono rewizji" wyciąga wniosek, że zażalenie przysługuje wyłącznie stronom, gdyż tylko stronom przysługuje rewizja (art. 392 k.p.k.). W rzeczywistości bowiem cytowany fragment przepisu art. 558 k.p.k., stanowiący nie o podmiotach uprawnionych do wniesienia zażalenia, lecz o sytuacji faktycznej w postępowaniu (o niedokonaniu pewnej czynności), nie może mieć charakteru ograniczającego krąg osób uprawnionych do wniesienia zażalenia, skoro o podmiotach uprawnionych do złożenia zażalenia nie ma mowy w pierwszej części zdania art. 558 k.p.k.Tak więc zawarte w art. 558 k.p.k. zastrzeżenie: "jeżeli nie wniesiono rewizji" oznacza jedynie, że niedopuszczalne jest równoczesne wykorzystywanie dwóch środków odwoławczych (zażalenia i rewizji), jeżeli ten sam cel co do obciążenia kosztami można osiągnąć na skutek wywołania postępowania odwoławczego w drodze rewizji.Podobne zastrzeżenie zresztą zawiera także art. 394 § 1 pkt 9 k.p.c. ("jeżeli strona nie składa środka zaskarżenia co do istoty sprawy").Natomiast dla rozważań co do zagadnienia kręgu podmiotów uprawnionych do wnoszenia zażaleń na podstawie art. 558 k.p.k. istotne znaczenie ma powołany w uchwale przepis art. 347 § 1 k.p.k., wyrażający ogólną zasadę, że środek odwoławczy przysługuje stronom.Niemniej jednak analiza przepisów szczegółowych kodeksu postępowania karnego pozwala na przyjęcie, że wspomniana ostatnio zasada ogólna wynikająca z art. 374 § 1 k.p.k. ma bezwzględne zastosowanie tylko co do rewizji, która może być wnoszona wyłącznie przez strony, gdyż wynika to z treści art. 392 k.p.k.Natomiast art. 409 k.p.k., stanowiąc o zażaleniu, wylicza niektóre rodzaje postanowień zaskarżalnych tym środkiem odwoławczym i stwierdza, że na inne postanowienia przysługuje zażalenie "w wypadkach przewidzianych w ustawie", przy czym w treści tego przepisu nie powtórzono zastrzeżenia, iż przysługuje on wyłącznie stronom.Przyjęcie, że zasada wyrażona w art. 374 § 1 k.p.k. ma pełne zastosowanie do zażaleń, doprowadziłoby do praktycznego wyłączenia zażaleń na niektóre rozstrzygnięcia. W szczególności dotyczyłoby to tych rozstrzygnięć, które są dla stron wygodne lub obojętne (wobec czego strony nie byłyby uprawnione do ich zaskarżenia ze względu na przepis art. 374 § 3 k.p.k.), a jednocześnie mogą naruszać prawa innych osób. Przykładowo można tu wskazać na zażalenie przysługujące zgodnie z art. 198 § 2 k.p.k. na postanowienie o zajęciu przesyłki pocztowej.Dlatego też biorąc pod uwagę treść przepisu art. 409 k.p.k. oraz konsekwencje wynikające z przyjęcia, że zasada wyrażona w art. 374 § 1 k.p.k. ma rygorystyczne zastosowanie do zażaleń, należy dojść do wniosku (jak to zresztą podkreślono w uchwale z dnia 23 sierpnia 1973 r. - OSNKW 1973, z. 11, poz. 135), iż osobom, których prawa zostały ograniczone lub których interesy zostały narażone na szkodę, przysługuje prawo do złożenia zażalenia w następujących wypadkach, gdy:a) ustawa wyraźnie przyznaje im prawo do wniesienia środka odwoławczego (art. 268, art. 281 § 2, art. 286 § 4 k.p.k.),b) takie uprawnienie wynika z całości unormowania danego zagadnienia (np. art. 247 § 2 k.p.k. co do stosowania kar porządkowych względem osób nie będących stronami).Sytuacja biegłego, któremu przyznano zaniżone wynagrodzenie, jest niewątpliwie zbieżna z sytuacją osoby (nie będącej stroną), co do której niesłusznie zastosowano karę porządkową. Strony bowiem - podobnie jak w wypadku wymierzenia kar porządkowych - nie są zainteresowane, aby pretensje biegłego do wynagrodzenia były w pełni zaspokojone nawet wtedy, gdyby te pretensje były słuszne. W takim zresztą wypadku zażalenie złożone na podstawie art. 558 k.p.k. przez stronę mogłoby zostać pozostawione bez rozpoznania zgodnie z art. 379 w związku z art. 377 § 2 i art. 374 § 3 k.p.k. Skoro zaś ani przepis art. 409 k.p.k., ani też przepis art. 558 k.p.k. nie ograniczają wyraźnie kręgu osób, którym przysługuje zażalenie, i skoro postanowienie o przyznaniu i ustaleniu wynagrodzenia dla biegłego może naruszać jego prawa lub szkodzić jego interesom, to należy przyjąć, że biegłemu przysługuje prawo do złożenia zażalenia na takie postanowienie.Dodatkowo można podnieść, że w doktrynie wyróżnia się obok postępowania "zasadniczego" także różne postępowania "wycinkowe" (np. co do ukarania świadka grzywną). W postępowaniach tych pozycje strony zajmuje podmiot zainteresowany w wydaniu decyzji, którą określa się mianem quasi - strony. Postępowanie zmierzające do ustalenia wysokości wynagrodzenia dla biegłego powinno być uznane za tego rodzaju postępowanie wycinkowe, w którym rolę quasi - strony spełnia biegły jako osoba zainteresowana w uwzględnieniu jej pretensji za wykonane czynności.Również za dodatkowy argument przemawiający za przyznaniem biegłemu prawa do wniesienia zażalenia na orzeczenie sądu w omawianej kwestii należy uznać wzgląd na celowość ujednolicenia w tym zakresie trybu postępowania we wszystkich fazach postępowania karnego oraz w postępowaniu cywilnym, tym bardziej że biegły może występować także w procesie adhezyjnym, w którym na podstawie art. 60 k.p.k. stosuje się posiłkowo przepisy kodeksu postępowania cywilnego.