VI KZP 49/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia H. Kempisty (sprawozdawca). Sędziowie: M. Paluch, S. Pawela (współsprawozdawca), K. Piasecki (z Izby Cywilnej), R. Staszkiewicz, W. Żebrowski, A. Żylewicz.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Ferenc.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Kazimierza L. i innych, oskarżonych z art. 199 § 1 k.k., po rozpoznaniu przekazanego postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w Przemyślu z dnia 12 grudnia 1975 r., a następnie przedstawionego postanowieniem z dnia 14 maja 1976 r. przez skład zwykły Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia przez skład powiększony tegoż Sądu następującego zagadnienia prawnego wymagającego zasadniczej wykładni ustawy:"Czy w wypadku zapadnięcia orzeczenia w trybie art. 73-74 k.k., w razie skazania za czyn polegający na przywłaszczeniu mienia społecznego poza granicami PRL, w państwie o tych samych zasadach ustrojowych zachodzi potrzeba wydania orzeczenia w trybie art. 75 § 3 k.k. w związku z art. 363 § 1 k.p.k., a jeżeli tak, to na czyją rzecz ma być wydane orzeczenie o naprawieniu szkody wyrządzonej przestępstwem i w jakiej walucie - czy na rzecz pokrzywdzonej jednostki uspołecznionej znajdującej się poza granicami PRL, czy też na rzecz Skarbu Państwa?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratora uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1. Zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 113 k.k. za przestępstwo popełnione za granicą obywatel polski odpowiada na podstawie ustawy karnej polskiej. Wobec zaś tego, że przepis powyższy mówi wyraźnie o stosowaniu w takim wypadku ustawy karnej, rozumieć go należy jako odnoszący się wyłącznie do odpowiedzialności karnej. Przez tak określony obowiązek stosowania ustawy karnej (gdy chodzi o odpowiedzialność karną za przestępstwo popełnione za granicą przy braku innego, szczególnego w tym zakresie unormowania) nie można by rozumieć także stosowania w tego rodzaju procesie karnym ustawy cywilnej polskiej (prawa cywilnego materialnego), a w szczególności zakładać rozstrzygania w takim procesie karnym, zwłaszcza z urzędu, o roszczeniach cywilnych w interesie innego państwa, jego instytucji czy obywateli.2. Mając to na względzie, również przyjęcie, że mienie społeczne innego państwa doznaje w Polsce podobnej ochrony jak polskie mienie społeczne, nie może oznaczać, iż skazanie obywatela polskiego przez sąd polski za zagarnięcie takiego mienia pociąga za sobą obowiązek zasądzenia z urzędu na rzecz instytucji innego państwa odszkodowania pieniężnego na podstawie art. 363 § 1 k.p.k., czy też - także z urzędu - zobowiązanie skazanego do naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem na rzecz tej instytucji na podstawie art. 75 § 3 k.k.Zwrócić bowiem trzeba uwagę na to, że zasądzenie odszkodowania pieniężnego z urzędu na rzecz instytucji innego państwa, realizujące w procesie karnym materialne prawo cywilne, wyprzedzałoby, bez jednoznacznej w tym względzie podstawy prawnej, praktykę innych państw i przyznawałoby w powyższej szczególnej formie znacznie szerszą ochronę mienia tych państw, niż państwa te przyznają mieniu polskiemu. Poza tym zasądzenie z urzędu odszkodowania pieniężnego na rzecz instytucji innego państwa pociągałoby za sobą omijanie regulacji przewidzianych w art. 297 § 2 i w art. 363 § 4 k.p.k., dających wyraźnie pierwszeństwo dochodzeniu roszczeń cywilnych w drodze powództwa cywilnego, choćby i adhezyjnego. Rozważając zaś kwestię zastosowania art. 75 § 3 k.k., nie można zapominać, że chodzi tu o jeden ze środków resocjalizacji sprawcy, której to przede wszystkim służy nakładanie na sprawcę obowiązku naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody. Podnieść również należy, że sposób wyrównywania szkody powstałej w mieniu społecznym, określone w ustawie karnej polskiej (m.in. w art. 363 § 1 i art. 75 § 3 k.k.), stanowi rozwiązanie swoiste dla systemu prawa państwa polskiego (nie znane w tej postaci ustawom karnym innych państw), i z tego już choćby tytułu nie może być stosowane w stosunkach prawnokarnych z osobami i podmiotami innych państw.Nie można też przechodzić do porządku nad tym, że zagadnienie dochodzenia wzajemnych roszczeń majątkowych pomiędzy podmiotami różnych państw wyczerpująco z reguły normują bądź przepisy międzynarodowego prawa prywatnego, bądź też dwustronne umowy państwowe. Przyjmując zatem dopuszczalność rozstrzygania roszczeń cywilnych przez sądy karne z urzędu, pełna ochrona prawna obywateli i osób prawnych innego państwa nie byłaby możliwa. Podkreślenia również wymaga, że uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 1974 r. -VI KZP 52/72 (OSNKW 1973, z. 5, poz. 56), wprowadzając dopuszczalność ukarania według przepisów ustawy karnej polskiej obywatela polskiego, który za granicą zagarnął mienie społeczne innego państwa, wyraźnie akcentuje, że w wypadku takim chodzi o ukaranie tylko: "jak za zagarnięcie mienia społecznego". Jest to zrozumiałe, ponieważ zagarnięcie przez obywatela polskiego mienia społecznego innego państwa nie godzi bezpośrednio w materialną substancję tworzącą mienie społeczne państwa polskiego.