U 5/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: Pezes SN gen. bryg. K. Lipiński. Sędziowie: płk C. Bakalarski, płk J. Juszczak, płk A. Kaszycki, płk H. Kmieciak, płk W. Sieracki (sprawozdawca), płk S. Wojtczak. Prokurator Naczelnej Prokuratury Wojskowej: płk J. Kowalski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu przedstawionego - w trybie art. 29 us. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.) - przez Prezesa Izby Wojskowej Sądu Najwyższego wniosku o podjęcie uchwały, zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy odpowiada na podstawie art. 321 k.k. przełożony lub starszy stopniem, jeżeli jego czyn, polegający na uderzeniu podwładnego lub młodszego stopniem albo na naruszeniu w inny sposób jego nietykalności cielesnej, nie miał związku z wykonywaniem obowiązków służbowych?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratora na podstawie art. 24 lit. d i art. 29 ust. 3 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.)uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneKonieczność podporządkowania się każdego żołnierza - określonym w regulaminach wojskowych (np. w pkt 13 ust. 1 Regulaminu Służby Wewnętrznej Sił Zbrojnych PRL) - zasadom prawidłowego współżycia społecznego we wzajemnych stosunkach między żołnierzami stanowi niezbędny warunek należytego kształtowania dyscypliny wojskowej. Ten wzgląd powoduje, że przepisy części wojskowej kodeksu karnego w ramach ochrony dyscypliny wojskowej - jako istotnego dobra prawnego w warunkach działania Sił Zbrojnych - przewidują prawnokarną ochronę nietykalności cielesnej i godności osobistej zarówno przełożonych lub starszym stopniem (art. 311 i art. 315 k.k.), jak i podwładnych lub młodszych stopniem (art. 320 i art. 321 k.k.).Nawiązując w tym aspekcie do treści przedstawionego na wstępie pytania, należy stwierdzić, że - jak to podkreślono w uchwale składu siedmiu sędziów Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego 1971 r. (U 10/70, OSNKW 1971, z. 6, poz. 94) - przedmiotem prawnokarnej ochrony przepisów zgrupowanych w rozdziale XL kodeksu karnego są - podyktowane wymaganiami dyscypliny wojskowej - regulaminowe zasady postępowania przełożonych wobec podwładnych i starszych wobec młodszych stopniem żołnierzy. Podkreślić jednak należy, że o ile art. 319 i art. 320 k.k. uzależniają odpowiedzialność karną przełożonego lub żołnierza starszego stopniem od nadużycia zakresu jego uprawnień (w stosunku do podwładnego lub żołnierza młodszego stopniem - art. 319 k.k.), jak również od tego, czy jego czyn popełniony został w czasie pełnienia przez niego samego lub przez pokrzywdzonego służby albo w obecności innych żołnierzy (art. 320 k.k.), o tyle art. 321 k.k. chroniący nietykalność cielesną podwładnego lub młodszego stopniem, w przeciwieństwie do art. 319 i art. 320 k.k, nie zawiera w swej treści takich określeń, które wskazywałyby na to, że koniecznym warunkiem wypełnienia istoty przestępstwa przewidzianego w art. 321 k.k. jest związek działania sprawcy bądź z jego uprawnieniami służbowymi w stosunku do pokrzywdzonego, bądź też z pełnieniem jakichkolwiek obowiązków służbowych przez samego sprawcę lub przez pokrzywdzonego (podwładnego lub młodszego stopniem). Z tego względu należy stwierdzić, że wystarczającym (w rozważanym zakresie) warunkiem wypełnienia istoty przestępstwa określonego w art. 321 k.k. jest sam akt, iż istnieje przełożeństwo lub starszeństwo w stopniu wojskowym sprawcy w stosunku do pokrzywdzonego żołnierza.Niezależnie od przedstawionych rozważań należy zaznaczyć, że art. 321 k.k. jest niejako odpowiednikiem art. 311 § 1 k.k. Jeżeli - jak to trafnie stwierdzono między innymi w wyroku Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 5 paździenrika 1977 r. (Rw 291/77) - czynna napaść na przełożonego lub starszego stopniem wyczerpuje znamiona przestępstwa określonego w art. 311 § 1 k.k. również wtedy, gdy sprawca dopuszcza się czynnej napaści z powodów natury ściśle osobistej, nie mających żadnego związku z pełnieniem obowiązków służbowych przez przełożonego (starszego stopniem) lub przez samego sprawcę, to również na gruncie art. 321 k.k. należy wyrazić pogląd, że odpowiedzialności karnej na podstawie tego przepisu podlega przełożony lub starszy stopniem wojskowym wtedy, gdy jego czyn, polegający na uderzeniu podwładnego lub młodszego stopniem wojskowym albo na naruszeniu w inny sposób jego nietykalności cielesnej, nie pozostaje w związku z wykonywaniem (zarówno przez sprawcę, jak i pokrzywdzonego) obowiązków służbowych. Wyrażenie odmiennego poglądu byłoby sprzeczne nie tylko z określeniem czynu przewidzianego w art. 321 k.k., lecz także z istotą dyscypliny wojskowej, wymagającej przestrzegania zasad regulaminowego postępowania przełożonego (starszego stopniem) z podwładnym (młodszym stopniem).W świetle przedstawionych wywodów należało na przedstawione pytanie prawne udzielić odpowiedzi wyżej sformułowanej.Ze względu na szczególne znaczenie niniejszej uchwały dla jednolitości stosowania prawa w omawianej kwestii należało uchwałę tę wpisać do księgi zasad prawnych.