III CZP 81/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: K. Olejniczak, J. MajorowiczSentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Józefy L. o stwierdzenie nabycia spadku po Ignacym L., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 26.IX.1975 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.Czy wymóg szczególny w postaci pracy w gospodarstwie rolnym, należącym do spadku bezpośrednio przez otwarciem spadku, która stanowiła główne źródło utrzymania, jest w rozumieniu art. 1062 § 3 k.c. warunkiem dziedziczenia tego gospodarstwa przez dzieci rodzeństwa spadkodawcy, zarówno wtedy, gdy rodzeństwo to nie dożyło otwarcia spadku, jak i wtedy, gdy ich ojciec lub matka nie mogą gospodarstwa dziedziczyć z braku warunków przewidzianych w art. 1059 lub art. 1062 § 2 k.c.udzielił następującej odpowiedzi:Uzależnienie w art. 1062 § 3 k.c. dziedziczenia należącego do spadku gospodarstwa rolnego przez dzieci rodzeństwa spadkodawcy od spełnienia przez nie kwalifikowanej przesłanki pracy w tym gospodarstwie, stanowiącej główne źródło ich utrzymania, odnosi się jedynie do wypadku, gdy ojciec lub matka dzieci nie mogą dziedziczyć gospodarstwa z braku warunków przewidzianych w art. 1059 lub w art. 1062 § 2 k.c. Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy stwierdził, że spadek po Ignacym L., zmarłym dnia 10.VII.1973 r., nabyli żona i zstępni rodzeństwa spadkodawcy, natomiast wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne nabyła z ustawy w całości żona spadkodawcy. Wprawdzie Sąd Powiatowy ustalił, że poza żoną spadkodawcy warunkom przewidzianym w art. 1059 k.c. odpowiada również Walentyna S., córka zmarłego przed spadkodawcą jego brata, doszedł jednak do wniosku, iż nie można przyjąć, aby jej praca w spadkowym gospodarstwie rolnym stanowiła jej jedyne źródło utrzymania w rozumieniu art. 1062 § 3 k.c. Sąd Wojewódzki po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji uczestniczki postępowania Walentyny S. przedstawił Sądowi Najwyższemu - na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. - do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Do zagadnienia prawnego, będącego przedmiotem rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, Sąd Najwyższy ustosunkował się już w uchwale z dnia 5.II.1973 r. III CZP 93/72 (OSNCP 1973, poz. 166), wypowiadając pogląd, że poza sytuacją szczególną przewidzianą w art. 1062 § 3 k.c. (zdanie pierwsze) dzieci rodzeństwa spadkodawcy dziedziczą gospodarstwo rolne w ramach art. 934 k.c., jeżeli odpowiadają warunkom przewidzianym w art. 1059 k.c. W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy wyodrębnił dwie sytuacje: a) gdy brak lub siostra spadkodawcy nie może dziedziczyć gospodarstwa rolnego z braku warunków przewidzianych w art. 1059 lub w art. 1062 § 2 k.c. oraz b) gdy brat lub siostra spadkodawcy nie dożyli otwarcia spadku. Zdaniem Sądu Najwyższego, szczególne wymaganie postawione dziecku rodzeństwa spadkodawcy w zdaniu pierwszym art. 1062 § 3 k.c., mianowicie wymaganie pracy w spadkowym gospodarstwie rolnym, stanowiącej główne źródło utrzymania, odnosi się jedynie do pierwszej z przedstawionych dwóch sytuacji. Natomiast w wypadku, gdy brat lub siostra spadkodawcy nie dożyli otwarcia spadku, ich dziecko dziedziczy z ustawy spadkowe gospodarstwo rolne na zasadach ogólnych (art. 934 k.c.), jeżeli odpowiada jednemu z warunków przewidzianych w art. 1059 k.c., od których spełnienia uzależniona jest w ogóle możliwość dziedziczenia gospodarstwa rolnego. W takim bowiem wypadku dziecko wstępuje w miejsce swego rodzica. W konsekwencji Sąd Najwyższy przyjął, że surowsze przesłanki dziedziczenia dzieci rodzeństwa spadkodawcy zamieszczone w art. 1062 § 3 k.c., który stanowi wyjątek od zasady ogólnej, odnoszą się tylko do tej sytuacji, gdy rodzice takich dzieci nie mogą dziedziczyć z ustawy gospodarstwa rolnego wskutek niespełnienia warunków określonych w art. 1059 lub 1062 § 2 k.c. Za taką zaś wykładnią przemawia nadto użyte w art. 1062 § 3 k.c. słowo "także", które wskazuje na możliwość dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez dzieci rodzeństwa również w sytuacji określonej w art. 934 k.c.Sądowi Wojewódzkiemu, orzekającemu w niniejszej sprawie, znana była treść tej uchwały, przytoczone w jej uzasadnieniu argumenty nie usunęły jednak nasuwających się Sądowi Wojewódzkiemu wątpliwości, jego bowiem zdaniem użyty w art. 1062 § 3 wyraz "także" może oznaczać odniesienie przesłanki wykonywania w spadkowym gospodarstwie rolnym pracy, która stanowiła główne źródło utrzymania, również do dzieci rodzeństwa spadkodawcy dziedziczących w miejsce zmarłych przed spadkodawcą ich ojca lub matki.Przytoczona wątpliwość nie znajduje uzasadnienia w literalnym brzmieniu cytowanego przepisu, który kwalifikowane warunki dziedziczenia wiąże tylko z takimi dziećmi rodzeństwa, których ojciec lub matka nie mogą gospodarstwa dziedziczyć z braku warunków przewidzianych w art. 1059 lub w art. 1062 § 2 k.c. Art. 1062 § 3 k.c. nie zawiera wprawdzie wyraźnego stwierdzenia (takiego jak np. w art. 1060 § 1 lub 1062 § 1 k.c.), że gospodarstwo rolne w warunkach określonych w art. 1059 k.c. dziedziczą poza tym z ustawy dzieci rodzeństwa, dochodzące do spadku wprost wskutek wcześniejszej śmierci ich ojca lub matki, myśl ta wynika jednak z nawiązania na początku tego przepisu do ogólnej normy art. 934 k.c. Należy poza tym mieć na uwadze poprzednią treść art. 1062 § 3 k.c., według którego zstępni rodzeństwa, a więc również dzieci rodzeństwa, nie byli powołani z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Znowelizowany, obecnie obowiązujący przepis art. 1062 § 3 k.c. ograniczył to wyłącznie tylko do "dalszych" zstępnych rodzeństwa spadkodawcy, wobec więc braku wyłączenia dzieci rodzeństwa są one ustawowymi spadkobiercami gospodarstwa rolnego.Zgodnie zatem z dyspozycją art. 934 k.c., mającą tu zastosowanie w myśl art. 1058 k.c., jeżeli brat lub siostra spadkodawcy nie dożyli otwarcia spadku, to udział spadkowy, który by im przypadł, przypada ich dzieciom. Inaczej mówiąc, dziecko rodzeństwa jest spadkobiercą dziedziczącym wprost gospodarstwo rolne dlatego, że wcześniej zmarły jego rodzic (brat lub siostra spadkodawcy) nie dożył otwarcia spadku. Gdyby brat (lub siostra) spadkodawcy doczekał otwarcia spadku, mógłby dziedziczyć gospodarstwo rolne w razie spełnienia warunków, przewidzianych w art. 1059 lub art. 1062 § 2 k.c. Wynika z tego jedyny, logicznie przekonywający wniosek, że - w drodze analogii - również dziecko rodzeństwa spadkodawcy, przychodzące do spadku w miejsce wcześniej zmarłego jego rodzica, dziedziczy z ustawy gospodarstwo rolne, jeżeli spełnia wyżej wymienione warunki. W zdaniu pierwszym znowelizowanego art. 1062 § 3 k.c. została unormowana natomiast sytuacja szczególna dotycząca dziedziczenia dzieci rodzeństwa w wypadku, gdy rodzeństwo spadkodawcy wprawdzie dożyło otwarcia spadku, ale nie może dziedziczyć gospodarstwa z braku prawem przewidzianych warunków. Obostrzonych przesłanek dziedziczenia dzieci rodzeństwa, przewidzianych dla tej szczególnej sytuacji, nie można stosować w innej, jakościowo różnej sytuacji, mianowicie gdy dziecko któregokolwiek z rodzeństwa spadkodawcy dochodzi do spadku na skutek wcześniejszej śmierci swego rodzica.Z powyższych względów Sąd Najwyższy, podzielając stanowisko zajęte w cytowanej uchwale z dnia 5 lutego 1973 r., orzekł jak w sentencji.