III CRN 388/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: Z. Masłowski, K. Olejniczak (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem przedstawiciela Prokuratury Generalnej PRL prokuratora T. Potapowicza, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Prokuratora Powiatowego w T., działającego na rzecz małoletnich Doroty R. i Justyny R., przeciwko Pawłowi i Stanisławie małżonkom R. o alimenty na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 7 września 1973 r.,uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Czarnkowie z dnia 22 maja 1973 r. i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Czarnkowie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Czarnkowie wyrokiem z dnia 22.V.1973 r. uwzględnił powództwo Prokuratora Powiatowego w T., wytoczone na rzecz małoletnich Doroty i Justyny R., i zasądził na rzecz każdej z nich od ich dziadka i babki - Pawła i Stanisławy R. - solidarnie alimenty w kwocie po zł 300 miesięcznie.Sąd Powiatowy ustalił, że Paweł i Stanisława R. są właścicielami gospodarstwa rolnego o powierzchni 11,5 ha, w którym zatrudniają ojca małoletnich Franciszka R., nie płacąc mu żadnego wynagrodzenia. Ponieważ egzekucja zasądzonych na rzecz małoletnich od Franciszka R. alimentów okazała się bezskuteczna, zdaniem Sądu Powiatowego istnieją przewidziane w art. 132 k.r.o. przesłanki uzasadniające obowiązek alimentacyjny dziadka i babki małoletnich.Na skutek rewizji pozwanych Sąd Wojewódzki w Poznaniu wyrokiem z dnia 7.IX.1973 r. zmienił wyrok Sądu Powiatowego i powództwo oddalił. Sąd Wojewódzki uznał, iż brak jest podstaw do przyjęcia, że powstał obowiązek alimentacyjny zobowiązanych w dalszej kolejności, skoro istnieje możność wyegzekwowania alimentów od zobowiązanego w bliższej kolejności ojca powódek z przysługującego mu wynagrodzenia za pracę w gospodarstwie rolnym jego rodziców. Ponieważ małoletnie w ogóle nie wszczęły egzekucji z wynagrodzenia za pracę ich ojca, nie mogą domagać się alimentów od dziadków.Niezależnie od tego, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, brak jest podstaw do przyjęcia, że małoletnie znajdują się w niedostatku.Od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 7.IX.1973 r. rewizję nadzwyczajną - w terminie sześciomiesięcznym od uprawomocnienia się wyroku - wniósł z urzędu Prokurator Generalny PRL, zarzucając rażące naruszenie art. 132 k.r.o., art. 385 § 1, art. 231 i 233 k.p.c. oraz art. 328 § 2 w związku z art. 187 § 1 k.p.c.Rewizja nadzwyczajna zawiera wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie rewizji pozwanych od wyroku Sądu Powiatowego w Czarnkowie z dnia 22.V.1973 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:W myśl art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny dalszego krewnego powstaje nie tylko wtedy, gdy brak jest bliższego krewnego lub gdy bliższy krewny nie jest w stanie zadośćuczynić swemu obowiązkowi, lecz również wówczas, gdy bliższy krewny istnieje i mimo możliwości zadośćuczynienia swemu obowiązkowi alimentacyjnemu nie wywiązuje się z niego, a z okoliczności sprawy wynika, że uzyskanie od niego na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.W świetle tego wymaga rozważenia trafność przytoczonego poprzednio stanowiska Sądu Wojewódzkiego, zajętego w zaskarżonym wyroku. Stanowisko to, polegające na przekonaniu, że małoletnie będą mogły uzyskać na czas potrzebne im środki utrzymania od swego ojca, co tym samym wyłącza obowiązek alimentacyjny dalszych krewnych, oparte jest na założeniu, iż wszczęcie przez małoletnie egzekucji z wynagrodzenia za pracę ich ojca pozwoli na przymusowe zrealizowanie jego obowiązku alimentacyjnego.Powyższe stanowisko Sądu Wojewódzkiego nie może być uznane za trafne w świetle okoliczności sprawy.Nie jest bowiem konieczne - do wykazania, że uzyskanie od ojca na czas potrzebnych dzieciom środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami - wyczerpanie wszelkich środków przewidzianych w postępowaniu egzekucyjnym, jeżeli okoliczności te mogą być ustalone na podstawie całokształtu materiału dowodowego zebranego w sprawie.W szczególności dochodzeniu alimentów od dziadków na podstawie art. 132 k.r.o. nie stoi na przeszkodzie powołany przez Sąd Wojewódzki przepis art. 1087 k.p.c., jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że egzekucja z wynagrodzenia za pracę skierowana przeciwko ojcu uprawnionych, wobec wyraźnego w tym względzie stanowiska zatrudniających go rodziców, nie da wyników.Podnieść bowiem należy, że przepis art. 1087 k.p.c. - wyłączający zarzuty dłużnika zajętej wierzytelności, że wypłacił dłużnikowi wynagrodzenie z góry, że dłużnik pracuje bez wynagrodzenia lub za wynagrodzeniem niższym od przeciętnego albo że przysługuje mu wierzytelność do dłużnika, nadająca się do potrącenia z jego roszczeniem o wynagrodzenie - ma na celu zapewnienie większej skuteczności egzekucji alimentów w wypadku, gdy dłużnik jest zatrudniony u osoby bliskiej.Jednakże gdy dłużnik zajętej wierzytelności nie czyni zadość wezwaniu komornika do przekazywania zajętego wynagrodzenia (art. 881 § 3 k.p.c., § 169 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 marca 1968 r. w sprawie czynności komorników - Dz. U. Nr 10, poz. 52; zm. Dz. U. z 1971 r. Nr 26, poz. 239), wierzyciel nie może skierować egzekucji do majątku osoby bliskiej będącej dłużnikiem zajętej wierzytelności, może natomiast wystąpić z powództwem przewidzianym w art. 887 § 2 k.p.c. albo art. 886 § 3 k.p.c. i w ten sposób uzyskać tytuł, pozwalający na skierowanie egzekucji przeciwko dłużnikowi zajętej wierzytelności. Możliwość wystąpienia z powyższymi powództwami ma w sprawach alimentacyjnych znaczenie zwłaszcza w wypadkach, gdy brak jest osób zobowiązanych w dalszej kolejności do alimentacji, umożliwia bowiem uprawnionym do alimentów, przynajmniej w pewnym zakresie, uzyskanie środków potrzebnych do życia.Jeżeli jednak osoba bliska zatrudniająca dłużnika należy równocześnie do kręgu osób zobowiązanych z mocy art. 132 k.r.o. do alimentacji w następnej kolejności, zasadność żądania zasądzenia od niej (od nich) alimentów podlega ocenie w świetle art. 132 k.r.o.Okoliczność, czy egzekucja z wynagrodzenia za pracę ojca zatrudnionego w gospodarstwie rolnym swoich rodziców - zobowiązanych w następnej kolejności do alimentacji - byłaby skuteczna, ma jedynie znaczenie dla oceny, czy uzyskanie od niego alimentów na czas jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, tylko w takim bowiem wypadku, w sytuacji istniejącej w niniejszej sprawie, powstaje obowiązek alimentacyjny pozwanych.Bezsporna jest w sprawie okoliczność, że ojciec małoletnich nie ma własnego majątku, że egzekucja z ruchomości nie dała wyniku wobec stwierdzenia przez komornika, iż dłużnik nie ma własnych ruchomości (akta komornika Sądu Powiatowego w T.), oraz że jest on zatrudniony w gospodarstwie rolnym swoich rodziców, którzy - zarówno według twierdzeń ojca małoletnich, jak i nie kwestionowanych przez pozwanych ustaleń Sądu I instancji - nie płacą mu wynagrodzenia za pracę. W tym stanie rzeczy okoliczność, że przepis art. 1087 k.p.c. wyłącza podniesienie przez pozwanych zarzutu, iż ich syn pracuje bez wynagrodzenia, sama przez się nie prowadzi do wniosku, że wszczęcie na wniosek uprawnionych egzekucji z wynagrodzenia ich ojca za pracę, wykonywaną u ich dziadka i babki, doprowadziłoby do realizacji obowiązku alimentacyjnego ojca. Wnioskowi takiemu przeczy stanowisko pozwanych w niniejszej sprawie, którzy nawet nie twierdzili, że istnieje możliwość egzekwowania alimentów od ich syna. Stanowisko ich w tym względzie pozwala na uzasadnione doświadczeniem życiowym domniemanie, że wszczęcie egzekucji z wynagrodzenia ich syna za pracę (art. 881 i nast. k.p.c.) nie doprowadziłoby do dobrowolnego przekazywania przez nich, jako dłużników zajętej wierzytelności, zajętego wynagrodzenia tytułem alimentów należnych powódkom od ich ojca. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w oświadczeniu pozwanych, zawartym w ich piśmie skierowanym do Sądu Najwyższego, w którym stwierdzili, że nie mogą płacić synowi wynagrodzenia za jego pracę w ich gospodarstwie rolnym.Nie uzasadnia również zajętego przez Sąd Wojewódzki stanowiska okoliczność, że wszczęcie przez powódki egzekucji z wynagrodzenia za pracę ich ojca u pozwanych pozwoliłoby powódkom na wystąpienie przeciwko pozwanym z powództwem przewidzianym w art. 887 § 2 k.p.c. albo art. 886 § 3 k.p.c. Niezależnie bowiem od tego, że konieczność podejmowania tego rodzaju kroków stanowi dostateczną podstawę do przyjęcia, iż uzyskanie na czas alimentów od ojca połączone jest z nadmiernymi trudnościami, i tym samym uzasadnia żądanie alimentów od zobowiązanych w dalszej kolejności, podkreślenia wymaga, że uwzględnienie powództw, o których wyżej mowa, mogłoby prowadzić do zasądzenia jedynie należności wymagalnych w dacie zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.), co oczywiście nie zapewniałoby powódkom środków utrzymania na przyszłość. W żadnym więc razie wyroki uwzględniające powództwo, wydane w trybie art. 887 § 2 i art. 886 § 3 k.p.c., nie byłoby w stanie zapewnić powódkom na czas potrzebnych im środków utrzymania, tak jak to czyni wyrok alimentacyjny, zasądzający przyszłe powtarzające się świadczenia. W świetle tego, co powiedziano, stanowisko Sądu Wojewódzkiego, wyrażone w zaskarżonym wyroku, należało uznać za wadliwe i rażąco naruszające przepis art. 132 k.r.o.Niemniej jednak wniosek rewizji nadzwyczajnej o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie rewizji pozwanych od wyroku Sądu Powiatowego w Czarnkowie z dnia 22.V.1973 r. nie może być uwzględniony, istnieją natomiast podstawy do uchylenia również wymienionego wyroku Sądu Powiatowego w Czarnkowie i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.Sąd rewizyjny bowiem w zaskarżonym wyroku słusznie podkreślił, że poza wypadkiem, gdy obowiązani do świadczeń alimentacyjnych są rodzice, uprawniony do świadczeń alimentacyjnych jest tylko ten, kto znajduje się w niedostatku (art. 133 § 2 k.r.o.).Jednakże brak w tym zakresie ustaleń oraz oceny sprawy przez Sąd I instancji uzasadniał podstawę rewizyjną z art. 368 pkt 3 k.p.c., braną pod uwagę z urzędu, i uchylenie wyroku Sądu I instancji z przekazaniem sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Odmienne stanowisko Sądu Wojewódzkiego w omawianym zakresie naruszyło przepis art. 385 § 1 i art. 388 § 1 k.p.c.Sąd I instancji poczyni w tym względzie stosowne ustalenia, przy czym powinien mieć na uwadze, że pojęcia niedostatku nie można ograniczać do wypadków, gdy uprawniony do alimentacji nie ma żadnych środków utrzymania, lecz przez to pojęcie należy rozumieć i taką sytuację materialną, w której osoby uprawnione nie mogą w pełni zaspokoić swych usprawiedliwionych potrzeb w zakresie utrzymania i wychowania.Należy również zauważyć, że Sąd Powiatowy w uchylonym obecnie wyroku, z naruszeniem art. 129 § 2 k.r.o., zasądził od pozwanych alimenty solidarnie. Ponieważ pozwani są w stosunku do powódek krewnymi w tym samym stopniu, w myśl wymienionego przepisu obciąża ich obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających możliwościom zarobkowym i majątkowym każdego z nich.Przytoczone okoliczności uzasadniały uwzględnienie rewizji nadzwyczajnej, w związku z czym Sąd Najwyższy na podstawie art. 422 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji.q