I CR 653/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Olejniczak (sprawozdawca). Sędziowie: H. Dąbrowski, E. Mielcarek.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Alfonsa Teofila M. przeciwko Skarbowi Państwa (Sąd Powiatowy w Poznaniu) o odszkodowanie na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 15 sierpnia 1972 r.,uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo i orzekającej o kosztach procesu i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Poznaniu wyrokiem z dnia 14 listopada 1966 r. zasądził na rzecz Alfonsa Teofila M. od Lecha S. poza zasądzoną już prawomocnie kwotą 2.985 zł dalszą kwotę 2.490 zł z odsetkami, polecając ściągnięcie z zasądzonego powodowi roszczenia na rzecz Skarbu Państwa kwoty 6.961 zł tytułem nie uiszczonych opłat sądowych.Na podstawie wydanego następnie postanowienia tegoż Sądu o ustaleniu kosztów postępowania w powyższej sprawie na 6.961 zł, wszczęta została przeciwko Alfonsowi Teofilowi M. egzekucja, w której toku pobrano z jego książeczki oszczędnościowej PKO 4.200 zł na poczet wspomnianych kosztów postępowania, a ponadto dokonano zajęcia szeregu ruchomości. W związku z tym Alfons Teofil M. wystąpił przeciwko Skarbowi Państwa (Sądowi Powiatowemu w Poznaniu) z pozwem, w którym m.i. wnosił o pozbawienie tytułu wykonalności w odniesieniu od egzekucji kosztów sądowych, o umorzenie postępowania egzekucyjnego i zwrot kwoty 4.200 zł pobranej z jego książeczki oszczędnościowej. Sąd Wojewódzki w Poznaniu wyrokiem z dnia 28 czerwca 1971 r. oddalił powyższe powództwo.Na skutek rewizji powoda Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 17 grudnia 1971 r. uchyli zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego, umorzenie postępowania egzekucyjnego oraz zasądzenie kwoty 4.200 zł i przekazał sprawę w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania, oddalając rewizję w pozostałej części.Sąd Najwyższy uznał, że Sąd I instancji nie wyjaśnią wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, nie wziął bowiem pod uwagę, że brak było podstawy do wydawania w trybie art. 13 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych postanowienia o ustaleniu kosztów postępowania, o których sąd orzekł już w wyroku; ponadto pominięty został fakt, że postanowienie to było wadliwe, skoro wbrew art. 11 ust. 2 wspomnianej ustawy i sprzecznie z treścią wyroku nie ograniczało sposobu realizacji należności z tego tytułu do ściągnięcia jej z zasądzonego roszczenia. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy uznał, że powództwo o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności wymaga rozpoznania pod kątem widzenia ograniczenia wykonalności tego tytułu do zakresu przewidzianego w tytule egzekucyjnym, z czym wiązała się również potrzeba uchylenia zaskarżonego wyroku w części oddalającej powództwo o umorzenie egzekucji oraz o zasądzenie kwoty 4.200 zł.Sąd Wojewódzki w Poznaniu wyrokiem z dnia 15 sierpnia 1972 r. pozbawił tytuł wykonawczy - wyrok Sądu Powiatowego w Poznaniu z dnia 14 listopada 1966 r. - wykonalności jedynie w części przewyższającej kwotę 5.475 zł, zasądzoną od powoda na rzecz Skarbu Państwa. i oddalił powództwo w pozostałej części.Sąd I instancji ustalił, że powód nie uiścił kwoty 6.961 zł zasądzonej od niego na rzecz Skarbu Państwa, mimo że od swego dłużnika Lecha S. wyegzekwował kwotę 5.475 zł. W związku z tym - zdaniem Sądu I instancji - Skarb Państwa, prowadząc egzekucję do wysokości 5.475 zł, prowadził ją z zasądzonego powodowi roszczenia, natomiast niedopuszczalne było egzekwowanie należności Skarbu Państwa powyżej kwoty 5.475 zł, i dlatego na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. Sąd Wojewódzki pozbawił tytuł wykonawczy wykonalności w części dotyczącej należności Skarbu Państwa powyżej kwoty 5.475 zł. Ponieważ cała kwota 5.475 zł nie została dotychczas wyegzekwowana, Sąd I instancji oddalił powództwo o umorzenie postępowania egzekucyjnego.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję powoda, Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:Rozstrzygnięcie Sądu I instancji, pozbawiające wykonalności omawiany tytuł wykonawczy jedynie w części zasądzającej od powoda na rzecz Skarbu Państwa kwotę ponad 5.475 zł oraz oddalające pozostałe żądanie pozwu, oparte jest na wadliwej wykładni art. 11 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.Jak należy wnosić z motywów zaskarżonego orzeczenia, Sąd Wojewódzki jest zdania, że przewidziane w art. 11 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych ograniczenie egzekwowania należnych Skarbowi Państwa kosztów oznacza, iż Skarb Państwa nie może jedynie egzekwować kosztów przewyższających należności zasądzone na rzecz dłużnika; natomiast - zdaniem Sądu I instancji - do wysokości kwot zasądzonych na rzecz dłużnika Skarb Państwa może egzekwować swe należności bez żadnych ograniczeń z całego majątku dłużnika.Stanowiska tego nie można uznać za trafne, pozostaje ono bowiem w sprzeczności z art. 11 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych, w myśl którego koszty nie obciążające przeciwnika ściąga się z roszczenia zasądzonego na rzecz strony, której czynność spowodowała ich powstanie. Przepis ten zawiera zatem wyraźne ograniczenie wskazujące, że koszty należne Skarbowi Państwa podlegają ściągnięciu wyłącznie z zasądzonego roszczenia, co oznacza, iż niedopuszczalne jest ich egzekwowanie z innego majątku strony zobowiązanej do ich zapłaty.Ograniczenie ściągalności należności Skarbu Państwa z zasądzonego roszczenia w poszczególnych wypadkach może prowadzić do ograniczenia ściągalności tych należności jedynie w zakresie ich wysokości. Będzie to miało miejsce wówczas, gdy należności Skarbu Państwa będą wyższe niż zasądzone na rzecz dłużnika roszczenie. W takim bowiem wypadku wysokość zasądzonego roszczenia będzie stanowić górną granicę ściągalności należności Skarbu Państwa, co stanowi właśnie konsekwencję uregulowania zawartego w art. 11 ust. 2 cyt. ustawy, według którego należności Skarbu Państwa podlegają ściągnięciu wyłącznie z zasądzonego roszczenia i niemożliwe jest ich ściąganie z innego majątku dłużnika.Takiemu stanowisku dał zresztą wyraz Sąd Najwyższy w poprzednim swoim wyroku, w którym stwierdził, że zasądzona od powoda na rzecz Skarbu Państwa kwota 6.961 zł podlegała ściągnięciu jedynie z zasądzonej na rzecz Alfonsa Teofila M. należności. Odmienne stanowisko Sądu I instancji zawarte w zaskarżonym wyroku stanowi naruszenie art. 389 k.p.c.Przytoczonego wyżej stanowiska nie zmienia fakt, że egzekucja należności Skarbu Państwa z zasądzonego roszczenia stała się niemożliwa wobec wyegzekwowania roszczenia przez powoda. Fakt ten bowiem sam przez się nie upoważnia do prowadzenia egzekucji z innego majątku, skoro tytuł egzekucyjny - wyrok Sądu Powiatowego w Poznaniu z dnia 14 listopada 1966 r. - zgodnie z art. 11 ust. 2 cyt. ustawy ogranicza ściągalność należnej Skarbowi Państwa kwoty 6.961 zł od zasądzonego roszczenia.W związku z tym oraz zgodnie z zaleceniem zawartym w poprzednim wyroku Sądu Najwyższego powództwo o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności wymaga rozpoznania przez Sąd I instancji pod kątem widzenia ograniczenia wykonalności tego tytułu do zakresu przewidzianego w tytule egzekucyjnym, tj. w wymienionym poprzednio wyroku Sądu Powiatowego, w którym nakazano ściągnięcie nie uiszczonych opłat sądowych z zasądzonego na rzecz powoda roszczenia.Konsekwencją uwzględnienia powództwa w powyższym zakresie będzie uwzględnienie powództwa o umorzenie egzekucji skierowanej do majątku dłużnika nie stanowiącego zasądzonego roszczenia, co będzie aktualne, jak to stwierdził Sąd Najwyższy w poprzednim wyroku, w razie nieumorzenia postępowania przez organ egzekucyjny na podstawie art. 825 pkt 3 k.p.c.Odrębnego omówienia wymaga żądanie zasądzenia kwoty 4.200 zł wyegzekwowanej od powoda z książeczki oszczędnościowej PKO.Ograniczenie wykonalności tytułu do zakresu przewidzianego w tytule egzekucyjnym, to jest ściągalności zasądzonych na rzecz Skarbu Państwa kosztów sądowych z zasądzonego roszczenia, oznaczać będzie, że egzekucja należności sądowych z innego majątku dłużnika, w tym z książeczki oszczędnościowej PKO, z której wyegzekwowano kwotę 4.200 zł, była niedopuszczalna. Przy rozważaniu żądania powoda dotyczącego zwrotu tej kwoty nie można jednak pominąć okoliczności, że zgodnie z przepisem art. 11 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych należności Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych zostały zabezpieczone ustawowym prawem zastawu, ustanowionym "na zasądzonym roszczeniu". Zasądzonym roszczeniem była w konkretnym wypadku wierzytelność pieniądza, na której ciążył ustanowiony z mocy art. 11 ust. 2 cyt. ustawy zastaw. Zastaw ten nie wygasł mimo spełnienia świadczenia przez dłużnika wierzytelności obciążonej zastawem, zgodnie bowiem z przepisem art. 332 k.c. w razie spełnienia świadczenia zastaw na wierzytelności przechodzi na przedmiot świadczenia. Skoro zatem świadczenie otrzymane przez powoda obciążone było zastawem na rzecz Skarbu Państwa, Skarb Państwa na tej podstawie może domagać się od powoda zaspokojenia swojej wierzytelności, przy czym w celu jej wyegzekwowania musiałby uzyskać nowy tytuł egzekucyjny przeciwko. powodowi. Taki tytuł dawałby podstawę do egzekucji należności Skarbu Państwa z całego majątku powoda, powód bowiem niezależnie od odpowiedzialności wynikającej z zastawu jest również dłużnikiem osobistym Skarbu Państwa.Omówione okoliczności mają istotne znaczenie przy obecnie zasadności żądania zwrotu kwoty wyegzekwowanej od powoda z innego majątku niż zasądzone roszczenie. Podstawę prawną żądania powoda może stanowić przepis art. 405 i nast. k.c. jednakże okoliczność, że Skarbowi Państwa należy się zwrot kosztów i że Skarb Państwa mógłby je otrzymać na podstawie tytułu uzyskanego w wyniku dochodzenia roszczenia opartego na prawach zastawnika, nie pozwala na przyjęcie poglądu, że Skarb Państwa uzyskał korzyść majątkową bez podstawy prawnej lub że otrzymał świadczenie nienależne.Przytoczony jednak pogląd dotyczyć może jedynie roszczenia obciążonego ustawowym prawem zastawu, ustawowym zaś prawem zastawu przewidzianym w art. 11 ust. 2 ustawy o kosztach sądowych może być obciążone roszczenie istniejące w chwili wydawania wyroku, w którym m.in. orzeczono o ściągnięciu kosztów sądowych na rzecz Skarbu Państwa z zasądzonego roszczenia.Wyrokiem tym (Sądu Powiatowego w Poznaniu z dnia 14 listopada 1966 r.) zasądzona rzecz powoda od Lecha S. jedynie kwotę 2.490 zł z odsetkami, kwota zaś 2.985 zł zasądzona została w tej samej sprawie wyrokiem z dnia 13 listopada 1962 r., który w części zasądzającej uprawomocnił się wobec wniesienia tylko przez powoda rewizji w części oddalającej jego powództwo.Z twierdzeń powoda zawartych w rewizji mogłoby wynikać, że kwotę 2.985 zł wyegzekwował on zaraz po uprawomocnieniu się ostatnio wymienionego orzeczenia, a zatem na kilka lat przed wydaniem orzeczenia, na podstawie którego zasądzona została od powoda na rzecz Skarbu Państwa kwota 6.961 zł tytułem kosztów sądowych. W takim wypadku ostatnio wymieniona kwota podlegałaby ściągnięciu jedynie z kwoty 2.490 zł i tylko na świadczeniu w tej wysokości, spełnionym przez dłużnika wierzytelności obciążonej zastawem, ciążyłby z mocy art. 332 k.c. zastaw, Skarb Państwa zaś tylko tej kwoty mógłby dochodzić w odrębnym postępowaniu z tytułu praw zastawnika. Żądanie powoda zwrotu wyegzekwowanej od niego kwoty znajdowałoby zatem oparcie w przepisie art. 405 i nast. k.c. jedynie w takim zakresie, w jakim wyegzekwowano od niego kwotę przewyższającą 2.490 zł.W omawianym zakresie jednak brak jest jakichkolwiek ustaleń w zaskarżonym wyroku, w tym zwłaszcza co do okoliczności, kiedy powód otrzymał od Lecha S. zasądzoną od niego wyrokiem z dnia 13 listopada 1962 r. kwotę 2.985 zł, co powodowało uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Sąd I instancji nie ustosunkował się w zaskarżonym wyroku do zgłoszonego przez powoda w toku ponownego rozpoznania sprawy żądania zasądzenia dalszej kwoty 1.680 zł, co wyłącza możliwość kontroli rewizyjnej w tym przedmiocie. W toku ponownego postępowania przed Sądem I instancji będzie wymagało ponadto rozpoznania zgłoszone przez powoda w postępowaniu rewizyjnym roszczenie odszkodowawcze o zasądzenie kwoty 2.100 zł.Mając powyższe względy na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.