III CZP 116/91

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie wniosku Skarbu Państwa - Urzędu Miejskiego w P. z udziałem Mieczysława i Ireny małż. J. o dokonanie wpisu w księdze wieczystej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 19 grudnia 1991 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 5 lipca 1991 r. II Cr 404/91 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w świetle art. 46 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym ważne jest oświadczenie woli o wykonanie przez zarząd gminy prawa pierwokupu złożone przez pełnomocnika?"podjął następującą uchwałę:Uzasadnienie faktyczneZ ustaleń przytoczonych w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego, Sąd Wojewódzki wskazał, że Zarząd Miasta P. podjął decyzję w formie uchwały nr 8/91 z dnia 11 stycznia 1991 r. o skorzystaniu z prawa pierwokupu w odniesieniu do działki gruntu nr 3116 o powierzchni 308 m2 położonej w P., będącej przedmiotem umowy sprzedaży zawartej dnia 28 grudnia 1990 r. w formie aktu notarialnego w Państwowym Biurze Notarialnym w L. pod warunkiem, że Zarząd Gminy P. nie wykona przysługującego mu z mocy ustawy prawa pierwokupu. Jednocześnie upoważnił Prezydenta Miasta P. do złożenia oświadczenia w Państwowym Biurze Notarialnym w P. o skorzystaniu z prawa pierwokupu tejże nieruchomości. Prezydent Miasta P. złożył dnia 24 stycznia 1991 r. na piśmie oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu wraz z kontrasygnatą głównego księgowego. Jednakże oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu w formie aktu notarialnego złożyła Maria Grażyna K., która legitymowała się pełnomocnictwem sporządzonym w formie aktu notarialnego z dnia 4 grudnia 1990 r. Stosownie do treści tego aktu Jadwiga P.- P. jako Prezydent Miasta P. i Ryszard S. jako wiceprezydent Miasta P. oboje działający w imieniu na rzecz Rady Miejskiej w P. udzielili pełnomocnictwa Marii Grażynie K. i upoważnili ją do wykonywania wszelkich czynności związanych ze zbywaniem, nabywaniem i zamianą mienia gminnego (miejskiego) oraz do składania wniosków wieczystoksięgowych.Państwowe Biuro Notarialne w P. nie zakwestionowało prawidłowości i skuteczności wykonania prawa pierwokupu i dokonało wpisu w dziale drugim księgi wieczystej Skarbu-Państwa (Urząd Miejski w P.) w miejsce dotychczasowych wieczystych użytkowników Mieczysława-Stanisława i Ireny-Janiny małż. J. W złożonej rewizji małż. Mieczysław i Irena J. zakwestionowali wpis dotyczący wykreślenia należącego do nich prawa wieczystego użytkowania i wnosili o jego uchylenie oraz oddalenie wniosku Gminy P. o dokonanie tego wpisu.W uzasadnieniu skargi rewizyjnej skarżący zarzucili szereg uchybień przy wykonywaniu przysługującego Zarządowi Miasta P. prawa pierwokupu. Sąd Wojewódzki przedstawił do rozstrzygnięcia przytoczone na wstępie zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu złożone przez uprawniony podmiot i w formie prawem przewidzianej stanowi ostatni etap realizacji przywileju, jakim jest pierwszeństwo kupna. Z chwilą dojścia tego oświadczenia do wiadomości, sprzedawcy nieruchomości staje się własnością gminy.Złożone przez pełnomocnika oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu zostało poprzedzone czynnościami o charakterze wewnętrznym Zarządu Gminy., będącego kolegialnym organem wykonawczym gminy. Kompetencje Zarządu Gminy w tym zakresie i prawidłowość podejmowanych czynności nie zostały w uzasadnieniu przedstawionego zagadnienia prawnego podważone bądź zakwestionowane.Uchwała Zarządu Gminy zawiera upoważnienie dla Prezydenta Miasta P. do złożenia oświadczenia w miejscowym Biurze Notarialnym o skorzystaniu z prawa pierwokupu wskazanych tamże nieruchomości.Stosownie do postanowień § 37 statutu Gminy Miasto P., które w myśl art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym (Dz. U. z 1990 r. Nr 16, poz. 95 z późn. zm.) wyprzedzają unormowania ustawowe w zakresie zarządu mieniem, oświadczenia woli w imieniu Miasta w zakresie zarządu mieniem składają dwaj członkowie Zarządu lub jeden członek Zarządu i pełnomocnik upoważniony przez Zarząd. Prezydent może zostać upoważniony przez Zarząd do składania jednoosobowo oświadczeń woli związanych z prowadzeniem bieżącej działalności miast. Czynność prawna, która może spowodować powstanie zobowiązań pieniężnych, wymaga dla swojej skuteczności kontrasygnaty Skarbnika Miasta (Głównego Księgowego budżetu). Przez Zarząd w orzecznictwie i piśmiennictwie prawniczym rozumie się zazwyczaj kierowanie sprawami majątkowymi innej osoby w taki sposób, w jaki czyni to sam uprawniony, a więc przyjmuje się, że zarząd obejmuje zarówno wydawanie dyspozycji faktycznych, jak i zawieranie odpowiednich czynności prawnych w imieniu osoby zastąpionej. Nie zostało także sprecyzowane w ustawie o samorządzie terytorialnym pojęcie i zakres czynności związanych z prowadzeniem bieżącej działalności miasta. Można zatem przyjąć, że chodzi o wszystkie codzienne czynności niezbędne dla sprawnego funkcjonowania bieżącego zarządu. Oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu jako zawierającą wolę jednej ze stron zalicza się do jednostronnych czynności prawnych. Dla tego oświadczenia woli o skorzystaniu z uprawnienia, co do pierwokupu nieruchomości, przewidziana jest forma aktu notarialnego. Skuteczne skorzystanie z przywileju pierwszeństwa kupna prowadzi do zawarcia umowy między sprzedawcą a uprawnionym z tytułu pierwokupu. Przepisy ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości stanowiąc, że zarządowi gminy przysługuje prawo pierwokupu, przesądziły o rozdziale kompetencji w ramach osoby prawnej, jaką jest gmina. Nie wkraczają jednakże w strukturę tejże osoby, funkcjonowanie jej organów oraz możliwości przejawiania woli na zewnątrz. Wieloosobowy organ, jakim jest zarząd, rozstrzygnął w sposób wiążący o treści oświadczenia mającego być złożonym w wykonaniu przysługującego temu organowi prawa pierwokupu oraz upoważnił Prezydenta Miasta P. do złożenia tego oświadczenia w Biurze Notarialnym. Prezydent nie dokonał tej czynności. Jak wynika natomiast z treści oświadczenia o wykonaniu prawa pierwokupu, powyższe oświadczenie złożyła dnia 5 lutego 1991 r. Maria Grażyna K. kierownik Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami Urzędu Miejskiego w P.Pod rządem poprzednio obowiązującego stanu prawnego poczynając od wprowadzonego ustawą z dnia 20 marca 1950 r. o terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz. U. z 1950 r. Nr 14, poz. 130 z późn. zm.), którego ewolucję zamyka regulacja zawarta w ustawie z dnia 20 lipca 1983 r. o systemie rad narodowych i samorządu terytorialnego (Dz. U. z 1983 r. Nr 26, poz. 183 z późn. zm.), kwestia udzielenia formy pełnomocnictwa do wykonania w imieniu prezydium właściwej rady narodowej prawa pierwokupu była wielokrotnie omawianą w doktrynie i judykaturze (por. w szczególności orzecz. Sądu Najwyższego z dnia: 28 listopada 1966 r. III CZP 55/66 OSNCP 1967/6 poz. 98; 27 listopada 1967 r. III CRN 292/67 OSNCP 1969/4 poz. 60; 13 września 1972 I CR 346/72 OSNCP 1973/7-8 poz. 132). Zasadnicze zmiany, jakie nastąpiły w regulacji prawnoustrojowej samorządu terytorialnego, mogą rodzić pytanie odnośnie możliwości z zakresu odpowiedniego wykorzystania dotychczasowego orzecznictwa w aktualnym stanie prawnym. Jednakże powyższe zagadnienie wykracza poza zakres odpowiedzi niezbędnej do rozstrzygnięcia tej sprawy. Składająca oświadczenie o wykonaniu prawa pierwokupu Maria Grażyna K. okazała pełnomocnictwo sporządzone w Państwowym Biurze Notarialnym w P. z dnia 4 grudnia 1990 r. oraz uchwałę nr 8/91 Zarządu Miasta P. z dnia 11 stycznia 1991 r. w sprawie skorzystania z prawa pierwokupu i oświadczyła, że działa i wykonuje prawo pierwokupu w imieniu Gminy Miasta P. Z treści zaś pełnomocnictwa sporządzonego w dniu 4 grudnia 1990 r. w Państwowym Biurze Notarialnym w L. (Oddział w P.) wynika, że upoważnienia dla Marii Grażyny K. do wykonywania wszelkich czynności związanych ze zbywaniem i nabywaniem mienia gminnego zostało udzielone przez Prezydenta i Wiceprezydenta Miasta P., działających w imieniu i na rzecz Rady Miejskiej w P. Treść i zakres udzielonego pełnomocnictwa pozostaje w związku - jak można wnioskować - z treścią § 16 statutu Gminy Miasta P., stanowiącego, że do wyłącznej i niezbywalnej kompetencji Rady Miasta należy m.in. podejmowanie uchwał w sprawach majątkowych miasta, przekraczających zakres zwykłego zarządu, dotyczących nabycia, zbycia i obciążenia nieruchomości. Reprezentacja Zarządu Gminy na zewnątrz sprowadzała się w rozpoznawanej sprawie do przytoczenia w stosownej formie i terminie treści uchwały Zarządu Gminy o skorzystaniu z prawa pierwokupu. Jeżeli w charakterze organu działają osoby fizyczne, skutek działania tychże osób należy w pierwszej kolejności odnieść do organu w imieniu, którego osoby te działają, a następnie poprzez ten organ skutki prawne zostają przypisane samej osobie prawnej. Pełnomocnictwa zaś mogą udzielić osoby, które same byłyby władne do dokonania czynności prawnej objętej pełnomocnictwem. Nie ulega zaś wątpliwości, że oświadczenie o skorzystaniu z prawa pierwokupu spornej nieruchomości mogli złożyć dwaj członkowie Zarządu, którzy udzielili pełnomocnictwa Marii Grażynie K. Brak byłoby zatem podstaw do kwestionowania umocowania do dokonania omawianej czynności prawnej przez wymienionych w pełnomocnictwie członków Zarządu. Niezależnie od powyższego należy podnieść, że działanie pełnomocnika może być ex post potwierdzone przez podmiot, za który tenże pełnomocnik działał. Potwierdzenie takie, jako działające wstecz od chwili podjęcia działania, uchyla wszystkie skutki wynikłe z braku uprzedniego umocowania (art. 103 k.c.).Z powyższych przyczyn oraz uwzględniając ujawnione okoliczności faktyczne i prawne rozstrzyganego sporu Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.