III PZP 55/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek.Sędziowie SN: J. Bała, B. Błachowska, A. Józefowicz (sprawozdawca), W. Myga, S. Perestaj, S. Szymańska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, Z. Taleckiej-Kałuży, po rozpoznaniu wniosku Krajowej Komisji Wykonawczej Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego "Solidarność" w Gdańsku, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez skład siedmiu sędziów Izby Administracyjnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych mają prawo tworzenia i zrzeszenia się w związki zawodowe?"podjął następującą uchwałę:Członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych nie mają prawa tworzenia związków zawodowych i zrzeszania się w tych związkach. Uzasadnienie faktyczneI. Krajowa Komisja Wykonawcza NSZZ "Solidarność" w Gdańsku wystąpiła z wnioskiem o podjęcie uchwały zawierającej pytanie prawne sformułowane w jej sentencji. W uzasadnieniu pytania prawnego powołała się na § 5 Statutu NSZZ "Solidarność", który przewiduje prawo zrzeszania się w związki zawodowe członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych. Statut ten został zarejestrowany przez Sąd Wojewódzki w Warszawie (...), a tym samym postanowienie to zostało uznane za zgodne z obowiązującym prawem. Mając na uwadze art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1985 r. Nr 54, poz. 277), z którego wynika, że prawo do tworzenia i zrzeszania się w związki zawodowe przewidziane zostało dla osób zatrudnionych na podstawie stosunku pracy. Krajowa Komisja Wykonawcza stwierdziła, iż stosunek członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej jest stosunkiem cywilnoprawnym, a nie stosunkiem pracy. Z tego wynika, że ustawa z dnia 16 września 1982 r. - prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.) nie przyznaje statusu pracownika członkom rolniczych spółdzielni produkcyjnych zatrudnionym na podstawie członkostwa, co wyłączałoby ich "prawo tworzenia i zrzeszania się w związki zawodowe". Krajowa Komisja Wykonawcza jednak uważa za wątpliwe, czy są uzasadnione powody, dla których należałoby odmówić członkom rolniczych spółdzielni produkcyjnych "prawa tworzenia i zrzeszania się w związki zawodowe" w sytuacji, gdy takie uprawnienie przysługuje wielu osobom świadczącym pracę na innej podstawie niż stosunek pracy. II. Udzielenie odpowiedzi na przedstawione pytanie prawne wymaga najpierw ustalenia zakresu podmiotowego obowiązującej ustawy o związkach zawodowych, a następnie wyjaśnienia charakteru prawnego stosunku członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej i rozważenia, czy członkowie tych spółdzielni należą do grup zawodowych, które mogą tworzyć i zrzeszać się w związki zawodowe na podstawie ustawy o związkach zawodowych. Stosownie do art. 1 ust. 1 i art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych (jedn. tekst: Dz. U. z 1985 r. Nr 54, poz. 277 ze zm.) prawo tworzenia i zrzeszania się w związki zawodowe przysługuje osobom świadczącym pracę w ramach stosunku pracy, bez względu na podstawę takiego stosunku i stanowisko, czyli mającym status pracownika w rozumieniu art. 2 k.p. Uprawnienie to zatem przysługuje osobom pozostającym zarówno w pracowniczym, jak i spółdzielczym stosunku pracy, który powstał na skutek zawarcia umowy o pracę, spółdzielczej umowy o pracę, wyboru, nominacji lub powołania. Artykuł 11 ust. 2 ustawy o zw. zaw. rozszerzył to prawo stanowiąc, że prawo przynależności do związków zawodowych w zakładach pracy przysługuje również osobom wykonującym pracę nakładczą, a także wykonującym pracę na podstawie umowy agencyjnej, jeżeli nie są pracodawcami. Artykuł 12 tej ustawy nie pozbawił też prawa przynależności do związku zawodowego pracowników, którzy przeszli na emeryturę lub rentę oraz czasowo pozostają bez pracy w związku z jej poszukiwaniem. Ograniczył lub wyłączył to uprawnienie w stosunku do pracowników, wymienionych w art. 13-15 ustawy o zw. zaw., tj. żołnierzy, funkcjonariuszy policji i Służby Więziennej, pracowników zatrudnionych w jednostkach wojskowych itd. Oznacza to, że formułą art. 11 ust. 1 ustawy o zw. zaw. nie są objęte osoby świadczące pracę w ramach innych niepracowniczych stosunków prawnych, z wyjątkiem wymienionych w art. 11 ust. 2 ustawy o zw. zaw. Wyłączone więc zostały (z pewnymi wyjątkami) od zrzeszania się w zw. zaw. osoby nie będące pracownikami w rozumieniu art. 2 k.p. Dotyczy to w szczególności osób, których prawo zrzeszania się w zw. zaw. uregulowane zostało odrębnymi aktami prawnymi, w tym rolników indywidualnych (co wynika z ustawy z dnia 8 października 1982 r. o społeczno-zawodowych organizacjach rolników - Dz. U. Nr 32, poz. 217, i ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. o związkach zawodowych rolników indywidualnych - Dz. U. Nr 20, poz. 106) oraz innych osób stale wykonujących pracę na innej podstawie niż stosunek pracy, z wyjątkiem wymienionych w art. 11 ust. 2 ustawy o związkach zawodowych. III. Wyłączenie, o którym mowa, dotyczy także członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych, świadczących pracę w ramach spółdzielczego stosunku prawnego, uregulowanego w art. 155 ustawy z dnia 16 września 1982 r. - prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.). Analiza tego przepisu prowadzi do wniosku, że ustawodawca ukształtował konstrukcję stosunku członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej w taki sposób, że prawo i obowiązek pracy członków takiej spółdzielni wynika wprost ze stosunku członkostwa. Oznacza to, że prawo spółdzielcze nie wyróżnia odrębnego od stosunku członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej - stosunku pracy. Przyjęto natomiast konstrukcję "nieistnienia" między członkiem a rolniczą spółdzielnią produkcyjną stosunku pracy, co pociąga za sobą ten skutek, że do świadczenia pracy w tych spółdzielniach w zasadzie nie mają zastosowania przepisy kodeksu pracy, lecz stosunek członkostwa jest w całości, a więc także w części dotyczącej świadczenia pracy w jego ramach - stosunkiem cywilnoprawnym. Zasada nieistnienia odrębnego stosunku pracy w ramach stosunku członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, wynikająca z art. 155 pr. spółdz., ma charakter bezwzględnie obowiązujący. Odmienne postanowienia statutowe, regulaminowe lub umowne, zmieniające tę konstrukcję spółdzielczego stosunku prawnego członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej naruszałyby istotę tego stosunku prawnego i mogłyby być uznane za sprzeczne z ustawą (art. 155 pr. spółdz.) i nieważne (art. 58 § 1 k.c.). Prawo spółdzielcze określa więź między członkiem a rolniczą spółdzielnią produkcyjną jako stosunek członkostwa, któremu nie towarzyszy stosunek pracy. Cywilnoprawny stosunek członkostwa pociąga za sobą skutki cywilnoprawne z tytułu świadczenia pracy. Stosunek prawny między członkami rolniczej spółdzielni produkcyjnej, świadczącymi pracę na rzecz tej spółdzielni, różni się więc w sposób istotny zarówno od stosunku pracy, opartego na umowie, jak i od spółdzielczego stosunku pracy, jaki istnieje w spółdzielniach pracy (art. 182 § 1 i 3 pr. spółdz.). Z powyższego wynika, że członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych świadczą pracę w ramach stosunku cywilnoprawnego. W związku z tym nie mogą być uznani za pracowników w rozumieniu przyjętym w art. 2 k.p. oraz art. 11 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych. Wychodząc z tych założeń, orzecznictwo Sądu Najwyższego konsekwentnie stosowało kierunek ścisłego rozumienia i stosowania w praktyce przepisów ustawy o związkach zawodowych, dotyczących "tworzenia i zrzeszania się w związki zawodowe", przyznając takie uprawnienie wyłącznie pracownikom, z pominięciem niepracowniczych grup zawodowych. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 lutego 1983 r. III PZP 72/83 (OSNCP 1983, z. 8, poz. 113) oraz postanowieniu z dnia 4 listopada 1983 r. I PRZ 83/83 (OSNCP 1984, z. 6, poz. 103).Postanowienie § 5 Statutu NSZZ "Solidarność" ma charakter wewnątrzorganizacyjny. Kto może tworzyć i zrzeszać się w związki zawodowe, określa ustawa o związkach zawodowych, która ma moc powszechnie obowiązującą. Regulacja zawarta w statucie związku zawodowego powinna być zgodna z obowiązującym prawem. Rejestracja statutu, zawierającego postanowienie pozostające w sprzeczności z ustawą, jako oparta na błędnej ocenie jego zgodności z ustawą, powinna być dostosowana do stanu zgodnego z prawem. W związku z powyższym należy na przedstawione pytanie prawne udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.