VI KZP 70/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Pyszkowski. Sędziowie: M. Budzianowski, K. Czajkowski, A. Kafarski (współsprawozdawca), J. Pietrzykowski, J. Szamrej (sprawozdawca), M. Szczepański. Prokurator Prokuratury Generalnej: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Jerzego L., oskarżonego z art. 156 § 2 i art. 182 § 1 w związku z art. 59 § 1 k.k., po rozpoznaniu wymagającego zasadniczej wykładni ustawy zagadnienia prawnego przedstawionego na podstawie art. 390 § 1 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki w Gdańsku postanowieniem z dnia 3 września 1970 r. Sądowi Najwyższemu i przekazanego następnie powiększonemu składowi tego Sądu, a mianowicie:"I. Czy w razie wniesienia powództwa adhezyjnego na podstawie art. 448 k.c. lub art. 415 i nast. k.c. w sprawie, w której art. 59 § 3 k.k. daje możliwość orzeczenia nawiązki, istnieje priorytet w zakresie orzeczenia nawiązki czy też uwzględnienia powództwa adhezyjnego, bądź też czy orzeczenie nawiązki nie wyłącza możliwości uwzględnienia powództwa i w jakim zakresie?II. W wypadku priorytetu nawiązki - czy fakt jej orzeczenia powinien spowodować oddalenie powództwa bądź umorzenie postępowania w tym zakresie ze względu na zbędność rozstrzygania o żądaniu, które mieści się w nawiązce, a jeśli nie, to jaki wpływ ma orzeczenie nawiązki na rozstrzygnięcie powództwa lub uwzględnienie powództwa na orzeczenie nawiązki?III. Czy rewizja prokuratora od wyroku oddalającego powództwo adhezyjne, jeżeli sąd I instancji nie powziął decyzji (w postaci postanowienia wydanego przed rozpoczęciem przewodu sądowego na podstawie art. 55 § 1 i 2 k.p.k.) o przyjęciu powództwa - podlega rozpoznaniu?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratora, odmawiając udzielenia odpowiedzi na pytanie I,uchwalił udzielić na pytanie II i III odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneI. 1. Rozstrzygnięcie przedstawionego w pkt 1 i 2 zagadnienia prawnego w części dotyczącej zbiegu odpowiedzialności cywilnej z art. 448 k.c. oraz nawiązki z art. 59 § 3 k.k. jest uzależnione od wyjaśnienia charakteru prawnego instytucji określonych w tych przepisach, ściślej - od wyjaśnienia charakteru prawnego nawiązki przewidzianej w art. 59 § 3 k.k., gdyż charakter prawny roszczenia przewidzianego w art. 448 k.c. został już wyjaśniony w uchwale składu siedmiu sędziów Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 1970 r. III CZP 81/69 (OSNCP z 1970 r., z. 7-8, poz. 119). Z treści uzasadnienia tej uchwały wynika, że roszczenie z art. 448 k.c. jest zadośćuczynieniem za szkodę niemajątkową, przysługującym samemu pokrzywdzonemu z tytułu umyślnego naruszenia jego dóbr osobistych i nie różniącym się co do istoty od zadośćuczynienia przewidzianego w art. 445 k.c. Ponadto uchwała ta wyjaśnia, że zadośćuczynienie to nie traci osobistego charakteru z powodu nadania mu przede wszystkim funkcji represyjno-wychowawczej, polegającej na tym, iż odpowiednią sumę pieniężną sprawca szkody powinien uiścić na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża, oraz że osobisty charakter roszczenia z art. 448 k.c. sprawia, iż ten, komu roszczenie takie przysługuje, może w toku procesu spowodowanego jego powództwem lub powództwem wytoczonym na jego rzecz przez prokuratora podejmować czynności dyspozycyjne, a w szczególności może się zrzec przysługującego mu roszczenia (art. 203 k.p.c.).Nawiązkę z art. 59 § 3 k.k. można orzec na rzecz pokrzywdzonego albo na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża lub na inny cel społeczny wskazany przez sąd.Orzeczenie nawiązki nie jest uzależnione od woli pokrzywdzonego, gdyż sąd orzeka o niej z urzędu, biorąc pod uwagę zwłaszcza okoliczności popełnienia przestępstwa i względy związane z zastosowaniem represji karnej w stosunku do oskarżonego. Poza tym nawiązka nie może być przedmiotem ani procesu cywilnego, ani procesu adhezyjnego. Można ją orzec nie na rzecz pokrzywdzonego w sytuacji, gdy z przestępstwa nie wynikła żadna szkoda. Ponadto nawiązka może być orzeczona w różnej wysokości od poszczególnych sprawców przestępstwa ze względu na potrzebę zróżnicowania represji karnej względem każdego z nich.Wszystkie powyższe okoliczności wskazują, że nawiązka z art. 59 § 3 k.k. jest swoistym środkiem prawa karnego, mającym charakter kary pieniężnej. O ile więc z osobistego, cywilnoprawnego charakteru roszczenia z art. 448 k.c. wynika, że celem zasądzenia tego roszczenia jest przede wszystkim danie pełnego zadośćuczynienia pokrzywdzonemu z powodu poniesienia przez niego szkody niemajątkowej wynikłej z naruszenia jego dóbr osobistych, o tyle z karnoprawnego charakteru nawiązki z art. 59 § 3 k.k. wynika, że celem jej orzeczenia jest przede wszystkim wzmożenie represji karnej.Z odmiennego zatem charakteru prawnego instytucji przewidzianych w art. 448 k.c. i w art. 59 § 3 k.k., a także z odmiennego celu ich stosowania należy wyprowadzić wniosek, że instytucje te nie wyłączają się wzajemnie, lecz uzupełniają. W konsekwencji więc należy przyjąć, że w razie wytoczenia w sprawie karnej powództwa cywilnego o roszczenie przewidziane w art. 448 k.c. sąd uwzględnia powództwo, jeżeli to roszczenie jest uzasadnione pod względem faktycznym i prawnym, oraz że zasądzeniu wspomnianego roszczenia nie stoi na przeszkodzie możliwość orzeczenia nawiązki na podstawie art. 59 § 3 k.k.Przechodząc do rozważenia następnej kwestii wynikającej z przedstawionych pytań, trzeba stwierdzić, że roszczenie z art. 448 k.c. może być zasądzone w kwocie wyższej od górnej granicy nawiązki z art. 59 § 3 k.k. Zasądzona kwota z tego tytułu spełni w pewnym stopniu cel, jaki przyświeca nałożeniu na oskarżonego nawiązki na rzecz PCK lub inny cel społeczny wskazany przez sąd.W tych warunkach skoro orzeczenie nawiązki z art. 59 § 3 k.k. jest fakultatywne, należy dojść do wniosku, że w razie uwzględnienia powództwa o roszczenie z art. 448 k.c. orzeczenie nawiązki jest z reguły nieuzasadnione. Orzeczenie takie mogłoby być uzasadnione, gdyby chodziło o orzeczenie nawiązki na rzecz pokrzywdzonego.2. Z treści art. 55 § 2 k.p.k., a w szczególności z użytych w nim słów "sąd orzeka", wynika, że sąd ma obowiązek wydać postanowienie o przyjęciu powództwa cywilnego, jeżeli pozew odpowiada warunkom formalnym i nie zachodzą okoliczności wymienione w § 1 tego artykułu, które uzasadniają odmowę jego przyjęcia. Wydanie takiego postanowienia oznacza, że wnoszący powództwo cywilne uzyskał prawa strony w tym zakresie i że w procesie karnym jest uprawniony do podejmowania takich czynności procesowych, na jakie pozwalają mu przepisy kodeksu postępowania karnego.Brak postanowienia o przyjęciu powództwa cywilnego ulega jednak konwalidacji wtedy, gdy sąd, mimo zaniechania wydania tego postanowienia, przeprowadził proces w części dotyczącej roszczeń cywilnych objętych powództwem i rozstrzygnął o nich w wyroku.Rozwiązanie przeciwne prowadziłoby do wniosku sprzecznego z treścią art. 374 k.p.k., który stanowi między innymi, że stronom przysługuje środek odwoławczy od orzeczenia wydanego w pierwszej instancji i że odwołujący się może skarżyć rozstrzygnięcia naruszające jego prawa lub szkodzące jego interesom. W konsekwencji bowiem takiego rozwiązania należałoby przyjąć, że wnoszący powództwo cywilne nie uzyskał prawa strony w tym zakresie ze względu na formalne uchybienie sądu, polegające na zaniechaniu wydania postanowienia w myśl art. 55 § 2 k.p.k., i że wobec tego nie jest uprawniony do zaskarżenia wyroku w części dotyczącej rozstrzygnięcia o powództwie cywilnym, mimo iż rozstrzygnięcie to zapadło w następstwie faktycznego przeprowadzenia procesu w tej części i narusza ono jego prawa lub szkodzi jego interesom.Przyjąć przeto należy, że rewizja od wyroku rozstrzygającego o powództwie cywilnym jest dopuszczalna, mimo że sąd nie wydał postanowienia o jego przyjęciu (art. 55 § 2 k.p.k.).Wypada przy tym zauważyć, że analogiczne zagadnienie prawne Sąd Najwyższy rozstrzygnął uchwałą z dnia 14 stycznia 1971 r. VI KZP 66/70 (OSNKW z 1971 r., zesz. 5, poz. 67) wyjaśniając, że "decyzję o dopuszczeniu oskarżyciela posiłkowego do udziału w postępowaniu wydaje sąd w formie postanowienia, jednakże brak tego postanowienia nie stoi na przeszkodzie uznaniu pokrzywdzonego za oskarżyciela posiłkowego, jeżeli sąd faktycznie dopuścił go do udziału w postępowaniu sądowym w tym charakterze".II. Według art. 390 § 1 k.p.k. Sąd Wojewódzki - jako odwoławczy - może przekazać zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu, jeżeli wyłoni się ono przy rozpoznawaniu środka odwoławczego, a więc gdy jego rozstrzygnięcie ma znaczenie dla rozpoznawanej sprawy.Nie może zaś mieć znaczenia dla rozpoznawanej sprawy odpowiedź na dalsze pytanie zawarte w pkcie 1 postanowienia Sądu Wojewódzkiego, a dotyczące zagadnienia zbiegu odpowiedzialności cywilnej z art. 415 i nast. k.c. oraz nawiązki z art. 59 § 3 k.k., albowiem zagadnienie to w sprawie tej nie występuje.Z tych względów Sąd Najwyższy postanowił odmówić udzielenia odpowiedzi na powyższe pytanie.