III PZP 7/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN B. Błachowska (sprawozdawca). Sędziowie SN: S. Szymańska, Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora w Ministerstwie Sprawiedliwości, S. Trautsolta, w sprawie z powództwa Benona K. przeciwko Przedsiębiorstwu Uprzemysłowionego Budownictwa Rolniczego w B. o wypłatę dodatku za staż pracy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 28 lutego 1990 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy okres zasadniczej służby wojskowej podlegający zaliczeniu do okresu zatrudnienia z mocy art. 125 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (jedn. tekst: Dz. U. z 1988 r. Nr 30, poz. 207) wlicza się do okresu pracy w danym zakładzie pracy, jeżeli w porozumieniu o zakładowym systemie wynagradzania postanowiono, że dodatek stażowy przysługuje za efektywną pracę w danym zakładzie z uwzględnieniem poprzednich okresów zatrudnienia (art. 19 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania - jedn. tekst: Dz. U. z 1988 r. Nr 28, poz. 196) przy przejęciu różnej podstawy obliczania dodatku za staż pracy w danym zakładzie i za okresy zatrudnienia poza tym zakładem?"podjął następującą uchwałę:Okres zasadniczej służby wojskowej podlegający zaliczeniu do okresu zatrudnienia pracownika na mocy art. 125 ust. 1 ustawy z dnia 1 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (jedn. tekst: Dz. U. z 1988 r. Nr 30, poz. 207) wlicza się do zakładowego stażu pracy, jeżeli w porozumieniu o zakładowym systemie wynagradzania postanowiono, że dodatek stażowy przysługuje za pracę w danym zakładzie z uwzględnieniem poprzednich okresów zatrudnienia (art. 19 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zakładowych systemach wynagradzania - jedn. tekst: Dz. U. z 1988 r. Nr 28, poz. 196). Uzasadnienie faktycznePowód Benon K. jest zatrudniony w Przedsiębiorstwie Uprzemysłowionego Budownictwa Rolniczego w B. od dnia 1 sierpnia 1961 r. W okresie od października 1962 r. do października 1964 r. odbywał zasadniczą służbę wojskową. Od dnia 1 października 1988 r. pozwany nie wliczył powodowi okresu zasadniczej służby wojskowej do stażu pracy, pomniejszając dodatek stażowy o 2%. Pozwany powołał się na zakładowy system wynagradzania, w którym do stażu pracy w przedsiębiorstwie zaliczono tylko okres efektywnego świadczenia pracy, a za taki nie uznano m.in. okresu zasadniczej służby wojskowej.Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo. W związku z rewizją pozwanego Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, przytoczone na wstępie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając odpowiedzi jak w sentencji uchwały miał na uwadze, co następuje:W pozwanym Przedsiębiorstwie od dnia 1 sierpnia 1984 r. obowiązuje zakładowy system wynagradzania, który w § 16 przewiduje, że pracownik otrzymuje dodatek za staż pracy. Przepis ten był częściowo zmieniany: protokołem dodatkowym nr 4 z dnia 20 lipca 1988 r., w związku z nowelizacją ustawy z dnia 26 stycznia 1989 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania, oraz protokołem dodatkowym nr 5 z dnia 1 lutego 1989 r.Obecnie przedmiotowy przepis (w części mającej znaczenie dla wyjaśnienia przedstawionego zagadnienia) ma następującą treść:"16.1. Pracownik otrzymuje dodatek za staż pracy w PUBR z uwzględnieniem poprzednich okresów zatrudnienia. Dodatek za staż pracy zalicza się odrębnie za poprzedni okres zatrudnienia oraz za staż pracy w PUBR.1.1. Stażem pracy w PUBR jest okres zatrudnienia z wyłączeniem: urlopu bezpłatnego, okresu pobierania świadczenia rehabilitacyjnego, okresu służby wojskowej, urlopu wychowawczego oraz poprzednich okresów zatrudnienia w PUBR zakończonych rozwiązaniem stosunku pracy bez wypowiedzenia z winy pracownika lub porzuceniem pracy".Z ust. 4 przedmiotowego § 16 można wnioskować (nie jest on precyzyjnie sformułowany, gdyż nie uwzględnia ściśle zmian wprowadzonych do ust. 1 i 2), że okres służby wojskowej traktowany jest jako okres poprzedniego zatrudnienia, podobnie jak inne okresy zaliczalne, w tym służba w milicji obywatelskiej i służba więzienna. Tak też strona pozwana w procesie traktuje zasadniczą służbę wojskowa odbywaną przez powoda twierdząc, że z uwagi na to, iż służba ta trwała 2 lata, nie może być ona w ogóle wliczona do stażu pracy, gdyż poprzednie okresy zatrudnienia nalicza się odrębnie wówczas, jeżeli trwały co najmniej 5 lat.Porównanie powołanego § 16 ust. 1 z art. 19 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (jedn. tekst: Dz. U. z 1988 r. Nr 28, poz. 196) prowadzi do wniosku, że w porozumieniu o wprowadzeniu zakładowego systemu wynagradzania obowiązującym u strony pozwanej, wybrano dodatek stażowy według wariantu z art. 19 ust. 1 pkt 3. Wymieniony przepis przewiduje, że porozumienie może wprowadzić dodatek za staż pracy w danym zakładzie pracy z uwzględnieniem poprzednich okresów zatrudnienia.Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu 7 sędziów z dnia 26 października 1989 r. (III PZP 40/89), w ust. 5 pkt 1 art. 19 wprowadzono ustawową wykładnię pojęcia "w danym zakładzie pracy". Przepis stwierdza, że jeżeli porozumienie określa uprawnienia do dodatku za staż pracy w danym zakładzie pracy, do stażu pracy wlicza się wyłącznie okres zatrudnienia w tym zakładzie, z tym że minimalny okres stażu pracy w danym zakładzie wynosi rok. Ta wykładnia odnosi się wprost do dodatku za staż pracy przewidzianego w art. 19 ust. 1 pkt 2, tj. dodatku uwzględniającego wyłącznie zakładowy staż pracy. W sytuacji prawnej występującej w niniejszej sprawie chodzi natomiast o takie samo pojęcie, ale użyte w art. 19 ust. 1 pkt 3 odnoszącym się do dodatku uwzględniającego ogólny staż pracy, tj. zakładowy plus okresy poprzedniego zatrudnienia. Jak to Sąd Najwyższy w powołanej uchwale wywiódł, nie byłaby jednak poprawna wykładnia, która przyjmowałaby różne znaczenie takich samych zwrotów użytych w jednym przepisie. Toteż określenie "staż pracy" w danym zakładzie użyte w art. 19 ust. 1 pkt 3 musi być rozumiane tak samo jak to samo określenie użyte w art. 19 ust. 1 pkt 2 w związku z ust. 5 pkt 1.W omawianej uchwale Sąd Najwyższy przyjął, że okresu zawodowej służby wojskowej nie wlicza się do okresu pracy w danym zakładzie pracy, jeżeli w porozumieniu o zakładowym systemie wynagradzania postanowiono, że dodatek stażowy przysługuje za pracę w danym zakładzie, z uwzględnieniem poprzednich okresów zatrudnienia. Wyjaśniono ponadto w uzasadnieniu, że zawodowa służba wojskowa jest specyficznym rodzajem zatrudnienia. Nie jest to wprawdzie stosunek pracy, lecz stosunek służbowy, ale istotą tego stosunku jest świadczenie przez żołnierza zawodowego szczególnego rodzaju pracy, za co otrzymuje wynagrodzenie. Dlatego Sąd Najwyższy uznał, że okres zawodowej służby wojskowej przy dodatku za staż pracy z art. 19 ust. 1 pkt 3 należy traktować tak jak okres poprzedniego zatrudnienia. W zakończeniu uzasadnienia Sąd Najwyższy stwierdził, że uchwała nie przesądza zaliczalności okresu zasadniczej i okresowej służby wojskowej do stażu pracy dla celów związanych z dodatkami za staż pracy, co trafnie zauważył Sąd Rejonowy przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy.Żołnierz odbywający zasadniczą służbę wojskową nie wykonuje specyficznego rodzaju zatrudnienia i nie otrzymuje w żadnej postaci wynagrodzenia za pracę.Zgodnie z ustawą z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (jedn. tekst: Dz. U. z 1988 r. Nr 30, poz. 207) w ramach powszechnego obowiązku obrony obywatele są obowiązani do pełnienia m.in. służby wojskowej (art. 4), przy czym mężczyźni po ukończeniu 18 lat mają obowiązek zgłosić się do rejestracji wojskowej (art. 27), a mężczyźni, którzy w danym roku kalendarzowym kończą dziewiętnaście lat życia (poborowi) są obowiązani stawić się do poboru w określonym terminie i miejscu (art. 29). Nie zachodzi potrzeba przytaczania tu dalszych przepisów dla udowodnienia tezy, że - odmiennie niż to jest przy zawodowej służbie wojskowej - okres odbywania zasadniczej służby wojskowej nie jest okresem zatrudnienia, nie może więc być traktowany jak okres poprzedniego zatrudnienia w rozumieniu przepisów o dodatku za staż pracy.Okres zasadniczej służby wojskowej, po zwolnieniu z tej służby - gdy pracownik podjął pracę w zakładzie zatrudniającym go przed powołaniem na podstawie umowy o pracę na czas nie określony czy na okres próbny, z zachowaniem warunków przewidzianych w art. 125 ust. 1 wymienionej ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. - jest natomiast zatrudnieniem "w danym zakładzie pracy" w rozumieniu art. 19 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (jedn. tekst: Dz. U. z 1988 r. Nr 28, poz. 196). Za wymienioną tezą przemawia wykładnia gramatyczna i systemowa przepisów obu powołanych ustaw.1. Z ustawy o powszechnym obowiązku obrony wynika, że w okresie między powołaniem pracownika do zasadniczej służby wojskowej a jej odbyciem stosunek pracy w zakładzie zatrudniającym pracownika przed powołaniem na podstawie umowy o pracę na czas nie określony bądź na okres próbny, trwa nadal. Stosunek ten nie może być wypowiedziany (art. 125 ust. 1 i ust. 3) z pewnymi wyjątkami nie występującymi w rozpoznawanej sprawie. Ten stosunek ustaje wówczas, gdy pracownik w ciągu trzydziestu dni od dnia zwolnienia ze służby nie zgłosi się do zakładu zatrudniającego go przed powołaniem, gdyż niezachowanie tego terminu powoduje wygaśnięcie stosunku pracy, chyba że nastąpiło z przyczyn usprawiedliwiających nieobecność w pracy (art. 126 ust. 1 zd. 2). Toteż, mimo że w okresie odbywania zasadniczej służby wojskowej pracownik nie świadczy faktycznie pracy w zakładzie zatrudniającym go przed powołaniem, nie następuje żadna prawna przerwa w stosunku pracy, aczkolwiek podstawowe obowiązki i prawa stron tego stosunku (świadczenie pracy przez pracownika i obowiązek zakładu wypłacania wynagrodzenia) są zawieszone. Dlatego zakład pracy, który zatrudniał pracownika w dniu powołania do zasadniczej służby wojskowej, jest obowiązany zatrudnić go na poprzednio zajmowanym stanowisku lub równorzędnym, jeżeli w ciągu trzydziestu dni od dnia zwolnienia ze służby zgłosi się do zakładu w celu podjęcia pracy (art. 126 zd. 1).Z tych też względów w art. 125 ust. 1 ustanowiona została zasada, że pracownikowi, który w ciągu trzydziestu dni od zwolnienia z zasadniczej służby wojskowej podjął pracę, czas odbywania służby wojskowej wlicza się do okresu zatrudnienia w zakładzie pracy, w którym podjął pracę w zakresie wszelkich uprawnień wynikających z kodeksu pracy oraz przepisów szczególnych.Podobne uprawnienia mają osoby, które przed powołaniem do zasadniczej służby wojskowej nie były zatrudnione, ale po zwolnieniu ze służby podejmą pracę z zachowaniem warunków przewidzianych w dalszej części art. 125, ale w niniejszej sprawie nie występują tego rodzaju sytuacje, dlatego Sąd Najwyższy pozostawia poza zakresem rozważań wykładnię dalszych członów art. 125.2. Jak słusznie wywiódł Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej uchwały - w art. 19 ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania jest zawarta ustawowa wykładnia pojęcia "stażu pracy w danym zakładzie pracy". W myśl przepisu - jeżeli porozumienie określa uprawnienia do dodatku za staż pracy w danym zakładzie pracy, do stażu pracy wlicza się wyłącznie okres zatrudnienia w tym zakładzie, z tym że minimalny okres stażu pracy w danym zakładzie wynosi rok. Określenie "wlicza się wyłącznie okres zatrudnienia w tym zakładzie" nie może być rozumiane jako możliwość wliczania tylko okresów efektywnej pracy, a więc pracy faktycznie wykonywanej przez pracownika w zakładzie. Niewątpliwie chodzi w przepisie o okresy zatrudnienia w znaczeniu prawnym, z wyłączeniem okresów, w których pracownik faktycznie pracy w zakładzie nie świadczy z przyczyn usprawiedliwionych (a niekiedy, w wąskim zakresie także z przyczyn nie usprawiedliwionych), ale stosunek pracy (stosunek zatrudnienia) w świetle przepisów nadal trwa. Przeciwna wykładnia byłaby sprzeczna z art. 19 ust. 5 pkt 1 wymienionej ustawy, nie przewidującym żadnych wyłączeń okresów zatrudnienia, w których stosunek pracy nadal trwa, mimo że pracownik faktycznie nie świadczy pracy. Ponadto taka wykładnia byłaby niezgodna z wielu przepisami prawa pracy, które przewidują okresy usprawiedliwionej nieobecności pracownika w pracy, a nawet w niektórych sytuacjach zachowują prawo pracownika do wynagrodzenia, mimo że faktycznie nie świadczy pracy w zakładzie (np. w czasie urlopu).Tendencji do zwężającego traktowania okresów zatrudnienia podlegających wliczeniu do zakładowego stażu pracy, tj. wliczaniu tylko okresów faktycznego świadczenia pracy, nie można się doczytać także w pkt 2 i 3 ust. 5 art. 19. Według pkt 2 ust. 5 art. 19 uprawnienie do dodatku przysługuje po upływie okresu, po którym według zasad określonych w dotychczasowych przepisach przysługuje po raz pierwszy dodatek za staż pracy. Z zastrzeżeniem tego punktu - nie obowiązują dotychczasowe przepisy ustalające okresy warunkujące nabycie uprawnień do dodatku za staż pracy oraz odpowiadające tym okresom procentowe wymiary dodatku, w tym także maksymalną jego wysokość - stanowi pkt 3 ust. 5 art. 19. W pkt 3 ust. 5 niewątpliwie chodzi o wyłączenie dotychczasowych przepisów odnoszących się do rozmiarów okresów uprawniających do dodatku (np. co roku), świadczy o tym zwrot "oraz odpowiadające tym okresom procentowe wymiary dodatku". Procentowe wymiary dodatku za staż pracy uzależnione bowiem były w dotychczasowych przepisach od rozmiaru (długości) stażu pracy. Dlatego pkt 3 ust. 5 art. 19 nie może być rozumiany jako wyłączający z okresów pracy "w tym zakładzie" (art. 19 ust. 5 pkt 1) inne okresy, wliczane wprost bądź zaliczane w dotychczasowych przepisach do okresów uprawniających do nabycia prawa do dodatku za staż pracy.W § 16 ust. 1 pkt 1 porozumienia w sprawie zakładowego systemu wynagradzania obowiązującego u strony pozwanej inaczej unormowano zakładowy staż pracy. Wyłączono bowiem z okresów zatrudnienia u strony pozwanej m.in. okresy służby wojskowej. Pozostawiając poza zakresem rozważań wyłączenia, które nie są przedmiotem sporu, należy stwierdzić, że wyłączenie z zakładowego stażu pracy okresu odbywania przez pracownika zasadniczej służby wojskowej pozostaje w oczywistej sprzeczności z art. 19 ust. 5 pkt 1 ustawy o zakładowych systemach wynagradzania.Jak już bowiem zostało wykazane (pkt 1), okres zasadniczej służby wojskowej odbywanej przez pracownika nie powoduje przerwy w stosunku pracy, w którym pracownik pozostawał przed powołaniem, oraz po zwolnieniu ze służby, oczywiście gdy zgłosił się do "swojego" zakładu pracy po zwolnieniu ze służby z zachowaniem warunków wymaganych przepisami o powszechnym obowiązku obrony.Powstała wobec tego sprzeczność między normą powszechnie obowiązującą korzystniejszą dla pracownika a normą zakładową mniej korzystną dla pracownika. Sprzeczność tę należy rozwiązać w sposób przyznający prymat przepisom powszechnie obowiązującym. Wprawdzie z art. 5 k.p., art. 2417 § 6 k.p. oraz z art. 23 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. wynika zasada pierwszeństwa norm zakładowych przed przepisami powszechnie obowiązującymi, nawet gdy normy zakładowe są mniej korzystne dla pracownika, ale zasada ta odnosi się wyłącznie do sytuacji, gdy ustawa o zakładowych systemach wynagradzania pozwala wprost unormować dane świadczenie w sposób mniej korzystny dla pracowników niż to wynika z przepisów powszechnie obowiązujących. Jeżeli ustawa nie wprowadziła takiej możliwości prawnej, to zamiast norm zakładowych sprzecznych z jej przepisami muszą mieć zastosowanie przepisy tej ustawy. Wynika to wprost z art. 7 ust. 1 zd. 1 powołanej ustawy, stwierdzającego, że porozumienie określa zasady wynagradzania pracowników zakładu pracy na warunkach określonych w ustawie.Taka sytuacja prawna istnieje w rozpoznawanej sprawie. Norma § 16 ust. 1 pkt 1 zakładowego systemu wynagradzania obowiązującego u strony pozwanej jako sprzeczna z art. 19 ust. 1 pkt 3 w związku z ust. 5 pkt 1 w części odnoszącej się do wyłączenia z zakładowego stażu pracy okresu zasadniczej służby wojskowej nie może mieć zastosowania w sytuacji powoda, którego okres zasadniczej służby wojskowej podlega wliczeniu do zakładowego stażu pracy u strony pozwanej dla celów związanych z dodatkiem za staż pracy, na podstawie art. 19 ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zakładowych systemach wynagradzania.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w tezie uchwały.