III PZP 40/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek.Sędziowie SN: B. Błachowska (sprawozdawca), A. Filcek, W. Myga, M. Sadowski, Z. Stypułkowska, S. Perestaj. SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL W. Bryndy w sprawie z powództwa Zbigniewa K. przeciwko Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego (...) w R. o wyrównanie dodatku stażowego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 27 lipca 1989 r.:"Czy okres zawodowej służby wojskowej podlegający zaliczeniu do okresu zatrudnienia pracownika z mocy art. 62 ustawy z dnia 30 czerwca 1970 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (Dz. U. Nr 16, poz. 134 ze zm.) wlicza się do okresu pracy w danym zakładzie pracy, jeżeli w porozumieniu o zakładowym systemie wynagradzania postanowiono, że dodatek stażowy przysługuje za pracę w danym zakładzie, z uwzględnieniem poprzednich okresów zatrudnienia (art. 19 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania - jedn. tekst: Dz. U. z 1988 r. Nr 28, poz. 196) przy przyjęciu różnej podstawy obliczania dodatku za staż pracy w danym zakładzie i za okresy zatrudnienia poza tym zakładem?"podjął następującą uchwałę nadał jej moc zasady prawnej:Okresu zawodowej służby wojskowej podlegającego zaliczeniu do okresu zatrudnienia pracownika z mocy art. 62 ustawy z dnia 30 czerwca 1970 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (Dz. U. Nr 16, poz. 134 ze zm.) nie wlicza się okresu pracy w danym zakładzie, jeżeli w porozumieniu o zakładowym systemie wynagradzania postanowiono, że dodatek stażowy przysługuje za pracę w danym zakładzie, z uwzględnieniem poprzednich okresów zatrudnienia (art. 19 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania - jedn. tekst: Dz. U. z 1988 r. Nr 28, poz. 196) przy przyjęciu różnej podstawy obliczania dodatku za staż pracy w danym zakładzie i za okresy zatrudnienia poza tym zakładem. Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy w składzie zwykłym przedstawiając składowi powiększonemu pytanie prawne przytoczone na wstępie uchwały w uzasadnieniu postanowienia m.in. podniósł, że na podstawie art. 19 ust. 1 pkt 3 i ust. 7 pkt 3 ustawy o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (jedn. tekst: Dz. U. z 1988 r. Nr 28, poz. 196) nie można by przyjąć, że okres służby zawodowego żołnierza jest pracą w danym zakładzie. Taka interpretacja może budzić wątpliwości wobec treści art. 62 ust. 1 ustawy z dnia 30 czerwca 1970 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (Dz. U. Nr 16, poz. 134 ze zm.), z którego można wyprowadzić wniosek, iż zakres tej służby należy traktować jako pracę w danym zakładzie, nie zaś jak okres poprzedniego zatrudnienia. 1. Prawo pracy nie określa pojęcia stażu pracy. W literaturze rozróżnia się dwa znaczenia tego pojęcia. W znaczeniu węższym przez staż pracy rozumie się okres pozostawania w stosunku pracy, natomiast w znaczeniu szerszym przyjmuje się, że na staż pracy składają się dodatkowo inne okresy niż pozostawanie w stosunku pracy, doliczane do właściwego stażu z mocy wyraźnych, szczególnych przepisów prawa. Ponadto w literaturze odróżnia się - z uwagi na kryterium zmiany zakładu pracy - trzy rodzaje stażu pracy, tj. zakładowy, ogólny oraz łączny. Zakładowy staż pracy jest okresem zatrudnienia tylko w danym (jednym) zakładzie pracy i po zmianie przez pracowników zakładu musi być zawsze nabywany od początku, jak gdyby pracownik podejmował zatrudnienie po raz pierwszy. Ogólny staż pracy obejmuje wszystkie okresy zatrudnienia niezależnie od jego zmian. Łączny staż, który nosi również określenia "łączny", "zaliczalny" lub "warunkowy", obejmuje również poprzednie zatrudnienia, z tym zastrzeżeniem, że tego doliczenia do stażu w danym zakładzie jest uzależnione od zróżnicowanych warunków. Do każdego z wymienionych rodzajów stażu pracy mogą być doliczone dodatkowo inne okresy, nie będące okresami zatrudnienia. Te inne okresy określa się w nauce terminem "okresów zaliczalnych". Należy do nich m.in. okres zawodowej służby wojskowej (art. 301 k.p. i art. 62 ustawy z dnia 30 czerwca 1970 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych).Dodatek stażowy jest uprawnieniem płacowym pracownika uzależnionym od stażu pracy. Staż pracy dla celów związanych z dodatkiem stażowym liczonym w jednym zakładzie pracy jest historycznie najstarszym. Określenie "w danym zakładzie" rozumiano powszechnie i jednolicie jako pracę w jednym zakładzie pracy. Stopniowo następowało rozszerzanie grup pracowników, którym przysługiwały dodatki stażowe, a ponadto rozszerzano wymienione uprawnienia poprzez wliczanie do zakładowego stażu pracy m.in. okresów pracy w poprzednich zakładach niezależnie od ich organizacyjnego podporządkowania i zwiększania liczby tzw. okresów zaliczalnych. Nawet jeżeli układ zbiorowy pracy czy przepisy płacowe obowiązujące w danych zakładach nie odsyłały do przepisów szczególnych w kwestii wliczania okresów zaliczalnych do stażu pracy, w doktrynie i orzecznictwie jednolicie przyjmowano, że okresy zaliczalne do stażu pracy na podstawie przepisów szczególnych zawsze wlicza się do okresu zatrudnienia decydującego o prawie do dodatku stażowego i o jego wysokości na podstawie i na warunkach ustalonych w przepisach szczególnych. 2. Ustawa z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (Dz. U. Nr 5, poz. 25) w art. 16 ust. 1 wprost stwierdziła, że "W wypadkach i na warunkach określonych w dotychczasowych przepisach, z uwzględnieniem ust. 2-5, pracownikowi przysługuje dodatek za staż pracy". W ust. 2 przepis ten wprowadził pewne modyfikacje w zakresie podstawy wymiaru dodatku za staż pracy, ale nie różnicował tej podstawy w zależności od zakładowego stażu pracy i stażu w poprzednich zakładach. Ustęp 4 art. 16 jednak przewidywał możliwość wprowadzenia takiego zróżnicowania w porozumieniu płacowym, które mogło ustalić zwiększony dodatek za zakładowy staż pracy. W ust. 3 zaś ograniczono możliwość wliczania okresów poprzedniego zatrudnienia do zakładowego stażu pracy jedynie do zaliczania okresów poprzedniego zatrudnienia w uspołecznionych zakładach pracy i w prywatnych zakładach pracy, które zostały upaństwowione lub przejęte przez uspołecznione zakłady pracy. 3. W ustawie z dnia 17 czerwca 1988 r. o zmianie ustawy o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania (Dz. U. Nr 20, poz. 134) zmieniony został wymieniony art. 16. Obecnie w jednolitym tekście (Dz. U. z 1988 r. Nr 28, poz. 196) przepis ten oznaczony jest kolejna numeracją 19.Od wprowadzenia tej zmiany, tj. od dnia 1 lipca 1988 r., mamy trzy rodzaje dodatków za staż pracy, gdyż art. 19 ust. 1 stanowi:"Porozumienie może wprowadzić dodatek za staż pracy:1) w wypadkach i na warunkach określonych w dotychczasowych przepisach, z uwzględnieniem ust. 2-4,2) w danym zakładzie pracy lub3) w danym zakładzie pracy z uwzględnieniem poprzednich okresów zatrudnienia."W ust. 5 pkt 1 tegoż artykułu zawarta jest wykładnia "w danym zakładzie pracy", gdyż przepis ten stwierdza:"Jeżeli porozumienie określa uprawnienia do dodatku za staż pracy w danym zakładzie pracy:1) do stażu pracy wlicza się wyłącznie okres zatrudnienia w tym zakładzie pracy, z tym że minimalny okres stażu pracy w danym zakładzie wynosi rok".Przytoczona ustawowa wykładnia pojęcia "w danym zakładzie pracy" odnosi się do dodatku za staż pracy przewidzianego w art. 19 ust. 1 pkt 2, tj. dodatku uwzględniającego wyłącznie zakładowy staż pracy. W pytaniu natomiast chodzi o takie samo pojęcie, ale użyte w art. 19 ust. 1 pkt 3 odnoszącym się do dodatku za staż pracy uwzględniający ogólny staż pracy, tj. zakładowy staż plus okres poprzedniego zatrudnienia. Jednakże nie byłaby poprawna wykładnia, która przyjmowałaby różne znaczenie takich samych zwrotów użytych w jednym przepisie. Jak wynika bowiem z przytoczonego przepisu, przewiduje on możliwość wprowadzenia przez zakład pracy dodatku za staż pracy:- na warunkach dotychczasowych, z uwzględnieniem pewnych zmian, lub- w danym zakładzie pracy, lub- w danym zakładzie pracy z uwzględnieniem poprzednich okresów zatrudnienia. Zarówno z tej regulacji, jak i z postanowień ust. 5, 6, 7 art. 19 ustawy wynika, iż ustawodawca wyraźnie różnicuje zasady ustalania stażu pracy i obliczania wysokości dodatku z wyraźnymi preferencjami dla dodatku za staż pracy w danym zakładzie. Intencją tych preferencji było niewątpliwie ograniczenie fluktuacji kadr. Toteż określenie "staż pracy w danym zakładzie pracy" odnosi się tylko do stażu pracy w zakładzie aktualnie zobowiązanym do wypłacania pracownikowi wynagrodzenia, którego część stanowi dodatek za staż pracy. Oznacza to więc, że przy obliczaniu wysokości dodatku za staż pracy w danym zakładzie nie mogą być obliczane okresy zatrudnienia w innych zakładach pracy. 4. Nie oznacza to jednak zakazu zaliczania okresów zatrudnienia w innych zakładach pracy przy dodatku przewidzianym w art. 19 ust. 1 pkt 3. Z treści wymienionego przepisu wprost bowiem wynika, że przy tym dodatku przyjmuje się staż pracy w danym zakładzie pracy oraz poprzednie okresy zatrudnienia. Następuje tu jednak zróżnicowanie podstawy, od której oblicza się wysokość dodatku. W myśl art. 19 ust. 7 pkt 3 podstawę wymiaru dodatku za staż pracy stanowi wówczas:- za okres poprzedniego zatrudnienia - najniższe wynagrodzenie, - za okres zatrudnienia w danym zakładzie pracy - podstawa wymiaru dodatku określona w porozumieniu. 5. Okres zawodowej służby wojskowej przy dodatku za staż pracy z art. 19 ust. 1 pkt 3 należy traktować tak jak okres poprzedniego zatrudnienia. Nie ulega wątpliwości, że zawodowa służba wojskowa jest specyficznym rodzajem zatrudnienia. Nie jest to wprawdzie stosunek pracy, lecz stosunek służbowy, ale istotą tego stosunku jest świadczenie przez żołnierza zawodowego szczególnego rodzaju pracy, za co otrzymuje wynagrodzenie. Ustawa z dnia 30 czerwca 1970 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (Dz. U. Nr 16, poz. 134 ze zm.) unormowała specyfikę tego zatrudnienia. Artykuł 62 ust. 1 tej ustawy ma obecnie następujące brzmienie:"Czas odbywania zawodowej służby wojskowej wlicza się pracownikowi do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień związanych z tym zatrudnieniem, jeżeli podjął on zatrudnienie w ciągu jednego roku od dnia zwolnienia ze służby, a jeżeli pełnił służbę w okresie próbnym - w ciągu 3 miesięcy od tego dnia".Z art. 62, a w szczególności ze słów: "w zakresie wszelkich uprawnień związanych z tym zatrudnieniem, nie można jednak wyprowadzić wniosku, że przepis ma na uwadze zrównanie okresu zawodowej służby wojskowej ze stażem pracy w danym zakładzie, w ustawie o zakładowych systemach wynagradzania. Artykuł 62 ustawy o zawodowej służbie wojskowej musiałby mieć wówczas inne brzmienie, wyraźnie nawiązujące do pracy w zakładzie pracy i do uprawnień pracowniczych w danym zakładzie. Nie można odczytać tego przepisu jako regulacji pozwalającej na korzystniejsze potraktowanie - w zakresie uprawnień pracowniczych - okresu zawodowej służby wojskowej niż okresów zatrudnienia w ramach stosunku pracy wszystkich innych pracowników. Powyższe rozważania doprowadziły Sąd Najwyższy do udzielenia odpowiedzi jak w sentencji uchwały. Pozostaje ona w zgodzie zarówno z ochroną uprawnień wynikających z art. 62 ust. 1 ustawy o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych, jak i z samodzielnością zakładu pracy w zakresie wyboru zasad wprowadzania składników wynagrodzenia przewidzianych w ustawie o zakładowych systemach wynagradzania. Uchwała nie przesądza zaliczalności okresu zasadniczej i okresowej służby wojskowej do stażu pracy dla celów związanych z dodatkami za staż pracy, gdyż wykładnia przepisów ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony PRL (jedn. tekst: Dz. U. z 1988 r. Nr 30, poz. 207) pozostaje poza zakresem rozważań w tej sprawie. Uchwała wyjaśnia tylko wątpliwości związane z zaliczalnością okresu zawodowej służby wojskowej przy dodatkach za staż pracy w danym zakładzie z uwzględnieniem poprzednich okresów zatrudnienia.