III CZP 42/91

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marii Ś. z udziałem Ewy W. o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości rolnej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 22 lutego 1991 r. II Cr 82/91 do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy rolnik posiadający samoistnie w dniu 4 listopada 1971 r. nieruchomość rolną objętą w posiadanie przez jego spadkodawcę jako poprzednika na podstawie zawartej bez prawem przewidzianej formy umowy sprzedaży staje się zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. nr 27, poz. 250 ze zmianą) z mocy prawa właścicielem całej tej nieruchomości, czy tylko jej części ułamkowej odpowiadającej wysokości udziału, w jakiej dziedziczy on gospodarstwo rolne pozostałe po wymienionym poprzedniku"?podjął następującą uchwałę:Z mocy art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. nr 27, poz. 250 ze zm.) własność nieruchomości nabywa - bez względu na wielkość udziału spadkowego - ten będący rolnikiem spadkobierca zmarłego przed dniem 4 listopada 1971 r. nieformalnego jej nabywcy, który objął nieruchomość w samoistne posiadanie po spadkodawcy i posiadał ją w tym charakterze w dniu wejścia w życie wymienionej ustawy.Uzasadnienie faktyczneUdzielenie odpowiedzi na przedstawione przez Sąd Wojewódzki pytanie prawne zmierzające do wyjaśnienia, czy o zakresie nabycia własności nieruchomości rolnej przez samoistnego posiadacza na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z 26.X.1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz.U. nr 27, poz. 250) decyduje wysokość udziału, w jakim dziedziczy on spadek obejmujący samoistne posiadanie tej nieruchomości, nabytej nieformalnie przez spadkodawcę, uzależnione jest od wyjaśnienia istoty nabycia nieruchomości przewidzianego w tym przepisie.Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z 26.X.1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (określonej w dalszym ciągu jako "ustawa z 1971 r.") przesłankami nabycia własności nieruchomości z mocy tego artykułu są:1)objęcie nieruchomości w posiadanie przez rolnika lub jego poprzednika na podstawie zawartej bez przewidzianej prawem formy umowy sprzedaży, zamiany, darowizny, umowy o dożywocie lub innej umowy o przeniesienie własności, o zniesienie współwłasności albo umowy o dział spadku;2)wchodzenie nieruchomości w skład gospodarstwa rolnego;3)samoistne posiadanie nieruchomości przez rolnika w dniu wejścia w życie ustawy, tj. w dniu 4.XI.1971 r.W stanie faktycznym sprawy, w której wyłoniła się wątpliwość będąca przedmiotem zapytania Sądu Wojewódzkiego, najistotniejsza kwestia wiąże się z uwarunkowaniami następstwa prawnego po nieformalnym nabywcy nieruchomości rolnej. Ma ona kilka aspektów, które wymagają bliższego rozważenia.Pierwszy z tych aspektów wynika z okoliczności, iż nieruchomość co do której zachodzi możliwość zastosowania przepisu art. 1 ust. 1 ustawy z 1971 r. nie była przedmiotem prawa własności spadkodawcy, a jedynie była w jego samoistnym posiadaniu. W związku z tym należy więc stwierdzić, że sama zasada dziedziczności posiadania - w świetle poglądu dominującego w literaturze prawniczej, a w orzecznictwie zdecydowanie zaakceptowanego - nie powinna budzić wątpliwości. Pojawia się jednakże problem szczególny, wynikający z okoliczności, że przedmiotem posiadania spadkodawcy była nieruchomość rolna i że według art. 1 ust. 1 ustawy z 1971 r. właśnie nieruchomości rolne wchodzące w skład gospodarstwa rolnego lub stanowiące same przez się takie gospodarstwo, są przedmiotem uwłaszczenia. Stosownie do obowiązującego w dacie wejścia w życie omawianej ustawy stanu prawnego, spadkobierca dziedziczący gospodarstwo rolne musiał spełniać określone ustawowo wymagania. W konsekwencji przyjąć należy, że spadkobierca - samoistny posiadacz nieruchomości rolnej może skutecznie powołać się na fakt, że poprzednik jego (spadkodawca) objął tę nieruchomość w posiadanie na podstawie nieformalnej umowy, jeżeli wykaże, że w chwili otwarcia spadku legitymował się kwalifikacjami wymaganymi do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Innymi słowy, tylko pod warunkiem spełnienia przezeń owych szczególnych wymagań można mówić, iż kontynuuje on posiadanie poprzednika, a tym samym też, że ma status posiadacza samoistnego, który swe posiadanie wywodzi z nieformalnej umowy. W sytuacji natomiast, gdy po otwarciu spadku nieruchomość rolną obejmuje w posiadanie spadkobierca ogólny, nie spełniający przesłanek do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, ale mimo to pretendujący do uwłaszczenia stosownie do przepisów ustawy z 1971 r., należałoby go traktować jako posiadacza z innego tytułu. W takim zaś wypadku problem ewentualnego jego uwłaszczenia należałoby rozpatrywać w ramach art. 1 ust. 2 a nie art. 1 ust. 1 ustawy z 1971 r. Analogicznie kształtuje się sytuacja, gdy spadkobierca odpowiadający kryteriom do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, obejmując nieruchomość w posiadanie, nie uważał siebie za następcę prawnego spadkodawcy z tytułu dziedziczenia, lecz za samoistnego posiadacza z innego tytułu.Z poczynionych w sprawie przez Sąd Rejonowy ustaleń nie wynika, czy któraś ze stron ubiegała się w odrębnym postępowaniu sądowym o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym nieformalnym nabywcy przedmiotowej nieruchomości. Wobec treści art. 1027 k.c. stwierdzenie takie co prawda nie jest konieczne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, niemniej jednak jest rzeczą oczywistą, że w razie stosowania w sprawie przepisu art. 1 ust. 1 ustawy z 1971 r., obowiązkiem Sądu powinno być samodzielne wyjaśnienie kwestii, czy zainteresowany samoistny posiadacz (współposiadacz) ma przymiot spadkobiercy dziedziczącego spadkowe gospodarstwo rolne, a ściślej biorąc, przymiot spadkobiercy dziedziczącego posiadanie tego gospodarstwa.Jeżeli spadek obejmujący posiadanie nieruchomości rolnej odziedziczyło kilku spadkobierców, zaś w dacie wejścia w życie ustawy z 1971 r. posiadanie tej nieruchomości wykonywane było wyłącznie przez jednego lub niektórych z nich, powstaje zagadnienie znaczenia wielkości udziałów spadkowych poszczególnych spadkobierców dla nabycia własności nieruchomości na podstawie art. 1 ust. 1.Sąd Najwyższy, chociaż wielokroć zajmował się problematyką związku zachodzącego między ustawą z 1971 r. a sytuacją prawną spadkobierców, zagadnienia powyższego dotychczas nie rozważał. Analizując problem należy więc przede wszystkim podkreślić, że ustawa z 1971 r. stanowi lex specialis posterior w stosunku do przepisów kodeksu cywilnego. Wynika z niej, że w zasadzie samodzielnie normuje ona zakres regulacji nią objętej. Omawiana ustawa nie wyłącza jednakże możliwości uzupełniającego stosowania przepisów kodeksowych. Należy więc przyjąć, że dozwala tym samym na ich stosowanie w zakresie wyraźnie określonym przepisami ustawy bądź poza tym zakresem, jeżeli kodeks cywilny nie koliduje z zasadami i celami ustawy z 1971 r. W kontekście tego wzajemnego stosunku należy przeto rozważać i omawiane zagadnienie.Z uwagi na to, że przepisy ustawy z 1971 r. wyraźnie tego zagadnienia nie normują, należałoby ustalić czy może ono być rozwiązane według przepisów k.c. W rachubę wchodziłaby w szczególności analogia do zasiedzenia, przy którym przepis art. 176 § 2 k.c., zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, interpretowany jest w ten sposób, że jeśli jest kilku spadkobierców, czas posiadania rzeczy przez spadkobiercę podlega zaliczeniu na korzyść każdego z nich w takim tylko zakresie, jaki odpowiada jego udziałowi w spadku (m.in. orzeczenia: z 14.IV.1949, C 319/49, PiP 1951, nr 3, s. 549; z 18.IV.1959 r. 4 CR 316/59, OSPiKA 1960, nr 1, poz. 11; z 10.V.1966 r. III CR 78/66, OSNCP 1967, nr 5, poz. 83; z 7.V.1986 r. III CRN 60/86, OSNCP 1987, nr 9, poz. 138).Mimo że rozważana sytuacja jest bardzo zbliżona do sytuacji, o której mowa w art. 176 § 2 k.c., jako że w obu wypadkach chodzi o nabycie nieruchomości przez samoistnego posiadacza będącego spadkobiercą poprzedniego posiadacza, możliwość zastosowania analogii należy odrzucić. Przemawia za tym kilki przyczyn.Po pierwsze, aczkolwiek zasada accessio possessionis działa na rzecz wszystkich spadkobierców i nie może ona być stosowana wyłącznie wobec jednego z nich, to niemniej jednak nie przeszkadza ona zasiedzeniu nieruchomości przez jednego ze spadkobierców, posiadającego nieruchomość tylko we własnym imieniu. Spadkobiercy temu nie zalicza się li tylko posiadania spadkodawcy.Po drugie, jedną z przesłanek zasiedzenia jest wykonywanie samoistnego posiadania przez określony ustawowo okres, podczas gdy do nabycia własności nieruchomości rolnej na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z 1971 r. wystarcza sam fakt jej samoistnego posiadania w dniu 4 listopada 1971 r. Brak warunku w postaci określonego czasu posiadania odróżnia zresztą zasadniczo ten artykuł od art. 1 ust. 2 wymienionej ustawy.Po trzecie, istotne znaczenie ma też sam charakter prawny nabycia własności na podstawie omawianego artykułu. Sąd Najwyższy częstokroć już wyrażał pogląd - który skład orzekający w niniejszej sprawie podziela - że nabycie to ma charakter pierwotny (przykładowo: uchwała z 16.III.1972 r. III CZP 8/72, OSNC P 1972, nr 11, poz. 192 i uchwała z 16.XI.1987 r. III CZP 64/87, OSNCP 1989 r., nr 4, poz. 62). Jeżeli zatem nabycie własności wynika wprost z ustawy, a nie bezpośrednio z uprawnień wywodzących się z dziedziczenia, to tym samym wyłączyć należy co do niego zastosowanie przepisów prawa spadkowego.Z punktu widzenia skutków nabycia własności na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z 1971 r. nie można więc uwłaszczonego posiadacza traktować jako spadkobiercy nieformalnego nabywcy. Nie jest istotne w omawianej mierze, że źródłem powstania posiadacza samoistnego była nieformalna umowa i że stroną tej umowy był spadkodawca. Umowa ta nie jest bowiem podstawą nabycia własności i wskazuje jedynie na tytuł nabycia posiadania. Jej konsekwencją jest natomiast okoliczność, że posiadacz samoistny nabywa własność bez względu na czas trwania posiadania nieruchomości. Po czwarte wreszcie, przy wykładni przepisu art. 1 ust. 1 nie można abstrahować od tego, że celem ustawy z 1971 r. było doraźne, jednorazowe uregulowanie własności nieruchomości wchodzących w skład indywidualnego gospodarstwa rolnego i doprowadzenia w ten sposób do skorelowania faktycznego władztwa rolników w odniesieniu do gruntów rolnych ze stanem prawnym. Wszystko to przemawia za stwierdzeniem, że art. 1 ust. 1. ustawy z 1971 r. kształtuje sytuację prawną spadkobiercy nieformalnego nabywcy nieruchomości rolnej w sposób szczególny i że o zakresie nabywanej własności rozstrzyga jedynie stan samoistnego posiadania w dniu wejścia w życie ustawy. W sytuacji zaś, gdy w dacie tej wchodzi w grę samoistne współposiadanie kilku spadkobierców, należałoby w konsekwencji uznać, że wielkość ich udziałów we współwłasności nieruchomości nabytej na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z 1971 r. determinują nie ich uprawnienia wynikające z przepisów prawa spadkowego, lecz przepisy prawnomaterialne o współwłasności.Z tych powodów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.