I PZP 17/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Sanetra (sprawozdawca). Sędziowie SN: J. Kwaśniewski, J. Skibińska-AdamowiczSentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora W. Grudzieckiego, w sprawie z powództwa Ludwiki E. przeciwko Urzędowi Gminy w S. o jednorazową odprawę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni postanowieniem z dnia 15 kwietnia 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy ma prawo do odprawy przewidzianej w art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 214 ze zm.) pracownik, który sam wypowiedział stosunek pracy i uzyskał rentę inwalidzką na skutek choroby, która rozpoczęła się przed upływem okresu wypowiedzenia i trwała nieprzerwanie do chwili wyczerpania okresu zasiłkowego?udzielił następującej odpowiedzi:Pracownik, który wypowiedział stosunek pracy i uzyskał rentę inwalidzką w związku z chorobą, która rozpoczęła się przed upływem okresu wypowiedzenia i trwała nieprzerwanie do chwili wyczerpania okresu zasiłkowego, ma prawo do odprawy przewidzianej w art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 214 ze zm.). Uzasadnienie faktycznePrzedstawione zagadnienie prawne powstało w związku z rozpatrywaniem przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku rewizji od wyroku Sądu Rejonowego w Gdyni z dnia 26 lutego 1991 r., w którym oddalił on powództwo Ludwiki E. o zasądzenie na jej rzecz jednorazowej odprawy w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia z tytułu przejścia na rentę inwalidzką.Powodem sporu między Ludwiką E. a Urzędem Gminnym w S., w którym była ostatnio zatrudniona, było odmienne pojmowanie przez strony przepisu art. 28 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 214 z późn. zm.), przewidującego, że urzędnikowi państwowemu "przechodzącemu na emeryturę lub rentę inwalidzką" przysługuje jednorazowa odprawa. Sąd Rejonowy, powołując się na uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 31 maja 1989 r. III PZP 52/88 (OSNCP 1989, z. 12, poz. 190), przyjął restryktywną wykładnię tego przepisu, i w konsekwencji powództwo oddalił. Uznał on, że warunek wskazany w art. 28 ustawy o urzędnikach państwowych nie zostaje spełniony, jeśli następuje samo zaprzestanie pracy w urzędzie państwowym i z faktem tym nie wiążą się żadne skutki w sferze zaopatrzenia emerytalno-rentowego. Powódka zaś nie nabyła prawa do renty inwalidzkiej bezpośrednio po zakończeniu stosunku pracy, ani też nie podnosiła, że wypowiada stosunek pracy w związku z zamiarem przejścia na rentę inwalidzką. Pismem z dnia 14 grudnia 1989 r. wystąpiła ona o zwolnienie jej z pracy z dniem 31 marca 1990 r., podając jako przyczynę swojej decyzji nadmierne przeciążenie pracą. Od dnia 1 marca 1990 r. powódka zaczęła chorować, korzystając do dnia 27 sierpnia 1990 r. ze zwolnień lekarskich. Z dniem 28 sierpnia 1990 r. w uwzględnieniu wniosku z dnia 1 sierpnia 1990 r., decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku, powódce została przyznana renta inwalidzka trzeciej grupy. W konsekwencji przyjętych założeń interpretacyjnych oraz poczynionych ustaleń faktycznych Sąd Rejonowy uznał, że okolicznością bezsporną jest, iż ustanie stosunku pracy nastąpiło dnia 31 marca 1991 r. i było następstwem wypowiedzenia dokonanego przez powódkę z przyczyn nie pozostających w żadnym związku z jej ewentualnymi uprawnieniami w sferze zaopatrzenia emerytalno-rentowego, a w dacie nabycia tych uprawnień (dnia 28 sierpnia 1990 r.) nie miała ona już statusu urzędnika państwowego.Sąd Wojewódzki swoje wątpliwości co do trafności przyjętej przez Sąd Rejonowy wąskiej wykładni przepisu art. 28 ustawy o pracownikach urzędów państwowych, a tym samym także i co do prawidłowości wyroku oddalającego powództwo, słusznie łączy ze spostrzeżeniem, iż uzyskanie prawa do renty zwykłe poprzedzone jest długotrwałą chorobą, która jeśli zaczyna się w czasie trwania stosunku pracy, to może trwać i po ustaniu tego stosunku. Wprawdzie - zauważa on - powódka wypowiedziała stosunek pracy, jednakże przed upływem okresu wypowiedzenia, a mianowicie przed dniem 31 sierpnia 1990 r., zaczęła chorować i chorowała bez przerwy do chwili uzyskania renty. Drugim motywem, który skłonił Sąd Wojewódzki do przekazania Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego, była treść uzasadnienia orzeczenia Sądu Najwyższego, wydanego na tle przepisu § 63 załącznika nr 1 do Układu Zbiorowego Pracy dla Państwowych Przedsiębiorstw Rolnych z dnia 24 grudnia 1974 r. Przepis ten jest sformułowany podobnie, jak art. 28 ustawy o pracownikach urzędów państwowych, i dlatego z jednej strony mając na względzie rozszerzającą jego wykładnię, przyjętą w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 1989 r. (III PZP 19/89, OSNCP 1990, z. 4-5, poz. 61), a z drugiej strony okoliczność, że jego brzmienie nie jest jednak identyczne z przepisem art. 28 ustawy o pracownikach urzędów państwowych, Sąd Wojewódzki trafnie dostrzegł, iż istnieje wątpliwość, która wymaga uściśleń interpretacyjnych. W uchwale z dnia 24 grudnia 1989 r. Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że jednorazowa odprawa przewidziana w § 63 załącznika nr 1 do u.z.p. przysługuje pracownikowi także wówczas, gdy uzyskał on rentę nie w dniu zakończenia stosunku pracy, lecz po upływie okresu pobierania zasiłku chorobowego z powodu choroby rozpoczętej w czasie zatrudnienia, a zakończonej po rozwiązaniu umowy o pracę. Pogląd ten został wyrażony mimo tego, że w § 63 załącznika nr 1 do u.z.p. stanowi się, iż jednorazowa odprawa przysługuje pracownikowi stałemu, który bezpośrednio (wymagania takiego nie przewidziano w art. 28 ustawy o pracownikach urzędów państwowych) przed przejściem na emeryturę (rentę) przepracował w jednostkach objętych układem 5 lat. Uzyskanie prawa do renty jest zwykle poprzedzone okresem choroby pracownika, który to okres może trwać dłużej niż stosunek pracy, choćby ze względu na art. 53 § 1 pkt. 1 k.p., uprawniający zakład pracy do rozwiązania z pracownikiem umowy o pracę bez wypowiedzenia po upływie okresu pobierania przez niego zasiłku chorobowego, jak też wówczas, gdy rozwiązanie umowy następuje na skutek wypowiedzenia umowy o pracę przed zachorowaniem pracownika. W tych wymienionych przykładowo sytuacjach nie byłoby uzasadnione, według uchwały Sądu Najwyższego, stanowisko, że taki pracownik nie ma prawa do jednorazowej odprawy, jeżeli jego okres choroby kończy się przyznaniem mu renty inwalidzkiej z upływem okresu zasiłkowego. Prowadzi to do wniosku, że pracownik, który po upływie okresu zasiłkowego, trwającego nieprzerwanie w czasie stosunku pracy i po jego zakończeniu, uzyskuje rentę inwalidzką, powinien być traktowany jako bezpośrednio przechodzący na rentę po ustaniu zatrudnienia, ponieważ pomiędzy ustaniem stosunku pracy a uzyskaniem renty nie nastąpiło żadne zdarzenie, które by tę bezpośredniość przerwało. Przytoczona argumentacja i kierunek rozumowania przyjęty w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 1989 r. zachowują pełną aktualność na tle przepisu art. 28 ustawy o pracownikach urzędów państwowych, i to tym bardziej, że norma ta nie wprowadza wymagania "bezpośredniości" - przejścia na emeryturę lub rentę inwalidzką po rozwiązaniu stosunku pracy.Dodatkowo należy zauważyć, że powołana w uzasadnieniu Sądu Rejonowego uchwała Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 1989 r. dotyczyła szczególnej sytuacji urzędnika państwowego, który przed podjęciem pracy w urzędzie państwowym otrzymał odprawę z tytułu zwolnienia z wojskowej służby zawodowej i skutkiem tego w jej uzasadnieniu nie rozważany był jako zasadniczy problem podejmowania występującego w art. 28 ustawy o urzędnikach państwowych słowa "przechodzącemu", zwłaszcza w aspekcie określenia chwili (momentu), w którym uzyskuje się prawo do renty (emerytury) po rozwiązaniu stosunku pracy, lecz kwestia uprawnienia do odprawy w sytuacji, gdy pracownik, którego stosunek pracy ulega rozwiązaniu, pobiera już emeryturę wojskową lub wojskową rentę inwalidzką. Uwzględniając ten kontekst należy stwierdzić, że ze sformułowania uchwały z dnia 31 maja 1989 r., iż wymaganie przewidziane w art. 28 ustawy o pracownikach urzędów państwowych nie zostaje spełnione, gdy następuje samo zaprzestanie pracy w urzędzie państwowym i z faktem tym nie wiążą się żadne skutki prawne w sferze zaopatrzenia emerytalno-rentowego, wcale nie wynikają wnioski, do jakich doszedł Sąd Rejonowy. Wręcz przeciwnie, w następstwie rozwiązania stosunku pracy przez powódkę w końcowym efekcie doszło do przyznania jej renty inwalidzkiej, co oznacza, że między tymi zdarzeniami występuje wyraźny związek w tym sensie, że gdyby nie rozwiązanie stosunku pracy to powódka prawdopodobnie nie wystąpiłaby o przyznanie jej renty inwalidzkiej.Dla powstania prawa do odprawy przewidzianej w art. 28 ustawy o urzędnikach państwowych zasadniczo jest bez znaczenia to, z czyjej inicjatywy dochodzi do rozwiązania stosunku pracy, a więc to, że powódka wypowiedziała stosunek pracy nie może rozstrzygać o jej uprawnieniach. Rozstrzygającego znaczenia nie ma także to, czy w momencie rozwiązania stosunku pracy albo w okresie bezpośrednio go poprzedzającym wolą pracownika było ubieganie się o rentę lub emeryturę lub też to czy w przeświadczeniu o takich intencjach pracownika pozostawał zakład pracy, jakkolwiek elementy te nie są zawsze bez znaczenia na tle poszczególnych stanów faktycznych. Nie tyle więc ważny jest tu zamiar pracownika, że chce przejść na rentę lub emeryturę, ile rzeczywisty skutek (efekt), który sprowadza się do tego, iż w istocie na tę emeryturę lub rentę przechodzi. Pamiętać bowiem należy, że wielu pracowników broni się zwłaszcza przed statusem inwalidy (z taką sytuacją mieliśmy do czynienia w wypadku powódki), i to niezależnie od tego, jak duże są profity materialne, które się z tym statusem łączą. Trudno zaś dyskryminować pracowników, którzy w wyniku pogorszenia się ich stanu zdrowia w ostateczności zmuszeni są do ubiegania się o rentę inwalidzką, tylko dlatego, że wszelkimi możliwymi sposobami starają się uniknąć sytuacji, w której zachodzi konieczność ubiegania się o takie świadczenie i pozycję prawną inwalidy. Pojęcie "przejścia na rentę lub emeryturę" interpretowane powinno być przede wszystkim w kategoriach obiektywnych, a więc przy uwzględnianiu, czy ostatecznie pracownik korzysta z renty lub emerytury po zaprzestaniu zatrudnienia, nie zaś subiektywnie, przez uznanie, iż rozstrzygające są jego początkowe intencje. Nie przyznamy przecież pracownikowi odprawy, jeżeli - mimo jego zdecydowanego zamiaru uzyskania renty lub emerytury - świadczenia te nie zostaną mu przyznane. Podobnie nie można odmówić przyznania tej odprawy, jeżeli po rozwiązaniu stosunku pracy pracownik korzysta z emerytury lub renty inwalidzkiej, mimo iż początkowo się o nią nie ubiegał, a nawet chciał konieczności korzystania z niej uniknąć.Wbrew twierdzeniom podnoszonym przez stronę pozwaną przepis art. 28 ustawy o pracownikach urzędów państwowych nie wymaga, by między rozwiązaniem stosunku pracy a nabyciem prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej zachodził związek przyczynowy. Z ustawowego zwrotu "przechodzącemu na emeryturę lub rentę inwalidzką" w szczególności nie wynika, że powodem rozwiązania stosunku pracy w każdym wypadku ma być zamiar uzyskania emerytury lub renty inwalidzkiej. Wystarczy, jeżeli zachodzi określone następstwo w czasie lub też związek czasowy między rozwiązaniem stosunku pracy a uzyskaniem emerytury lub renty inwalidzkiej, bez konieczności dowodzenia, że przyczyną rozwiązania stosunku pracy był zamiar przejścia czy chęć "odesłania" pracownika na rentę lub emeryturę. Ważne jest więc jedynie zachowanie określonego następstwa w czasie między rozwiązaniem stosunku pracy a uzyskaniem renty lub emerytury. Zasadniczo zdarzenia te powinny następować bezpośrednio po sobie, ale na uwadze należy mieć także wyjątki, zwłaszcza takie, jak w rozpatrywanej sprawie, w których uzyskanie prawa do renty inwalidzkiej jest bezpośrednio poprzedzone okresem choroby, na którą pracownik zapadł jeszcze przed rozwiązaniem stosunku pracy.Kierując się powyżej wskazanymi przesłankami Sąd Najwyższy na przedstawione pytanie prawne udzielił odpowiedzi, której treść została zawarta w sentencji podjętej uchwały.