I PZP 19/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Kwaśniewski. Sędziowie SN: T. Flemming-Kulesza (sprawozdawca), W. Sanetra.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora W. Bryndy w sprawie z powództwa Zbigniewa D. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu - Wydawnictwu (...) w L. o przywrócenie do pracy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny - Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie postanowieniem z dnia 24 kwietnia 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy pracownik, który pobiera emeryturę wcześniejszą od dnia 1 stycznia 1982 r. i który wkrótce po tym dniu podjął stałą pracę zarobkową w wymiarze przekraczającym połowę ustawowego czasu pracy, pozostaje pod ochroną z art. 39 k.p., jeśli do osiągnięcia wieku emerytalnego brakuje mu mniej niż dwa lata?"podjął następującą uchwałę:Zakaz wypowiedzenia umowy o pracę wynikający z art. 39 kodeksu pracy nie dotyczy pracownika zatrudnionego w niepełnym wymiarze czasu pracy i pobierającego jednocześnie emeryturę. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Apelacyjny w Lublinie zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu faktycznego.Zbigniew D. ur. dnia 25 września 1926 r. zatrudniony był w Wydawnictwie (...) Przedsiębiorstwo Państwowe w L. od dnia 1 czerwca 1983 r. na stanowisku głównego księgowego początkowo w pełnym wymiarze czasu pracy (do dnia 31 stycznia 1987 r.), zaś od dnia 4 lutego 1987 r. w niepełnym wymiarze czasu pracy. Powód od dnia 1 stycznia 1982 r. przeszedł na wcześniejszą emeryturę. Przez pewien czas nie pobierał jej pracując w pełnym wymiarze czasu pracy. Natomiast od dnia 4 lutego 1987 r. pracował w niepełnym wymiarze czasu pracy pobierając jednocześnie emeryturę.Powód zatrudniony był na podstawie umowy o pracę, a nie w drodze powołania mimo, że pełnił funkcję głównego księgowego w przedsiębiorstwie państwowym.Dnia 25 września 1989 roku powód skończył 63 lata a dnia 28 września tego roku otrzymał wypowiedzenie umowy o pracę ze skutkiem na dzień 31 grudnia 1989 r.Dnia 2 października 1989 r. powód wniósł pozew do Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w Lublinie domagając się uznania wypowiedzenia umowy o pracę za bezskuteczne. Początkowo powoływał się na brak uzasadnienia wypowiedzenia, następnie również na naruszenie przez zakład pracy zakazu wypowiedzenia wynikającego z art. 39 k.p..Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Lublinie wyrokiem z dnia 17 listopada 1989 r. oddalił powództwo.Sąd Wojewódzki w Lublinie po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji powoda uchylił wyrok Sądu Rejonowego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu swego orzeczenia Sąd Wojewódzki wyraził pogląd, że strona pozwana naruszyła rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 listopada 1974 r. w sprawie określenia stanowisk kierowniczych, na których zatrudnia się pracowników na podstawie powołania zatrudniając powoda na stanowisku głównego księgowego na podstawie umowy o pracę. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego konsekwencją tego jest jednak brak możliwości odwołania powoda. Sąd Wojewódzki polecił zatem dokonanie oceny wypowiedzenia umowy o pracę zarówno pod względem formalnym (w tym dopuszczalności wypowiedzenia w świetle art. 39 k.p.) jak i pod względem merytorycznym.Dnia 31 lipca 1990 r. Sąd Rejonowy w Lublinie przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu jako rzeczowo właściwemu z uwagi na wartość przedmiotu sporu (wysokość żądanego przez powoda wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy).Sąd Wojewódzki w Lublinie wyrokiem z dnia 4 lutego 1991 r. oddalił powództwo, a Sąd Apelacyjny rozpoznając sprawę na skutek rewizji powoda przedstawił zagadnienie prawne wymienione we wstępnej części uchwały.Sąd Najwyższy rozważając przedstawiony problem przede wszystkim zauważył, że pogląd prawny wyrażony przez Sąd Wojewódzki rozpoznający sprawę jako sąd rewizyjny w wyroku z dnia 28 grudnia 1989 r. nie jest zgodny ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w uchwale z dnia 6 marca 1980 r. (I PZP 2/80 - OSNCP z 1980 r., z. 7-8, poz. 138) i w uchwale z dnia 13 listopada 1987 r. (III PZP 45/87 - OSNCP 1989 r., z. 7-8, poz. 113).Sąd Najwyższy sygnalizując jedynie powyższą niezgodność miał na względzie związanie sądów I instancji i rewizyjnych wyrażoną oceną prawa, wynikające z art. 389 k.p.c.Dodać też należy, że w przypadku odwołania występuje również problem okresu 2 lat do osiągnięcia wieku emerytalnego, jednakże ewentualne roszczenia pracownika są odmienne (art. 72 § 3 k.p.). Przechodząc do przedstawionego zagadnienia prawnego należy najpierw rozważyć wnioski wypływające z językowej wykładni art. 39 k.p. Jak słusznie zauważył Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu wyroku z dnia 4 lutego 1991 r. zakaz wypowiedzenia przewidziany w tym przepisie wynika nie tylko z wieku pracownika lecz powiązany jest również z możliwością uzyskania emerytury z osiągnięciem określonego wieku ("jeżeli okres zatrudnienia umożliwia mu uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku").Dla oceny dopuszczalności dokonania wypowiedzenia umowy o pracę nie jest więc istotny jedynie wiek pracownika lecz wiek w powiązaniu z uzyskaniem prawa do emerytury. W przypadku osób korzystających już ze świadczeń emerytalnych nie ma mowy o uzyskaniu prawa do emerytury z osiągnięciem owego wieku, bo prawo to już zostało uzyskane i jest wykorzystywane. Sąd Najwyższy nie znajduje pod tym względem istotnej różnicy między emeryturą "zwykłą" a wcześniejszą. Wykładnia językowa art. 39 k.p. pozwala też na zauważenie, że przepis ten mówi o pracowniku; nie mówi zaś o emerycie, który pracując w niepełnym wymiarze czasu pracy osiąga zarobki będące uzupełnieniem pobieranej emerytury. Natomiast wykładnia celowościowa omawianego przepisu prowadzi do wniosku o objęciu ochroną tylko takich osób, które będąc w zaawansowanym wieku nie mają jeszcze prawa do emerytury, a w przypadku wypowiedzenia mogłyby mieć trudności w uzyskaniu innej pracy.Cel taki nie występuje w przypadku osób pobierających już emeryturę. Nie zachodzi potrzeba zapewnienia ochrony ich stosunku pracy, aż do osiągnięcia wieku i uzyskania prawa do emerytury.Powód powołuje się na pogląd prawny wyrażony przez Sąd Najwyższy w wytycznych dotyczących wykładni art. 45 k.p. (...) - uchwała Pełnego Składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 czerwca 1985 r. III PZP 10/85 (OSNCP 1985 r., z. 11, poz. 164). Stwierdzono tam w tezie IV, że możliwość wcześniejszego przejścia na emeryturę jest przywilejem pracownika, przywilej ten nie może powodować ujemnych następstw w sferze stosunku pracy. Pogląd ten ma znaczenie dla oceny zasadności wypowiedzenia umowy o pracę w tym sensie, że uzyskanie prawa do wcześniejszej emerytury nie może być uznane za dostateczną przyczynę wypowiedzenia. Odmiennie dzieje się w przypadku emerytury "zwykłej", kiedy to osiągnięcie wieku emerytalnego uważa się za dostateczną przyczynę wypowiedzenia. Rozważania te nie mają jednak odniesienia do omawianej sytuacji, przedstawionej w zagadnieniu prawnym. Zakład pracy nie dokonał wypowiedzenia umowy o pracę z powodu uzyskania przez pracownika uprawnienia do wcześniejszego przejścia na emeryturę. Pracownik samodzielnie podjął decyzję o przejściu na emeryturę, uzyskał prawo do tego świadczenia i z niego korzysta. Konsekwencją tego jest wyrażony wcześniej pogląd, że osoba taka jest już emerytem bowiem korzystała już z przywileju. Jeżeli skorzystanie z przywileju prowadzić może do ujemnych następstw w dziedzinie nawiązanego następnie stosunku pracy to dzieje się tak na skutek samodzielnej decyzji pracownika, a nie działań zakładu pracy. Zarówno wnioski płynące z wykładni językowej jak i celowościowej omawianego przepisu prowadzą zatem do przekonania o braku zakazu wypowiedzenia umowy o pracę pracownikowi, któremu wprawdzie brakuje mniej niż 2 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, ale który już korzysta ze świadczeń emerytalnych pracując jednocześnie w niepełnym wymiarze czasu pracy.