I PZP 20/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Kwaśniewski. Sędziowie SN: T. Flemming-Kulesza, W. Sanetra (sprawozdawca)SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora W. Bryndy, w sprawie z powództwa Ryszarda A. przeciwko Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w G. o wynagrodzenie za pracę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi postanowieniem z dnia 17 kwietnia 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy okresowa utrata zdolności kredytowej przez zakład pracy, przypadająca w terminie weryfikacji bilansu i obliczania premii, definitywnie pozbawia kierownika prawa do premii rocznej - przewidzianej w § 2 ust. 2 i § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 1988 r. w sprawie zasad wynagradzania kierowników i tymczasowych kierowników zakładów pracy (Dz. U. Nr 21, poz. 148)?"podjął następującą uchwałę:Przejściowa utrata zdolności kredytowej przez zakład pracy, powstała po zakończeniu działalności gospodarczej w danym roku i nie pozostająca w związku przyczynowym z tą działalnością, nie pozbawia kierownika zakładu pracy premii rocznej przewidzianej w § 2 ust. 2 i § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 1988 r. w sprawie zasad wynagradzania kierowników i tymczasowych kierowników zakładów pracy (Dz. U. Nr 21, poz. 148). Uzasadnienie faktycznePrzedstawione postanowieniem z dnia 17 kwietnia 1991 r. przez Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi zagadnienie prawne zrodziło się na tle niedostatecznie precyzyjnych przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 czerwca 1988 r. w sprawie zasad wynagradzania kierowników i tymczasowych kierowników zakładów pracy (Dz. U. Nr 21, poz. 148), a zwłaszcza jego § 4 i 8. Powód, Ryszard A., domagał się (między innymi) zasądzenia do Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w G. premii z zysku za rok 1989. Strona pozwana nie uznała powództwa i wniosła o jego oddalenie, podnosząc, iż dochodzona premia powodowi nie przysługuje, ponieważ pozwany zakład utracił zdolność kredytowania w dacie zakończenia weryfikacji bilansowej, zaś w myśl § 8 rozporządzenia z dnia 27 czerwca 1988 r. premia, o której mowa w § 4 - 7 tego rozporządzenia, nie przysługuje kierownikowi w przypadku utracenia przez zakład pracy zdolności kredytowej. Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z dnia 29 października 1990 r. uznał, że roszczenie powoda jest uzasadnione, a to wobec osiągnięcia wysokiego zysku przez Spółdzielnię za okres roku 1989. Przyjął przy tym, że nie może pozbawić powoda prawa do premii utrata zdolności kredytowej przez stronę pozwaną w I kwartale 1990 r., gdyż premia ta dotyczy funduszów uzyskanych w roku 1989 - po podziale zysku i bez związku ze stratami w miesiącach I, II i III 1990 roku.Kierując zagadnienie prawne do Sądu Najwyższego Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę zwłaszcza na następujące kwestie i wątpliwości. Przepisy powołanego rozporządzenia z 27 czerwca 1988 r. przewidują dwie formy premiowania kierowników - za osiągnięte wyniki ekonomiczne i za realizację zadań, przy czym w wypadku premii pierwszego typu - która jest przedmiotem sporu w rozpoznawanej sprawie - przysługuje ona za roczne wyniki ekonomiczne zakładu pracy, ustalone na podstawie zweryfikowanego bilansu rocznego, w zależności od osiągniętego procentowego wskaźnika wyniku ekonomicznego. Stosownie do § 8 rozporządzenia, premia ta nie przysługuje w wypadku utracenia przez zakład pracy zdolności kredytowej. Z zestawienia tego przepisu z § 4 rozporządzenia wynika, że kierownik zakładu pracy nabywa prawo do tej premii, jeżeli zostały spełnione przesłanki z § 4 (korzystny wynik ekonomiczny - ustalony na podstawie zweryfikowanego bilansu), pod warunkiem posiadania przez zakład pracy zdolności kredytowej, przy czym zdolność kredytowania musi istnieć w okresie weryfikacji bilansu i ustalania premii.Powyższa wykładnia - zdaniem Sądu Apelacyjnego - rodzi wątpliwości w sytuacjach, kiedy utrata zdolności kredytowej ma charakter krótkotrwały, i w związku z tym stawia on pytanie, czy świadczenie, które stosownie do § 8 nie przysługiwało kierownikowi w dniu obliczenia premii, może być mu przyznane w okresie późniejszym, kiedy zakład pracy ma zdolność kredytową i środki na wypłacenie świadczenia. Za przyjęciem takiej możliwości - zdaniem Sądu Apelacyjnego - może przemawiać fakt, iż w przypadku, kiedy utrata zdolności kredytowej następuje w ciągu okresu rocznego (stanowiącego podstawę ustalenia premii), przy ustalaniu prawa do premii i jej wysokości podlega jedynie wyłączeniu okres braku zdolności kredytowej, premia więc przysługuje jedynie w zmniejszonym rozmiarze. To ostatnie twierdzenie jest tylko o tyle trafne, że okres utraty zdolności kredytowej wiąże się z poniesieniem strat, które mają oczywiście negatywny wpływ na wielkość globalnego wyniku ekonomicznego w skali całego roku, i tym samym wpływają na obniżenie premii należnej kierownikowi za ten rok, nie stanowi zaś podstawy dla pozbawienia go premii w trybie § 8 rozporządzenia z dnia 27 czerwca 1988 r.Niejasność w stosowaniu § 8 rozporządzenia z dnia 27 czerwca 1988 r. bierze się zwłaszcza stąd, że nie stwierdzono w nim wyraźnie, iż premia nie przysługuje także wtedy, gdy utrata zdolności kredytowej przez zakład pracy ma charakter przejściowy lub krótkotrwały oraz nie wskazano precyzyjnie, według jakiego momentu należy ocenić to, czy zakład pracy utracił tę zdolność, czy też nie. Pozornie odpowiedzi na to pytanie można by szukać w § 4 ust. 1 analizowanego rozporządzenia, który stanowi, że kierownikowi (zakładu pracy) przysługuje premia roczna za osiągnięte wyniki ekonomiczne zakładu pracy, ustalona na podstawie zweryfikowanego bilansu rocznego, w zależności od osiągniętego procentowego wskaźnika wyniku ekonomicznego. Przepis ten stanowi jednak tylko, że zweryfikowany bilans roczny jest podstawą do ustalenia premii kierownika, co nie jest równoznaczne z postanowieniem, że właśnie data zweryfikowania tego bilansu jest równocześnie datą, która ma rozstrzygać o zastosowaniu reguły z § 8 rozporządzenia z dnia 27 czerwca 1988 r., zwłaszcza że bilans i jego weryfikacja mogą mieć miejsce w różnym czasie (zasadniczo w pierwszym kwartale), co oznaczałoby pewną przypadkowość w kształtowaniu uprawnień premiowych kierownika i równocześnie stwarzało możliwość różnego rodzaju manipulacji zarówno dla niego korzystnych, jak i niekorzystnych.Skoro wykładnia logiczno-językowa nie prowadzi do zadawalających rezultatów, zachodzi konieczność głębszego sięgnięcia do przesłanek społeczno-gospodarczych i ratio legis przepisów omawianego rozporządzenia, a zwłaszcza jego § 8. Premia, według § 4 tego rozporządzenia, ma wyraźnie charakter świadczenia za uzyskanie przez zakład pracy korzystnych efektów ekonomicznych w skali całego roku, i z tego też punktu widzenia powinien być oceniany i wyjaśniany sens reduktora premiowego przewidzianego w § 8, a więc jako odstępstwo od reguły, które wymaga wykładni zwężającej. Jego społeczno-gospodarczego sensu należy upatrywać zwłaszcza w tym, iż ma on zapobiegać prowadzeniu przez kierownika zakładu pracy w taki sposób, który umożliwia maksymalizację zysku w skali danego roku (zwłaszcza pod koniec roku) i uzyskanie wysokich premii (zwłaszcza rocznych), kosztem efektów ekonomicznych w roku następnym, w tym nawet za cenę utracenia zdolności kredytowej. Tym samym przy ocenie przewidzianej w § 8 rozporządzenia z dnia 27 czerwca 1988 r. przesłanki utracenia przez zakład pracy zdolności kredytowej nie można pomijać ani przyczyn, które ją wywoływały, ani jej charakteru i czasu. Należy przyjąć, że mówiąc o "utracie zdolności kredytowej" prawodawca ma na myśli utratę trwałą (definitywną), a nie przejściową, przy czym przy ocenie przejściowego charakteru utraty zdolności kredytowej należy kierować się także tym, w jakich okolicznościach i z jakich przyczyn do niej dochodzi. Jeżeli są to przyczyny niezależne od zakładu pracy, wynikające zwłaszcza ze zmiany systemu finansowego lub podatkowego, do których nie mógł się on w odpowiednim czasie dostosować, to brak racjonalnego wytłumaczenia, dlaczego w takich okolicznościach kierownik miałby być pozbawiony premii za efektywną pracę jego zakładu pracy w roku poprzednim. Mając to na względzie Sąd Najwyższy w podjętej uchwale wyraźnie zaakcentował znaczenie przyczyny utracenia zdolności kredytowej przez zakład pracy dla oceny, że nie jest ono równoznaczne z pozbawieniem kierownika premii rocznej. O przyczynach niezależnych, stanowiących zaskoczenie dla kierownika zakładu pracy z punktu widzenia prowadzonej przez niego strategii lub taktyki gospodarczej, można mówić tylko w odniesieniu do pewnego odcinka czasu pracy (z reguły pierwszych miesięcy roku kalendarzowego), w późniejszym natomiast czasie można i należy wymagać od niego skutecznych działań adaptacyjnych, co oznacza, że jeżeli zakład pracy nadal nie ma zdolności kredytowej to trzeba uznać, iż trwale ją utracił, a tym samym, że premia kierownikowi nie przysługuje. Jeżeli natomiast utrata zdolności kredytowej nosi cechy przejściowości i nie wynika z wadliwej działalności (zależnej od kierownika) zakładu pracy, to okoliczność ta powinna być brana pod uwagę przy ustalaniu daty stanowiącej podstawę do oceny zdolności kredytowej, czy została ona utracona, czy też nie, w tym znaczeniu, że data ta powinna zostać odpowiednio przesunięta z korzyścią dla kierownika zakładu pracy.Mając na uwadze powyżej wskazaną motywację Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści wyrażonej w jej sentencji.