II CR 161/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN K. Kołakowski.Sędziowie SN: Z. Strus (spr.), T. Żyznowski.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna po rozpoznaniu w dniu 3 października 1990 r. sprawy z powództwa Przedsiębiorstwa Rolno-Przemysłowego w S. przeciwko Wojewódzkiemu Przedsiębiorstwu Przemysłu Mięsnego w S. o zapłatę 9.525.502 zł na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w S. z dnia 29 grudnia 1980 r., sygn. akt (...):uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu (Gospodarczemu) w S., pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji rewizyjnej.Uzasadnienie faktycznePowodowe Przedsiębiorstwo Rolno-Przemysłowe we wniosku skierowanym do Okręgowej Komisji Arbitrażowej w W. domagało się zasądzenia od Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Przemysłu Mięsnego kwoty 9.525.502 zł z odsetkami tytułem wynagrodzenia za przechowywanie w swoich chłodniach mięsa składanego przez pozwane Przedsiębiorstwo.Według zgodnych twierdzeń stron łączy je umowa składu zawarta na czas nieoznaczony w dniu 1 lutego 1985 r. Odnośnie do spornego elementu umowy, czyli wysokości wynagrodzenia, strony zgodnie twierdziły, że było ono ustalone przez Ministra Finansów, ale tylko dla tej części składanego mięsa, które stanowiło rezerwę państwową i pozostawało w dyspozycji Zarządu Organizacji Dostaw "I.". Strony stosowały tę cenę ustaloną administracyjnie również do pozostałej części mięsa składanego przez pozwane Przedsiębiorstwo. Do maja 1989 r. powodowe Przedsiębiorstwo otrzymywało wynagrodzenie ustalone na podstawie cennika usług składowych z dnia 9 stycznia 1989 r. Uchwała nr 40 Rady Ministrów z dnia 13 marca 1989 r. (Mon. Pol. z 1989 r., Nr 6, poz. 61) w § 1 ust. 2 lit. с uchyliła stosowanie cen urzędowych do usług składowych wobec czego wynagrodzenie za składowanie zostało objęte cenami umownymi. Pozwane Przedsiębiorstwo nadal składowało mięso w chłodniach Przedsiębiorstwa Rolno-Przemysłowego. Bezsporną okolicznością jest również to, że wynagrodzenie oparte ostatnio na cenniku CN 7/89 ustalonym decyzją Ministra Finansów z dnia 9 stycznia 1989 r., a również na cennikach poprzednich składało się z kilku elementów, wśród których występował dodatek 200% za składowanie mięsa luzem pochodzącego z importu i przeznaczonego na eksport. Bez względu na zmieniającą się wysokość wynagrodzenia zasadniczego pozwane Przedsiębiorstwo płaciło ten dodatek do maja 1989 r., a więc również po uchyleniu cen urzędowych na składowanie mięsa przeznaczonego na rezerwy państwowe.Sąd Wojewódzki w S. oddalił żądanie Przedsiębiorstwa składowego o zasądzenie tej części wynagrodzenia niezapłaconego przez składającego, która odpowiada dodatkowo w wysokości 200% za składowane mięso z importu, ustalając, że po uchyleniu ceny urzędowej Przedsiębiorstwo Rolno-Przemysłowe złożyło ofertę zmiany umowy w części dotyczącej wynagrodzenia przez podwyższenie jego podstawy, a składający nie podpisał aneksu i płacił za przechowywanie jego towaru nową podwyższoną cenę podstawową lecz odmawiał zapłacenia dodatku 200% za składowanie mięsa pochodzącego z importu. Sąd stwierdził, że nie doszło do zawarcia umowy na nowych warunkach, wobec czego nie istnieje obowiązek zapłaty naliczonej przez powodowe Przedsiębiorstwo kwoty 9.525.502 zł.Rewizję opartą na podstawach wymienionych w art. 368 pkt 1 i 4 k.p.c. wniosło Przedsiębiorstwo składowe.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Umowa składu uregulowana przepisami art. 853 i następnymi kodeksu cywilnego opiera się ponadto na szczegółowych uregulowaniach wynikających z ogólnych warunków umów składu towarów w chłodniach składowych między jednostkami gospodarki uspołecznionej (załącznik do zarządzenia Ministra Przemysłu Spożywczego i Skupu z dnia 22 listopada 1972 r. (Mon. Pol. z 1972 r. Nr 54, poz. 292)) oraz ogólnych warunków umów o świadczenie usług magazynowych między jednostkami gospodarki uspołecznionej (załącznik do Zarządzenia Ministra Gospodarki Materiałowej z dnia 22 kwietnia 1980 r. (Mon. Pol. z 1980 r. Nr 13, poz. 60)). Powołane przepisy w zakresie ustalenia wysokości składowego po wejściu w życie ustawy z dnia 22 lutego 1982 r. o cenach (Dz. U. z 1988 r. Nr 27, poz. 195) oraz powołanej Uchwały Rady Ministrów nr 40 nie zawierają żadnych regulacji wiążących strony wobec czego prawidłowe jest ustalenie Sądu Wojewódzkiego o obowiązaniu ceny umownej za świadczone usługi i o konieczności przedstawiania przez Przedsiębiorstwo składowe kalkulacji ceny w razie jej zmiany. Jednak stwierdzenie powyższe nie wyczerpuje istoty sporu między stronami.Należy przede wszystkim zwrócić uwagę, że umowa składu jest zaliczona do kategorii czynności prawnych realnych, co oznacza, że do jej elementów przedmiotowo istotnych należy przyjęcie towaru. Wynika to zarówno z treści art. 853 § 1 k.с., jak i z § 7 ust. 5 ogólnych warunków umów o świadczenie usług magazynowych między j.g.u. Z powołanego ostatnio przepisu wynika bowiem, że umowa przechowania lub składu zostaje zawarta z chwilą przyjęcia towarów do magazynu składowego. Istotne jest również i to, że według powołanych ogólnych warunków zarówno umów o świadczenia usług magazynowych, jak i umów składu, przedsiębiorstwo składowe ma ograniczone możliwości odmowy przyjęcia towaru. Odmowy takiej nie uzasadnia w szczególności spór o wysokość składowego.Z przytoczonych wyżej niektórych warunków wiążących strony niniejszego procesu wynika, że powodowe Przedsiębiorstwo nie mogło w dowolnej chwili zwolnić się od obowiązku przechowywania dostarczonych towarów. Społeczno-gospodarczy cel umowy składu dotyczący towarów o ogromnym znaczeniu dla wyżywienia społeczeństwa, nakazywał (zgodnie z regułą wyrażoną w art. 354 k.с.) ciągłe wykonywanie umowy i przyjmowanie nowych oraz przechowywanie poprzednio złożonych partii mięsa pochodzącego z importu. Jednocześnie należy pamiętać, że wynagrodzenie (składowe) jest również istotnym elementem omawianej umowy, co prowadzi do następnego wniosku, że wzajemne świadczenie stron, w tym wynagrodzenie, do czasu skutecznego rozwiązywania umowy były obligatoryjne i powinny być równoważne (ekwiwalentne).Umowa składu mimo ograniczeń autonomii woli wynikającej z powołanych przepisów, zawarta została wskutek oświadczeń woli stron.Wysokość wynagrodzenia była w części oparta nа cenie urzędowej, a w części pozostawiona była swobodzie stron. W takim wypadku zniesienie obowiązku stosowania cen urzędowych od dnia 15 marca 1989 r. nie zmieniło istotnych elementów umowy, a strony obowiązane były kontynuować ją na dotychczasowych zasadach.Jak już wyżej zaznaczono, wynagrodzenie składało się z kilku elementów, wśród których występował dodatek w wysokości 200% za składowanie mięsa z importu i przeznaczonego na eksport, zajmującego według twierdzeń powodowego Przedsiębiorstwa większą powierzchnię. W powszechnie znanych warunkach zwiększających się kosztów prowadzenia każdej działalności gospodarczej w roku 1989, strony również zmieniały wysokość podstawowego wynagrodzenia (w ślad za zmianą cen urzędowych), przy czym pozwane przedsiębiorstwo nie kwestionowało okoliczności faktycznej, wyżej omawianej, że mięso importowane wymaga zwiększonej powierzchni w chłodni i godziło się na dodatek z tego tytułu do ceny podstawowej, w wysokości 200%. Po założeniu oferty podwyższenia ceny podstawowej pozwane Przedsiębiorstwo zaakceptowało ją w praktyce i dało w ten sposób wyraz swej woli zmiany umowy, co do ceny. Natomiast omawiany element ostatecznego wynagrodzenia, mianowicie dodatek 200% nie został przez powodowe Przedsiębiorstwo zmieniony wobec czego odmowa dalszego stosowania jednego z elementów wynagrodzenia mającego swe źródło i uzasadnienie w okolicznościach faktycznych, które nie uległy według twierdzeń powoda zmianie, stanowiła w istocie wypowiedzenie przez pozwane Przedsiębiorstwo części umowy dotychczas niespornej. Czynność taka dokonana w toku wykonywania przez powodowe Przedsiębiorstwo umowy składu narażało ją na utratę należnych świadczeń drugiej strony, w myśl zasady ekwiwalentności. Złożenie mięsa w chłodni było wykonaniem realnej części umowy, a płacenie podwyższonego wynagrodzenia stanowiło również przejaw oświadczenia woli o kontynuowaniu umowy składu. Jeżeli strony nie uzgodniły tego elementu umowy, który odnosi się do wynagrodzenia z tytułu mięsa importowanego, należy skutki wymienionego braku ocenić w świetle art. 56 k.c. Dlatego Sąd Wojewódzki nie był władny uchylić się - przy istniejących niewątpliwych dowodach na kontynuowanie przez strony umowy składu - od oceny we własnym zakresie, czy powodowemu Przedsiębiorstwu należy się wynagrodzenie z tytułu składowania mięsa importowanego i w jakiej wysokości. Znaczenie w tej kwestii mają zarówno twierdzenia powoda uzasadniające dodatek w wysokości 200%, jak i dotychczasowe zwyczaje, a także stanowisko Zarządu Organizacji Dostaw, którego towary stanowią znaczną część obrotu między stronami.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki ustalił przede wszystkim, czy żądanie powoda dotyczy towarów złożonych przed złożeniem przez powoda oferty o podwyższeniu zasadniczego wynagrodzenia, czy po otrzymaniu oferty pozwane przedsiębiorstwo nadal korzystało ze składu, czy żądanie dodatku do mięsa importowanego jest ekonomicznie uzasadnione, a także, czy okoliczności faktyczne uzasadniające dodatek 200% płacony w niespornym okresie uległ zmianie. Brak kalkulacji do której zobowiązany był powód nie stoi na przeszkodzie skontrolowaniu przez Sąd zasadności żądania zawartego w pozwie przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności sprawy, a w szczególności przesłanek wymienionych w art. 354 § 1 k.c., przy wykorzystaniu dowodów zgłoszonych przez strony i ewentualnej opinii biegłego.Z przyczyn omówionych wyżej, Sąd Najwyższy na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. i art. 108 § 2 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.