IV CR 235/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański. Sędziowie: K. Lipiński, B. Łubkowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Rzemieślniczej Spółdzielni Rzemiosł Drzewnych, Usług, Zaopatrzenia i Zbytu w P. przeciwko Wacławowi P. o zapłatę, po rozpoznaniu rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 19 lutego 1960 r.,uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo oraz w przedmiocie orzeczenia o kosztach procesu i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePozwany, będąc członkiem powodowej Spółdzielni w 1953, 1954 i 1955 r., dostarczał wykonane w swym przedsiębiorstwie kufy i kadzie, zamawiane u powódki przez Centralny Zarząd Przemysłu Owocowo-Warzywnego. Należność za dostarczone przez pozwanego kufy i kadzie została uregulowana w drodze inkasa przez Centralny Zarząd Przemysłu Owocowo-Warzywnego. Kontrola Najwyższej Izby Kontroli przeprowadzona w Centralnym Zarządzie Przemysłu Owocowo-Warzywnego zakwestionowała ceny płacone za dostarczone przez powódkę i inne spółdzielnie kufy i kadzie.Na skutek tego Centralny Zarząd Przem. Owocowo-Warzywnego zwrócił się do Wojewódzkiej Komisji Cen w P., która w dniu 29 sierpnia 1956 r. ustaliła ceny niższe od cen zapłaconych przez ten Zarząd za dostarczone mu w 1954 r. i 1955 r. kadzie i kufy.Centralny Zarząd Przemysłu Owocowo-Warzywnego w postępowaniu arbitrażowym uzyskał prawomocne orzeczenie nakazujące powódce zwrot różnicy między ceną pobraną za dostarczone kufy i kadzie a ceną ustaloną przez Wojewódzką Komisję Cen.Powódka, po odliczeniu pobranego przez siebie narzutu, domagała się zasądzenia od pozwanego na jej rzecz kwoty 136.117,54 zł, twierdząc, że pozwany powinien jej zwrócić różnicę ceny niesłusznie przez niego za dostarczone kadzie i kufy pobraną oraz poniesione przez powódkę koszty postępowania arbitrażowego.Sąd Wojewódzki zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 129.357,44 zł z tytułu nadpłaconej pozwanemu przez powódkę w stosunku do ustalonej przez Woj. Komisję Cen w P. należności za dostarczone kufy i kadzie, natomiast oddalił powództwo o zwrot poniesionych przez powódkę kosztów postępowania arbitrażowego.Sąd Wojewódzki uznał, że roszczenie powódki jest słuszne, jako oparte na niesłusznym wzbogaceniu pozwanego ze szkodą powódki, i z tej przyczyny uznał za bezzasadny zarzut pozwanego co do przedawnienia roszczenia powódki z mocy art. 285 k.z.Sąd Wojewódzki nie podzielił poglądu pozwanego, że strony wiązała umowa zlecenia w rozumieniu przepisów kodeksu zobowiązań, natomiast uznał, że strony łączył wyłącznie spółdzielczy stosunek pracy, w ramach którego pozwany został niesłusznie wzbogacony, gdyż "jako członek Spółdzielni otrzymał przysporzenie majątkowe, które mu się należało wedle przepisów spółdzielczych i kontroli nad spółdzielniami".Wyrok Sądu Wojewódzkiego w części uwzględniającej powództwo zaskarżył pozwany, opierając rewizję na naruszeniu art. 123, 127, 285, 498 i nast. k.z., na uchybieniu art. 223, 235, 236, 238, 242, 311, 336 § 2 k.p.c. oraz na sprzecznościach zachodzących między istotnymi ustaleniami Sądu a treścią zebranego w sprawie materiału.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Nieistotny jest zarzut skarżącego, że Sąd Wojewódzki ustalił, iż strony łączy nadal stosunek spółdzielczy, gdyż w okresie, którego dotyczy dochodzone roszczenie w niniejszej sprawie, pozwany (do końca 1955 r.) był członkiem powodowej Spółdzielni.Chybiony również jest zarzut skarżącego, że roszczenie powódki uległo przedawnieniu z art. 285 pkt 1 k.z. Stosownie bowiem do tego przepisu, z upływem lat dwóch ulegają przedawnieniu wierzytelności przemysłowców, rzemieślników i kupców z tytułu dokonania robót i dostarczania towarów, ale nie odwrotnie. Uległaby zatem temu przedawnieniu wierzytelność powódki, gdyby ona dostarczyła pozwanemu towary lub wykonała roboty i z tego tytułu dochodziła od niego zapłaty, ale nie wtedy, gdy - jak w rozpoznawanym wypadku - pozwany był dostawcą.Trafny jest natomiast zarzut skarżącego, iż Sąd Wojewódzki błędnie uznał, że strony łączył stosunek spółdzielczy pracy i że roszczenie powódki należy oceniać jedynie w ramach tego stosunku spółdzielczego.Jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 20.XII.1953 r. IV CO 47/35 (OSN 1956, poz. 85) i z dnia 7.XI.1959 r. 1 CR 988/58 (OSPiKA 1960, poz. 293), pomocnicze spółdzielnie rzemieślnicze nie są spółdzielniami pracy zatrudniającymi swych członków w prowadzonych przez siebie przedsiębiorstwach. Członkami spółdzielni rzemieślniczych są rzemieślnicy prowadzący własne warsztaty rzemieślnicze.Oprócz podstawowego zadania, tj. przygotowania swych członków do wyższych form gospodarowania, spółdzielnie te mają zadanie (§ 4 statutu) przyjmowania zleceń i zawierania umów na usługi rzemieślnicze, produkcję artykułów masowego spożycia i dostawy artykułów zaopatrzeniowo-inwestycyjnych, wykonywanych w zakładach i warsztatach zrzeszonych członków.Stosunek łączący spółdzielnię rzemieślniczą z jej członkami w zakresie świadczonych przez nich usług opiera się na konkretnych umowach zawieranych między spółdzielnią a poszczególnymi jej członkami. Umowy takie wbrew stanowisku Sądu Wojewódzkiego powinny być oceniane według przepisów kodeksu zobowiązań.Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela jednak stanowiska Sądu Najwyższego zajętego w sprawie wyżej wymienionej 1 CR 988/58, że wysokość ceny za dostarczone przedsiębiorstwu uspołecznionemu artykuły, wykonane roboty czy usługi pozostawiona jest swobodnemu ukształtowaniu przez kontrahentów, zawierających umowę, nawet wtedy, gdy jednym z nich jest przedsiębiorstwo nie uspołecznione.W zakresie bowiem cen za dostawy, roboty i usługi obowiązują postanowienia dekretu z dnia 3 czerwca 1953 r. o uregulowaniu cen, opłat i stawek taryfowych (Dz. U. Nr 31, poz. 122) oraz przepisy wykonawcze do tego dekretu, a zwłaszcza uchwała nr 406 Rady Ministrów z dnia 3 czerwca 1953 r. w sprawie właściwości organów do ustalenia niektórych cen, opłat i stawek taryfowych oraz w sprawie zasad i trybu składania wniosków o ustalenie cen i stawek taryfowych oraz określenia wytycznych do ich ustalenia (M. P. z 1953 r. Nr 57, poz. 722, Nr 96, poz. 1336 i Nr 115, poz. 1493 oraz M. P. z 1954 r. Nr 50, poz. 683), uchwała nr 702 Rady Ministrów z dnia 24 września 1953 r. w sprawie właściwości organów do ustalania niektórych cen, opłat i stawek oraz w sprawie zasad i trybu składania wniosków o ustalenie cen taryfowych oraz określenia wytycznych do ich ustalenia (M. P. Nr 94, poz. 1305), uchwała nr 942 Rady Ministrów z dnia 2 grudnia 1955 r. w sprawie powołania przy prezydiach wojewódzkich rad narodowych wojewódzkich komisji cen (M. P. Nr 120, poz. 1582), jak również zarządzenia Przewodniczącego PKPG w sprawie przekazania Ministrowi Przemysłu Drobnego oraz prezydium wojewódzkich rad narodowych uprawnień do ustalenia cen zbytu artykułów zaopatrzeniowych i inwestycyjnych, produkowanych przez przedsiębiorstwo państwowego przemysłu drobnego, przedsiębiorstwa przemysłu spółdzielczego nadzorowanemu przez Ministra Przemysłu Drobnego i Rzemiosła oraz przedsiębiorstwa gospodarki nie uspołecznionej z dnia 6 października 1953 r. (M. P. Nr 95, poz. 1325) i z dnia 26 maja 1954 r. (M. P. Nr 52, poz. 697).Stosownie do postanowień w wyżej wymienionych przepisach cena nie może być w zasadzie wynikiem swobodnego ukształtowania przez strony, lecz musi być ustalona zgodnie z tymi przepisami. Jedynie ceny dostaw robót i usług o wartości do 3.000 zł jeśli chodzi o przemysł kluczowy, i do 2.000 zł, jeśli chodzi o przemysł drobny, nie wymagają żadnego ustalenia i mogą być uzgodnione w drodze dobrowolnej umowy stron kontraktujących.Ceny ustalone są odmiennie dla typowych artykułów zaopatrzeniowych produkcji przemysłu kluczowego, typowych robót i usług przemysłowych świadczonych przez ten przemysł, odmiennie dla typowych artykułów zaopatrzeniowych produkowanych przez państwowy i spółdzielczy przemysł drobny oraz przez przedsiębiorstwa nie uspołecznione, jak również odmiennie dla nietypowych dostaw, usług i robót.W zależności od rodzaju przedsiębiorstwa produkującego (wykonawcy) oraz od rodzaju (typu) produkowanych, wykonywanych robót i usług - ustalenie ceny należy do właściwości innego organu ustalającego.Do czasu wydania uchwały nr 942 Rady Ministrów z dnia 2 grudnia 1955 r. (M. P. Nr 120, poz. 1382), która z dniem 1 stycznia 1956 r. powołała do życia wojewódzkie komisje cen, ustalenie cen artykułów zaopatrzeniowych produkowanych przez przedsiębiorstwa nie uspołecznione oraz ustalenie cen na nietypowe dostawy, usługi i roboty tych przedsiębiorstw należały z mocy wyżej wymienionych zarządzeń Przewodniczącego PKPG do kompetencji wojewódzkich rad narodowych.Trafny jest zatem zarzut skarżącego, że Sąd Wojewódzki nie powinien był powodować się decyzją powołanej do życia z dniem 1 stycznia 1958 r. Wojewódzkiej Komisji Cen w P. z dnia 28 sierpnia 1956 r. ani nie wiążącym sądu orzeczeniem Państwowej Komisji Arbitrażowej, lecz stosownie do wyżej powołanych przepisów wyjaśnić, czy ceny, które w 1954 r. i 1955 r. powódka płaciła pozwanemu za dostarczone kufy i kadzie, były ustalone przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej - Wydział Przemysłowy w P.W razie stwierdzenia, że ceny płacone pozwanemu przez powódkę były ustalone przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P., roszczenie powódki o zwrot nienależnego świadczenia byłoby nieuzasadnione. Gdyby natomiast okazało się, że ceny płacone przez powódkę były wyższe od cen ustalonych przez Prez. Woj. Rady Narodowej w P., wówczas roszczenie powódki o zwrot nienależnego świadczenia (art. 128 k.z.) byłoby uzasadnione, jeżeli pozwany w chwili wytoczenia powództwa był jeszcze wzbogacony lub powinien był się liczyć z obowiązkiem zwrotu tego świadczenia (art. 127 k.z.) (…).Wobec konieczności dokonania nowych ustaleń Sąd Najwyższy z mocy art. 384 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.