I PZP 40/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Iwulski (sprawozdawca). Sędziowie SN: T. Flemming-Kulesza, J. Skibińska-Adamowicz.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora S. Trautsolta, w sprawie z powództwa Andrzeja Ł. przeciwko Urzędowi Wojewódzkiemu w T. o wynagrodzenie za pracę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu postanowieniem z dnia 31 lipca 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy wynagrodzenie, o którym mowa w art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 214 ze zm.), podlega podwyższeniu na podstawie przepisów o kształtowaniu środków na wynagrodzenia w sferze budżetowej, a w przypadku odpowiedzi negatywnej - czy wynagrodzenie, o którym mowa w art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 214 ze zm.), oblicza się według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za nie wykorzystany urlop wypoczynkowy?podjął następującą uchwałę:Wynagrodzenie przewidziane w art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 214 ze zm.) nie podlega podwyższeniu na podstawie przepisów o kształtowaniu środków na wynagrodzenia w sferze budżetowej. Wynagrodzenie to oblicza się według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za nie wykorzystany urlop wypoczynkowy. Uzasadnienie faktyczneAndrzej Ł. żądał zasądzenia od Urzędu Wojewódzkiego w T. kwoty 3.300.000 zł z odsetkami jako waloryzacji wynagrodzenia z funduszów Skarbu Państwa, pobieranego w okresie od dnia 1 października 1990 r. do dnia 31 marca 1991 r. na podstawie art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 214 ze zm.).Powód wywodził, że stosunek pracy z nim, jako urzędnikiem mianowanym, został rozwiązany w związku z reorganizacją urzędu, połączoną ze zmniejszeniem zatrudnienia. Otrzymywał następnie przez okres 6 miesięcy wynagrodzenie z funduszów Skarbu Państwa, ale nie uwzględniające waloryzacji płac urzędników, dokonywanych wówczas co kwartał. Uważał, że wynagrodzenie z funduszów Skarbu Państwa powinno być obliczone tak, jak wynagrodzenie za urlop wypoczynkowy, a więc zgodnie z art. 172 k.p. powinno to być wynagrodzenie, jakie otrzymywałby, gdyby w tym czasie pracował. Powinno ono więc, zdaniem powoda, uwzględniać waloryzacje płac dokonywane na podstawie ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o zasadach kształtowania środków na wynagrodzenie w sferze budżetowej (Dz. U. Nr 4, poz. 24 ze zm.).Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa, zarzucając, że ustawa o kształtowaniu środków na wynagrodzenia w sferze budżetowej nie może dotyczyć wynagrodzenia z funduszów Skarbu Państwa dla zwolnionego urzędnika, gdyż reguluje waloryzację płac tylko w stosunku do pracowników aktualnie zatrudnionych.Wyrokiem z dnia 17 maja 1991 r. (...) Sąd Rejonowy - Sąd Pracy w Toruniu oddalił powództwo.Sąd Rejonowy uznał, że żaden przepis prawa nie określa sposobu obliczania wynagrodzenia z funduszów Skarbu Państwa, wypłacanego na podstawie art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy o pracownikach urzędów państwowych. Nie czyni tego w szczególności ani ta ustawa, ani rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 lutego 1989 r. w sprawie zasad wynagradzania pracowników urzędów państwowych (Dz. U. Nr 8, poz. 50 ze zm.) ani rozporządzenie Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 18 grudnia 1974 r. w sprawie obliczania wynagrodzenia za czas niewykonywania pracy, odszkodowań, dodatków wyrównawczych oraz niektórych innych należności (Dz. U. Nr 51, poz. 334 ze zm.).Zdaniem Sądu Rejonowego, w czasie pobierania omawianego wynagrodzenia z funduszów Skarbu Państwa powód nie pozostawał w zatrudnieniu, co uniemożliwia stosowanie do tego świadczenia zasad dotyczących wynagrodzenia za czas urlopu. Nie odnoszą się również do powoda przepisy ustawy o kształtowaniu środków na wynagrodzenia w sferze budżetowej, gdyż dotyczą one tylko pracowników zatrudnionych w tej sferze, co ogranicza ich zakres podmiotowy i czasowy.Przy rozpoznawaniu rewizji powoda od tego wyroku Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu przedstawił Sądowi Najwyższemu opisane na wstępie zagadnienia prawne. Sąd ten dodatkowo wywiódł, że wynagrodzenie z funduszów Skarbu Państwa, wypłacane na podstawie art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy o pracownikach urzędów państwowych, nie jest wynagrodzeniem za pracę, a warunkiem jego wypłaty jest pozostawanie bez pracy. Jednakże, zdaniem sądu, wynagrodzenie to powinno rekompensować urzędnikowi państwowemu mianowanemu utratę wynagrodzenia za pracę i dlatego można bronić poglądów, że rekompensata ta powinna być pełna.Sąd Wojewódzki, dostrzegając brak regulacji prawnej sposobu obliczania omawianego wynagrodzenia z funduszów Skarbu Państwa, zauważa podobieństwo sytuacji do występującej w art. 10 ust. 3 ustawy o pracownikach samorządowych.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zgodnie z art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 214 ze zm.) rozwiązanie stosunku pracy z urzędnikiem państwowym mianowanym może nastąpić w drodze wypowiedzenia w razie:(...)2) likwidacji urzędu lub jego reorganizacji połączonej ze zmniejszeniem stanu zatrudnienia, jeżeli przeniesienie urzędnika państwowego mianowanego, za jego zgodą, do innego urzędu nie jest możliwe; w okresie między ustaniem zatrudnienia w likwidowanym urzędzie a podjęciem nowego zatrudnienia urzędnikowi państwowemu mianowanemu przysługuje wynagrodzenie z funduszów Skarbu Państwa przez okres nie dłuższy niż sześć miesięcy.Wynagrodzenie to jest więc jednoznacznie powiązane z pozostawaniem urzędnika bez pracy. Nie jest to mimo podobieństwa wynagrodzenie za pracę, lecz, wręcz odwrotnie, jest to świadczenie rekompensujące brak pracy i brak wynagrodzenia za pracę. Nie ma ono odszkodowawczego charakteru, a raczej jest swoistym wynagrodzeniem gwarancyjnym, rodzajem zasiłku pozwalającego na pokrycie kosztów utrzymania pracownika.Pogląd taki był już wyrażany w orzecznictwie Sądu Najwyższego w uzasadnieniu uchwały składu 7 sędziów z dnia 24 maja 1991 r., I PZP 1/91 (OSNCP 1992, z. 1, poz. 2) oraz w uzasadnieniu powołanej przez Sąd Wojewódzki uchwały z dnia 18 kwietnia 1991 r. I PZP 8/91 (OSNCP 1992, z. 2, poz. 22). Poglądy te Sąd Najwyższy w niniejszym składzie w pełni podziela.Czy to specyficzne świadczenie podlega waloryzacji na podstawie przepisów kształtujących środki na wynagrodzenia w sferze budżetowej?Odpowiedź na to pytanie jest negatywna z następujących powodów:Po pierwsze, ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r. o zasadach i kształtowaniu środków na wynagrodzenia w sferze budżetowej (Dz. U. Nr 4, poz. 24 ze zm.) ma charakter ustrojowo-finansowy i służy kształtowaniu środków na wynagrodzenia wszystkich pracowników w tej sferze, obejmując wszystkie możliwe świadczenia na ich rzecz. Nie tworzy ona jednak dla pracowników żadnych praw podmiotowych i nie mogą oni z niej wywodzić żadnych roszczeń. Jest skierowana do Rady Ministrów i wprowadza mechanizm automatycznego podwyższania środków przeznaczonych na wynagrodzenia w sferze budżetowej wraz ze wzrostem wynagrodzenia w sferze materialnej. Nie wprowadza natomiast mechanizmu automatycznego wzrostu samych wynagrodzeń. Dopiero po ustaleniu globalnej sumy środków Rada Ministrów dokonuje ich podziału na wynagrodzenia dla poszczególnych działów (gałęzi) sfery budżetowej, z uwzględnieniem przepisów szczególnych. Pogląd taki został wyrażony już przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 22 sierpnia 1991 r. I PZP 34/91 (nie publ.) i należy go podzielić.Po drugie, zarówno sama ustawa jak i wydane na jej podstawie przepisy płacowe odnoszą się do wynagrodzeń za pracę, a nie do innych świadczeń, jak np. wynagrodzenie z funduszów Skarbu Państwa dla zwolnionego, mianowanego urzędnika państwowego.Wreszcie, po trzecie, przepisy te dotyczą aktualnych, a nie byłych pracowników.Kwestia, w jaki sposób omawiane wynagrodzenie z funduszów Skarbu Państwa powinno zostać obliczone, nie jest uregulowana ani w ustawie z dnia 16 września 1982 r. o pracownikach urzędów państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 214, ze zm.) ani w rozporządzeniu Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 18 grudnia 1974 r. w sprawie obliczania wynagrodzenia za czas niewykonywania pracy, odszkodowań, dodatków wyrównawczych oraz niektórych innych należności (Dz. U. Nr 51, poz. 334 ze zm.). Występuje więc luka w prawie. Aby ją wypełnić należy zastosować analogię do sytuacji najbardziej zbliżonej. Przede wszystkim należy jednak stwierdzić, że świadczenie to nie może być obliczone tak jak wynagrodzenie za czas urlopu wypoczynkowego (art. 172 k.p.), gdyż w porównaniu z tą sytuacją występuje zasadnicza różnica. Wynagrodzenie za czas urlopu wypoczynkowego jest świadczeniem w czasie trwania stosunku pracy. Natomiast wynagrodzenie z funduszów Skarbu Państwa, o którym mowa w art. 13 ust. 1 pkt 2 ustawy o pracownikach urzędów państwowych jest świadczeniem należnym za okres już po rozwiązaniu stosunku pracy. Wynagrodzenie to nie może być więc obliczone w wysokości wynagrodzenia, jakie urzędnik otrzymałby gdyby w tym czasie pracował.Z tego względu zbliżone jest omawiane wynagrodzenie do ekwiwalentu pieniężnego za nie wykorzystany urlop. Sposób obliczania tego ekwiwalentu (stosowany dla wielu świadczeń należnych po rozwiązaniu stosunku pracy) ma pewien wymiar uniwersalny, gdyż pozwala na uwzględnienie wszystkich składników wynagrodzenia pobieranego przed rozwiązaniem stosunku pracy. W tym znaczeniu taki sposób obliczania świadczenia odnosi się do wynagrodzenia ostatnio pobieranego przez pracownika.Ten sposób rozumowania przedstawił już Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18 października 1990 r. I PR 316/90 (nie publ.) stwierdzając, że: "zarówno odszkodowanie, o jakim mówił art. 38 ustawy z dnia 25 kwietnia 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 1987 r. Nr 35, poz. 201), w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 7 kwietnia 1989 r. (Dz. U. Nr 20, poz. 107), jak i odprawa, o jakiej stanowi art. 39 ze znakiem «4» tej ustawy, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 9 marca 1990 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 99), należy odnosić do ostatnio pobieranego przez dyrektora wynagrodzenia za pracę, obliczonego według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop". Ten pogląd Sąd Najwyższy w niniejszym składzie akceptuje.Rację ma Sąd Wojewódzki, wskazując na regulację stanu najbardziej zbliżonego do analizowanego. Zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 22 marca 1990 r. o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 21, poz. 124 ze zm., rozwiązanie stosunku pracy z pracownikiem samorządowym mianowanym może nastąpić w drodze wypowiedzenia w razie: (...)2) likwidacji lub reorganizacji urzędu gminy lub innych jednostek, o których mowa w art. 1, połączonej ze zmniejszeniem stanu zatrudnienia. W sytuacji tej, zgodnie z ust. 3 tego artykułu, pracownikowi samorządowemu mianowanemu przysługuje wynagrodzenie obliczone tak jak ekwiwalent za urlop wypoczynkowy, za czas pozostawania bez pracy, przez okres nie dłuższy niż sześć miesięcy.Stan faktyczny regulowany tym przepisem jest właściwie identyczny z omawianym przypadkiem rozwiązania stosunku pracy z mianowanym urzędnikiem państwowym.Z tych względów należało rozstrzygnąć przedstawione zagadnienie prawne w sposób wyrażony w sentencji uchwały.