III CRN 176/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: A. Gola, W. Maruczyński.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Mariana R. o zamianę postanowienia stwierdzającego nabycie spadku po Teofili R. na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 12 marca 1974 r.,postanowił uchylić zaskarżone postanowienie w punktach 2 i 3, a postanowienie Sądu Powiatowego w Łęczycy z dnia 16 października 1973 r. w całości, i przekazać sprawę temu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Łęczycy prawomocnym postanowieniem z dnia 24.II.1969 r. stwierdził, że spadek na zasadach ogólnych i prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego po Teofili R., zmarłej dnia 15.I.1968 r., nabyła na podstawie testamentu notarialnego z dnia 15.IV.1967 r. w całości małoletnia Dorota K., wnuczka spadkodawczyni. W sprawie z wniosku Mariana R. Sąd Powiatowy w Łęczycy postanowieniem z dnia 16.X.1973 r. zmienił wyżej wymienione prawomocne postanowienie i stwierdził, że spadek na zasadach ogólnych, jak również wchodzące w skład spadku po Teofili R. gospodarstwo rolne na podstawie ustawy nabyły dzieci spadkodawczyni Marian R. i Kazimiera K. (matka małoletniej Doroty K.) w częściach po 1/2 całości. Sąd Powiatowy uznał, że w świetle zmienionych przepisów art. 1065 w związku z art. 216 § 1 k.c. małoletnia Dorota K. nie spełnia obecnie warunków przewidzianych do dziedziczenia na podstawie testamentu gospodarstwa rolnego, żądanie zaś przez Mariana R. zmiany prawomocnego postanowienia znajduje uzasadnienie w dyspozycji art. 2 § 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. zmieniającej ustawę Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252). Sąd Powiatowy ustalił ponadto, że wyżej wymienione dzieci spadkodawczyni odpowiadają warunkom wymaganym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.W rewizji od tego postanowienia Marian R. domagał się jego zmiany przez stwierdzenie w całości jego praw do dziedziczenia z ustawy spadkowego gospodarstwa rolnego, natomiast małoletnia Dorota K. w swojej rewizji wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i o oddalenie wniosku. Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 12.III.1974 r.1)oddalił rewizję wnioskodawcy Mariana R.,2)uwzględniając rewizję małoletniej Doroty K., uchylił postanowienie Sądu Powiatowego z dnia 16.X.1973 r. i oddalił wniosek,3)zasądził od Mariana R. na rzecz Doroty K. 540 zł kosztów postępowania za obie instancje.W rewizji nadzwyczajnej, opartej na podstawie rażącego naruszenia art. 2 § 1 i 2 cytowanej wyżej ustawy z dnia 26 października 1971 r. oraz art. 1065 k.c. w związku z art. 216 § 1 pkt 1, 2 i 5 k.c., Minister Sprawiedliwości wniósł o uchylenie punktów 2 i 3 zaskarżonego postanowienia Sądu Wojewódzkiego i o oddalenie rewizji Doroty K. od postanowienia Sądu Powiatowego w Łęczycy z dnia 16.X.1973 r. oraz o orzeczenie o kosztach postępowania.Uzasadnienie prawnePo rozpoznaniu sprawy w granicach zaskarżenia rewizją nadzwyczajną (art. 420 § 2 k.p.c.) Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:Sąd Wojewódzki, jak wynika z motywów zaskarżonego postanowienia, nie kwestionuje poglądu Sądu Powiatowego co do tego, że małoletnia Dorota K. w świetle znowelizowanych przepisów art. 1065 k.c. w związku z art. 216 § 1 k.c. nie spełnia warunków przewidzianych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie testamentu; nie odpowiada ona bowiem żadnej z przesłanek wymienionych w art. 216 § 1 pkt 1, 2 lub 5 k.c. i nie jest powołana do dziedziczenia z ustawy gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku po jej zmarłej babce Teofili R., skoro uprawnienie do dziedziczenia z ustawy po tej spadkodawczyni przysługuje matce małoletniej Doroty K. - uczestniczce postępowania Kazimierze K. Pogląd ten nie jest też kwestionowany ani w rewizji nadzwyczajnej, ani przez uczestników postępowania. Również Sąd Najwyższy podziela ten pogląd.Z treści znowelizowanego art. 1065 k.c. wynika, że skuteczność powołania w testamencie do dziedziczenia gospodarstwa rolnego osoby fizycznej zależy od spełnienia przez nią przesłanek określonych w tym przepisie. Przesłanki te nie odnoszą się jedynie do ustanowienia spadkobiercą gospodarstwa rolnego osoby, która jest powołana z ustawy do dziedziczenia tego gospodarstwa. Ostatnio wymieniona osoba może dziedziczyć gospodarstwo rolne na podstawie testamentu, jeżeli jest "powołana z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego", w szczególności jeżeli czyni zadość jednemu z warunków z art. 1059 k.c. Z cytowanego sformułowania wynika, że do skutecznego powołania na podstawie testamentu do dziedziczenia gospodarstwa rolnego osoby, odpowiadającej warunkom przewidzianym do dziedziczenia takiego gospodarstwa z ustawy, konieczne jest, aby ta osoba była spadkobiercą ustawowym spadkodawcy, tzn. aby wchodziła do grona osób, które - w braku testamentu - dziedziczyłyby to gospodarstwo z ustawy. Nie wystarczy więc sama przynależność do kręgu spadkobierców ustawowych, jeżeli w konkretnym stanie faktycznym osobę, należącą do tego kręgu, wyłącza bliższy krewny spadkodawcy, uprawniony do dziedziczenia z ustawy gospodarstwa rolnego w pierwszej kolejności. W takim bowiem wypadku krewny, uprawniony do dziedziczenia z ustawy dopiero w dalszej kolejności, nie jest "powołany z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego".Różnica zapatrywań Sądów obu instancji sprowadza się do wykładni przepisów art. 2 § 1 i 2 cytowanej ustawy z dnia 26 października 1971 r. w związku z toczącym się postępowaniem w sprawie o dział spadków po Teofili R. i jej mężu Stanisławie R., obejmujących gospodarstwo rolne o powierzchni 7,40 ha. W sprawie tej Sąd Powiatowy w Łęczycy postanowieniem z dnia 8.III.1972 r. dokonał działu spadku, a Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 30.X.1972 r. uchylił postanowienie Sądu Powiatowego tylko częściowo, wobec czego jeszcze przed wszczęciem niniejszej sprawy uprawomocniło się ono częściowo, mianowicie w części dotyczącej przyznania spadkowego gospodarstwa rolnego na własność Marianowi R. oraz w części zasądzającej od niego na rzecz małoletniej Doroty K. spłatę w kwocie po 800 zł miesięcznie i kwotę 14.208 zł.Otóż zdaniem Sądu Powiatowego, toczące się postępowanie działowe nie ma wpływu na zakres uprawnień wnioskodawcy przewidzianych w art. 2 § 2 cytowanej ustawy, skoro częściowo prawomocne postanowienie działowe zapadło już po wejściu w życie tej ustawy. Natomiast według Sądu Wojewódzkiego wnioskodawca, który w czasie od wejścia w życie wspomnianej ustawy do chwili zapadnięcia prawomocnego postanowienia działowego nie złożył wniosku o zmianę prawomocnego postanowienia w przedmiocie stwierdzenia nabycia spadku co do gospodarstwa rolnego (art. 2 § 2 ustawy), nie może już z tego uprawnienia skorzystać po prawomocnym dziale spadku bądź też - jak to miało miejsce w rozpoznawanym wypadku - po prawomocnym przesądzeniu w sprawie działowej tak istotnych kwestii, jak przyznanie wnioskodawcy na własność spadkowego gospodarstwa rolnego oraz obciążenie go spłatą na rzecz Doroty K. W związku z przedstawioną różnicą zapatrywań oraz dokonaną w rewizji nadzwyczajnej analizą krytyczną zapatrywania Sądu Wojewódzkiego, Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że argumenty przytoczone przez Sąd Wojewódzki nie znajdują wystarczającego uzasadnienia w rozważanych przez ten Sąd przepisach prawa.Zestawienie treści § 1 i § 2 omawianego art. 2 ustawy zmieniającej kodeks cywilny wskazuje na to, że żądanie zmiany wydanego przed wejściem w życie tej ustawy postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego, jeżeli postanowienie to pozostaje w sprzeczności ze znowelizowanymi przepisami kodeksu cywilnego, jest pozbawione uzasadnionej podstawy prawnej tylko wtedy, gdy przed wejściem w życie omawianej ustawy nastąpił już dział spadku. W takiej bowiem sytuacji do dziedziczenia gospodarstwa rolnego przepisy kodeksu cywilnego w brzmieniu nadanym przez ustawę zmieniającą - zgodnie z wyraźną dyspozycją omawianego art. 2 § 1 ustawy - nie mają zastosowania. Poza tym jedynym wyjątkiem możliwość żądania zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego (art. 2 § 2) nie jest ograniczona jakimkolwiek terminem.W szczególności brak jest jakiejkolwiek podstawy do przyjęcia, że przewidzianą w art. 2 § 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. zmieniającej ustawę Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 27, poz. 252) możliwość żądania przez osobę zainteresowaną zmiany wydanego przed jej wejściem w życie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego wyłącza sam fakt dokonania działu spadku po wejściu w życie tej ustawy. Po pierwsze bowiem, wykładnia taka byłaby sprzeczna z dyspozycją art. 2 § 1 ustawy, według którego zasady retroakcji nie stosuje się tylko wtedy, gdy dział spadku nastąpił przed dniem wejścia w życie ustawy. Po drugie, wykładnia taka byłaby wadliwa z tego powodu, że osoba zainteresowana może uzyskać świadomość co do przysługujących jej uprawnień w przedmiocie żądania zmiany prawomocnego postanowienia dopiero po przeprowadzeniu działu spadku. Po trzecie, mimo przeprowadzonego już działu spadku, osoba zainteresowana z reguły nie traci interesu prawnego w żądaniu zmiany, w wypadku bowiem uzyskania postanowienia zmieniającego prawomocne stwierdzenie nabycia spadku w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego będzie mogła wystąpić w sprawie o dział spadku o wznowienie postępowania (art. 524 k.p.c.), bądź też ubiegać się o złożenie w tej sprawie rewizji nadzwyczajnej (art. 418 k.p.c.). Opieszałość natomiast osoby zainteresowanej w złożeniu przez nią wniosku, o którym mowa w art. 2 § 2 cytowanej ustawy, i dopuszczenie do dokonania działu spadku przed zgłoszeniem żądania zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku może narazić osobę zainteresowaną na ujemne konsekwencje, wynikające z przepisów art. 1025 § 2 i art. 1028 k.c., w razie zbycia przez osobę, na której rzecz zostały stwierdzone prawa do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, przedmiotów uzyskanych w wyniku działu spadku, zużycia przez tę osobę w dobrej wierze korzyści otrzymanych w dziale spadku itp. Po czwarte wreszcie, omawianej tu kwestii nie można rozpatrywać w oderwaniu od unormowań, zawartych w przepisach o zbliżonym celu. Przepis art. 2 § 2 cytowanej ustawy jest niewątpliwie przepisem szczególnym i opartym na własnych swoistych przesłankach, niemniej jednak w ostatecznym efekcie zmierza do osiągnięcia zmiany prawomocnego stwierdzenia nabycia spadku, a więc do takiego celu, którego realizacji służą instytucje prawne unormowane w przepisach art. 678, 679 i 690 k.p.c. Żaden z tych przepisów nie ogranicza możliwości zmiany lub uchylenia prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku tylko do chwili działu spadku. Nie ma też jakichkolwiek szczególnych racji prawnych, które by przemawiały za wprowadzeniem takiego ograniczenia w odniesieniu do żądania zmiany na podstawie art. 2 § 2 cytowanej ustawy, i to w drodze wykładni znajdującej uzasadnienie w treści tego przepisu. Z powyższych względów Sąd Najwyższy podziela zarzut rewizji nadzwyczajnej co do tego, że pogląd Sądu Wojewódzkiego, iż osoba zainteresowana, która nie skorzysta z uprawnień przewidzianych w art. 2 § 2 cytowanej ustawy przed zapadnięciem prawomocnego postanowienia o dziale spadku, traci te uprawnienia, rażąco narusza przepisy tego paragrafu.Zwalczając podstawy i wnioski rewizji nadzwyczajnej, pełnomocnik kuratora nieletniej Doroty K. wyraził zapatrywanie, że "roszczenie" z art. 2 § 2 ustawy zmieniającej kodeks cywilny ma charakter ius dispositivum oraz że utrata tego "roszczenia może nastąpić albo przez przedawnienie na zasadach ogólnych, albo przez zrzeczenie się przed okresem przedawnienia w sposób wyraźny lub dorozumiany". Przytoczone zapatrywanie nasuwa następujące zastrzeżenia: Określenie ius dispositivum jest kategorią prawa przedmiotowego; jego przepisy dzielą się na bezwzględnie obowiązujące, których stosowanie nie może być wolą stron ani wyłączone, ani ograniczone, oraz względnie obowiązujące, które stosuje się wtedy, gdy strony nie uregulowały łączącego ich stosunku prawnego w sposób odmienny. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie jej istota sprowadza się do tego, czy wnioskodawca - mimo uprawomocnienia się orzeczenia działowego w jego zasadniczych częściach i mimo treści składanych przez wnioskodawcę oświadczeń w postępowaniu o dział spadku - może żądać zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Przyznane osobie zainteresowanej (art. 2 § 2 cytowanej ustawy) prawo zgłoszenia wniosku o odpowiednią zmianę wspomnianego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku nie jest roszczeniem majątkowym w rozumieniu art. 117 i nast. k.c., lecz uprawnieniem podmiotowym. Nie będąc roszczeniem, uprawnienie to nie podlega przepisom o przedawnieniu roszczeń majątkowych, podobnie jak nie podlega tym przepisom przewidziane w art. 1025 § 1 k.c. uprawnienie spadkobiercy do złożenia wniosku o stwierdzenie nabycia spadku.Jednakże w związku z zarzutem pełnomocnika procesowego reprezentującego kuratora nieletniej Doroty K., że wnioskodawca w postępowaniu działowym zrzekł się dochodzenia zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, wymaga rozważenia, czy zmiany postanowienia, o której mowa, może żądać osoba zainteresowana, która - będąc świadoma uprawnienia przysługującego jej z mocy art. 2 § 2 ustawy - zrzekła się tego uprawnienia w postępowaniu o dział spadku. Na tak postawione pytanie, jeśli rozważać je z punktu widzenia interesu prawnego osoby zainteresowanej, w zasadzie należy odpowiedzieć przecząco. Retroakcja zmienionych przepisów kodeksu cywilnego w zakresie dziedziczenia gospodarstw rolnych, przewidziana w art. 2 § 2 omawianej ustawy, charakteryzuje się tym, że zmiana prawomocnego postanowienia, sprowadzająca się do dostosowania tego postanowienia w zakresie dziedziczenia gospodarstwa rolnego do aktualnie obowiązującego stanu prawnego, jest pozostawiona woli osoby zainteresowanej. Skoro osoba zainteresowana - jeżeli nie chce - może nawet w ogóle nie dziedziczyć (odrzucenie spadku), to tym bardziej może ona nie korzystać z przysługującego jej uprawnienia, o którym mowa w art. 2 § 2. Świadoma więc jej rezygnacja wobec sądu, przed którym toczy się postępowanie o dział spadku, i wobec pozostałych uczestników tego postępowania z wspomnianego uprawnienia sprawia, że po dokonaniu działu spadku nie może ona już żądać zmiany stwierdzenia nabycia spadku, powołując się na przesłanki przewidziane w cytowanym paragrafie. W takiej bowiem sytuacji osoba zainteresowana, korzystając z uprawnienia, którego się świadomie zrzekła, działałaby wbrew interesowi społeczno-gospodarczemu, wyrażającemu się w stabilizacji stosunków prawnych związanych z dziedziczeniem nieruchomości rolnych. Takie postępowanie nie zasługiwałoby na aprobatę, w świetle więc zasad współżycia społecznego trudno byłoby przyjąć, że osoba ta ma usprawiedliwiony interes prawny w żądaniu zmiany. Wymaga jednak podkreślenia, że chodzi wyłącznie o świadome zrzeczenie się uprawnienia, znanego osobie zainteresowanej, której ono przysługuje. Tak daleko bowiem idącego skutku nie może pociągnąć za sobą ani sam fakt niezgłoszenia przez osobę zainteresowaną przed zakończeniem postępowania działowego wniosku, o którym mowa w art. 2 § 2 cytowanej ustawy, ani tym bardziej brak takiego wniosku spowodowany nieznajomością stosunków faktycznych lub unormowań prawnych. Dodać przy tym należy, że ujawniona świadomie i stanowczo rezygnacja osoby zainteresowanej z żądania zmiany postanowienia w trybie art. 2 § 2 omawianej ustawy w niczym nie ogranicza możliwości zmiany takiego postanowienia na wniosek innej osoby zainteresowanej.Ponieważ z wyżej opisanego punktu widzenia sprawa nie została rozważona w postępowaniu zwykłym, Sąd Najwyższy nie mógł orzec co do istoty sprawy, wobec czego, zgodnie z granicami zaskarżenia rewizją nadzwyczajną, uchylił zaskarżone postanowienie Sądu Wojewódzkiego w jego punktach 2 i 3 oraz poprzedzające je postanowienie Sądu Powiatowego w całości i przekazał sprawę temu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Gdyby w toku ponownego rozpoznawania sprawy okazało się, że materiał dowodowy nie wskazuje na świadome zrzeczenie się przez wnioskodawcę w postępowaniu działowym żądania zmiany prawomocnego postanowienia Sądu Powiatowego w Łęczycy z dnia 24.II.1969 r., Sąd Powiatowy przy rozstrzyganiu sprawy powinien mieć na uwadze, że: po pierwsze, prawa Mariana R. i Kazimiery K. do dziedziczenia z ustawy gospodarstwa rolnego nie były kwestionowane w rewizji nadzwyczajnej, oddalenie zaś w tym zakresie przez Sąd Wojewódzki rewizji Mariana R. pozostaje w mocy; po drugie, zmiana prawomocnego postanowienia z dnia 24.II.1969 r. może objąć tylko tę jego część, która dotyczy dziedziczenia gospodarstwa rolnego, nie może zaś - jak to błędnie zrobił Sąd Powiatowy w swym postanowieniu z dnia 16.X.1973 r. - dotyczyć stwierdzenia nabycia przez Dorotę K. spadku po Teofili R. na zasadach ogólnych. W myśl bowiem art. 2 § 2 ustawy zmieniającej kodeks cywilny wydane przed dniem wejścia w życie tej ustawy postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku może być zmienione tylko w części dotyczącej dziedziczenia gospodarstwa rolnego.