III CZP 106/91

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Wielozakładowej Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w D. - w likwidacji przeciwko Skarbowi Państwa - Urząd Miasta i Gminy w D. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w P. postanowieniem z dnia 27 sierpnia 1991 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 kpc:"Czy pojęcie "nakładów ze środków własnych" w rozumieniu § 12 ust. 1 rozp. Rady Ministrów z dnia 7 kwietnia 1986 r. w sprawie zasad i trybu przekazywania między jednostkami gospodarki uspołecznionej państwowych nieruchomości rolnych i leśnych (Dz. U. z 1986 r. Nr 17, poz. 90) obejmuje także kredyty przeznaczone na zakup środków trwałych, następnie umorzone, względnie te, które w razie dopełnienia określonych warunków przez kredytobiorcę, mogłyby być umorzone, a także te, które zostały spłacone przez kredytobiorcę po dacie przekazania nieruchomości Skarbowi Państwa?"podjął następującą uchwałę:Pojęcie "nakładów ze środków własnych" rozliczanych na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z 7 kwietnia 1986 r. w sprawie zasad i trybu przekazywania między jednostkami gospodarki uspołecznionej państwowych nieruchomości rolnych i leśnych (Dz. U. Nr 17, poz. 90) obejmuje również nakłady dokonane z kredytów bankowych, z wyjątkiem kredytów umorzonych.Uzasadnienie faktyczneZagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Apelacyjny w Poznaniu wynikło na tle rozliczeń między Wielozakładową Spółdzielnią Produkcyjną w likwidacji w D. a pozwanym określonym w wyroku Sądu Wojewódzkiego w S. z 12 kwietnia 1991 r. jako "Skarb Państwa Urząd Miasta i Gminy w D." W tym miejscu należy zwrócić uwagę na skutki wynikające z wejścia w życie ustawy z 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym, przyznającej gminom osobowość prawną (art. 2 ust. 2). Osobowości takiej nie mają urzędy gmin pełniące funkcje obsługi w stosunku do organów samorządu (art. 33 ust. 1 ustawy o samorządzie terytorialnym). Tym samym gmina nie może być reprezentowana przez swój urząd lecz przez organ wymieniony w ustawie (art. 31), w sposób określony przez ustawę (art. 46) i statut. Niedopuszczalne jest utożsamianie Skarbu Państwa i gminy będących odrębnymi osobami prawnymi. Legitymacja bierna winna być rozważona z urzędu przez Sąd Apelacyjny, a jej ustalenie nastąpi stosownie do zasad regulujących podział zadań i kompetencji pomiędzy organy gminy a organy administracji rządowej dokonany ustawą z 17 maja 1990 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 198 ze zm.), oraz ustawami regulującymi własność i gospodarowanie gruntami wchodzącymi w skład Państwowego Funduszu Ziemi.Wyrok Sądu Wojewódzkiego zasądzający kwotę 196 593 086 zł na rzecz powodowej Spółdzielni został zaskarżony przez obydwie strony. Rewizja powoda kwestionuje dopuszczalność zastosowania przepisów § 12 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 7 kwietnia 1986 r. wymienionego w zagadnieniu prawnym, do nakładów polegających na wzniesieniu przez Spółdzielnię budynków i innych urządzeń, które stały się jej własnością. Rewizja pozwanego upatruje naruszenie tego przepisu w tym, że do rozliczeń przyjęto owczarnię w O., mimo że została ona wybudowana z kredytu uzyskanego przez Spółdzielnię w BGŻ i kredyt ten w chwili przejmowania obiektu przez terenowy organ administracji państwowej (nastąpiło to 29 grudnia 1988 r.) nie był spłacony. Powódka dokonała spłaty dopiero w 1989 r. Zdaniem pozwanego - tak można zrozumieć tę część rewizji - niespłacenie kredytu wyklucza uznanie nakładów za dokonane z własnych środków finansowych, co według § 12 ust. 1 powołanego rozporządzenia jest warunkiem zwrotu kosztów poniesionych przez przekazującego.Sąd Apelacyjny powziął przy rozpoznawaniu rewizji wątpliwość co do wykładni tego przepisu podkreślając, że nie był on wyjaśniany w dotychczasowej judykaturze. Ze względu na treść przedstawionego zagadnienia Sąd Najwyższy podejmując uchwałę nie zajmuje stanowiska wobec podnoszonych w rewizji powódki zarzutów dotyczących relacji rozp. RM z 7 kwietnia 1986 r. do roszczeń wynikających z art. 273 kc, jak też do kwestii nakładów dokonanych z dotacji byłego Centralnego Związku RSP.Nakłady powodowej Spółdzielni w postaci modernizacji obiektów przejętych od Skarbu Państwa w użytkowanie oraz wzniesienia nowych budynków i urządzeń dokonywane były przy wykorzystaniu różnych źródeł, mianowicie środków finansowych pochodzących z dotacji byłego Centralnego Związku RSP, z dochodów osiąganych przez Spółdzielnię oraz - w przeważającej mierze - z kredytów udzielanych przez Bank Gospodarki Żywnościowej. Część tych kredytów została spłacona przed wygaśnięciem użytkowania dokonanym decyzjami Naczelnika Miasta i Gminy, część została spłacona po wygaśnięciu użytkowania i przekazaniu nieruchomości Skarbowi Państwa, w imieniu którego działał terenowy organ administracji państwowej stopnia podstawowego, a część umorzona. Umorzenia dokonywane były na mocy przepisów uchwały Nr [...] z 16 stycznia 1976 r. w sprawie rozwoju spółdzielczej gospodarki w rolnictwie (Mon. Pol. Nr 5, poz. 22). Spółdzielnia nie wykorzystała w pełni części kredytu podlegającego umorzeniu do wysokości 60% kosztów rozliczonego zadania inwestycyjnego, gdyż nie osiągnęła poprawy sytuacji ekonomiczno-finansowej i nie złożyła wniosku o umorzenie do Ministra Finansów, którego zgoda była konieczna. Spośród wymienionych wyżej źródeł finansowania inwestycji Spółdzielni wątpliwości Sądu Apelacyjnego co do zasadności uznania ich za środki własne budzą jedynie kredyty:- umorzone,- nie umorzone z przyczyn leżących po stronie spółdzielni,- spłacone po przekazaniu nieruchomości Skarbowi Państwa.Odpowiedź na przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie musi uwzględniać, że rozporządzenie Rady Ministrów z 7 kwietnia 1986 r. będące przedmiotem rozważań wydane zostało na podstawie delegacji zawartej w art. 276 i 283 § 2 kc, a zatem regulowało zasady i tryb przekazywania państwowych nieruchomości rolnych, leśnych i przeznaczonych na powyższe cele między jednostkami gospodarki uspołecznionej, w tym na rzecz rolniczych spółdzielni produkcyjnych, zaliczanych również do j.g.u., jednak nie stanowiących wyłącznej, a nawet podstawowej kategorii tych jednostek, skoro pojęcie to obejmowało przede wszystkim przedsiębiorstwo państwowe, a następnie spółdzielnie i wreszcie tak zwane organizacje społeczne ludu pracującego, które dla realizacji swoich celów statutowych podejmowały działalność gospodarczą.Zróżnicowany charakter podmiotów zaliczanych do j.g.u. powodował że zakres ich uprawnień do mienia składający się na cywilnoprawne pojęcie własności był różny. W państwie socjalistycznym, a w takim ustroju następowały zdarzenia będące źródłem stosunków prawnych między stronami występującymi w niniejszej sprawie, obowiązywała przede wszystkim zasada jednolitego funduszu własności państwowej, mająca według zamysłu twórców tego ustroju wykluczyć alienację klasy robotniczej. Podstawowe środki produkcji należały niepodzielnie do państwa, które było podmiotem praw majątkowych stanowiących składniki tego mienia. Zasada powyższa znalazła swój wyraz w art. 128 § 1 kc w brzmieniu sprzed 1 lutego 1989 r. Po zmianie kodeksu cywilnego dokonanego ustawą z 31 stycznia 1989 r. (Dz. U. Nr 3, poz. 11) przestała ona obowiązywać ale przekształcenie zarządu przysługującego państwowym osobom prawnym w prawo własności w odniesieniu do budynków, nastąpiło dopiero na podstawie ustawy z 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości (Dz. U. Nr 79, poz. 464; por. uchwała 7 sędziów SN z 18 czerwca 1991 r. - III CZP 38/91).Innym podmiotom obrotu gospodarczego służyło jednak prawo własności. Jak wynika z uchwały podjętej w pełnym składzie Izby Cywilnej w dniu 14 grudnia 1990 r. [...] nawet partie polityczne działające przed wejściem w życie ustawy z 28 lipca 1990 r. o partiach politycznych (Dz. U. Nr 54, poz. 312) mogły być podmiotami praw i obowiązków z zakresu prawa cywilnego. Tym bardziej prawo własności w rozumieniu prawa cywilnego również do budynków i gruntów przysługiwało spółdzielniom. Wynika to z przepisów kodeksu cywilnego oraz prawa spółdzielczego (np. art. 273 kc i art. 274 § 1 i 2 p.s.). Rodzi się przeto pytanie czy przymiotnik "własny" użyty w § 12 ust. 1 rozp. RM z 7 kwietnia 1986 r. odpowiada rzeczownikowi "własność" w znaczeniu nadawanym przez prawo cywilne.Prawidłowa jest odpowiedź negatywna. Objęcie przepisami rozporządzenia zbioru pod nazwą j.g.u., wśród których dominujące znaczenie miały państwowe osoby prawne, nie posiadające prawa własności w znaczeniu cywilnoprawnym determinuje dalszy wniosek, że rozp. Rady Ministrów nie miało na myśli własności w tym znaczeniu, ponieważ w przeciwnym razie nie mogłoby ono stosować się do podstawowej grupy podmiotów podlegających temu aktowi prawnemu.Alternatywą dla własności w znaczeniu nadanym przez prawo cywilne jest użycie tego pojęcia jako synonimu mienia (tak ujmowała je Konstytucja PRL w art. 8, 11, 13 i innych). W tym ujęciu własność oznaczała samodzielność operacyjnoprawną, na którą składały się: możność wykorzystania przyznanych składników, dysponowania nimi i zapewnienie ochrony prawnej. Zdaniem Sądu Najwyższego w takim właśnie znaczeniu jest mowa o "środkach własnych" w § 12 rozporządzenia. Po dokonaniu powyższych rozważań można już udzielić odpowiedzi na pytanie Sądu Apelacyjnego, w jakich wypadkach według wskazanego przepisu kredyt bankowy jako źródło nakładów na nieruchomości państwowej może być uznany za "środki własne" i stanowić źródło roszczenia o zwrot kosztów przekazującemu.Kredyt bankowy zbliżony jest do umowy pożyczki uregulowanej w art. 720-724 kc, z zachowaniem różnic charakterystycznych dla działalności bankowej jak oprocentowanie, zasady wypłaty, kontrola przeznaczenia i wykorzystania, zabezpieczenia i egzekucja. Po otrzymaniu kredytu dłużnik ma przede wszystkim obowiązek dokonania spłat w terminach i wysokości określonych w umowie. Uzyskuje też prawo dysponowania pieniędzmi otrzymanymi od banku, z tym że jest ono ograniczone w stosunkach bank-kredytobiorca treścią umowy. Poza tym jednak pieniądze uzyskane z kredytu wchodzą w sferę działalności gospodarczej kredytobiorcy i stają się jego środkami.Dokonanie nakładów przy użyciu kredytu powoduje, że nakłady mają również charakter własnych w znaczeniu ekonomicznym i operacyjnym, a jeśli chodzi o rolnicze spółdzielnie produkcyjne, w warunkach określonych w art. 272 § 2 kc budynki wzniesione za pieniądze uzyskane z kredytu stają się przedmiotem własności spółdzielni w znaczeniu cywilnoprawnym. Nie ma podstaw do różnicowania sposobu rozliczeń za dokonane nakłady ze względu na to czy kredyt został spłacony czy nie.Wobec braku odmiennej podstawy prawnej, rozliczenia między przekazującym, również gdy mają do nich zastosowanie przepisy § 12 i 13 rozp. RM z 7 kwietnia 1986 r. nie doznają żadnych modyfikacji, u względu na to, czy kredytobiorca spłaca kredyt w terminie czy pozostaje w opóźnieniu lub w zwłoce. Przekazująca Spółdzielnia jest nadal dłużnikiem banku z wszystkimi konsekwencjami w zakresie dochowania terminu wykonania swego zobowiązania. Również likwidacja nie zwalnia jej z obowiązku zaspokojenia wymagalnych wierzytelności; w tym nie umorzonych kredytów. Inna sytuacja zachodzi w razie umorzenia części kredytu. W gospodarce socjalistycznej bank mimo posiadania osobowości prawnej i działania na zasadach rozrachunku gospodarczego (§ 19 statutu Banku Gospodarki Żywnościowej nadanego uchwałą Nr 117 Rady Ministrów z 27 czerwca 1975 r. - Mon. Pol. Nr 23, poz. 144) miał obowiązek realizować politykę finansowo-kredytową Państwa w stosunku do j.g.u. (§ 2 ust. 1 pkt 1 statutu). W odniesieniu do rolniczych spółdzielni produkcyjnych, zgodnie z powołaną wyżej uchwałą RM Nr 8 bank obowiązany był do umarzania określonych kredytów. Obowiązkowi banku odpowiadała konstrukcja tworzenia funduszu statutowego, w którym udział miał Skarb Państwa oraz funduszu inwestycyjnego określonego odrębnymi przepisami. W istocie umorzenie kredytów udzielonych rolniczej spółdzielni produkcyjnej w swej funkcji ekonomicznej było zbliżone do dotacji Skarbu Państwa udzielanej ze względów leżących poza celem umowy między bankiem a kredytobiorcą. Tego rodzaju środki przekazywane przez Państwo nie mogą być uznane za własne i część nakładów dokonana przez spółdzielnię z kredytów umorzonych nie podlega rozliczeniu z budżetem w razie wygaśnięcia użytkowania nieruChOmOŚCi.Za przedstawionym wyżej rozwiązaniem przemawia też porównanie omawianego rozporządzenia Rady Ministrów z rozp. RM z 16 września 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu oddawania w zarząd oraz użytkowania nieruchomości państwowych, przekazywania tych nieruchomości między państwowymi jednostkami organizacyjnymi i dokonywania rozliczeń z tego tytułu (Dz. U. Nr 47, poz. 240). Według § 11 ust. 1 i 2 tego aktu normatywnego przy wygaśnięciu użytkowania jednostce organizacyjnej, która dokonała nakładów ze środków własnych lub z kredytu bankowego przysługuje zwrot kwoty odpowiadającej wartości nie zamortyzowanych nakładów. Podobieństwo sytuacji prawnej uregulowanej w wymienionych rozporządzeniach odnoszących się bądź do nieruchomości rolnych bądź gruntów zabudowanych i przeznaczonych pod zabudowę nakazuje stosowanie wykładni prowadzącej do podobnych zasad rozliczeń przy zwrocie nieruchomości.Z przyczyn podanych wyżej Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.