III CZP 59/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: Z. Masłowski, J. Krajewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Skarbu Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Ł. z udziałem Edwarda M. o wypłacenie kwoty 6.584 zł z depozytu sądowego, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 27 lipca 1973 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w wypadku gdy cała nieruchomość rolna wraz z budynkami przejęta została na własność Państwa za zaległe należności scalone, z kwoty przyznanego dłużnikowi i wpłaconego do depozytu sądowego odszkodowania podlegają zaspokojeniu należności Skarbu Państwa z tytułu podatków, powstałe po podjęciu uchwały w sprawie wszczęcia postępowania o przejęcie nieruchomości (§ 7 ust. 1 i § 8 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 lipca 1962 r. - Dz. U. Nr 44, poz. 212; zm. Dz. U. z 1968 r. Nr 16, poz. 99)?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:W razie przejścia - na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 17, poz. 130) - nieruchomości rolnej, z kwoty przyznanego dłużnikowi i wpłaconego do depozytu sądowego odszkodowania podlegają zaspokojeniu należności Skarbu Państwa z tytułu podatków, powstałe po podjęciu uchwały w sprawie wszczęcia postępowania o przejęcie nieruchomości.Uzasadnienie faktycznePrawomocnym postanowieniem Sądu Powiatowego z dnia 28.IV.1971 r. cała nieruchomość rolna Edwarda M. została przejęta na własność Państwa za zaległe należności scalone, a różnica między wartością gospodarstwa i sumą zaległości w kwocie 59.747 zł została zasądzona na rzecz dłużnika i wpłacona do depozytu sądowego.Podstawę rozstrzygnięcia stanowiła uchwała Prezydium Powiatowej Rady Narodowej o wszczęciu postępowania o przejęcie nieruchomości, podjęta w dniu 31.III.1970 r., oraz dołączone do niej dwa wykazy ustalonych należności scalonych z dnia 2.II.1970 r. i 1.III.1970 r.We wniosku z dnia 8.XI.1972 r. Wydział Finansowy Prezydium Powiatowej Rady Narodowej domagał się wypłacenia ze złożonej do depozytu sumy z tytułu odszkodowania za przejętą nieruchomość - dalszej kwoty 6.584 zł w celu pokrycia zaległych zobowiązań pieniężnych powstałych po podjęciu uchwały o przejęciu nieruchomości, przy czym wykaz zaległości został sporządzony po uprawomocnieniu się orzeczenia o przejęciu.Sąd Powiatowy uwzględnił wniosek.Przy rozpoznawaniu rewizji od postanowienia zarządzającego wypłatę żądanej kwoty Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu na podstawie art. 391 k.p.c. do rozstrzygnięcia budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne, przytoczone w komparycji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wątpliwość Sądu Wojewódzkiego - jak to wynika z uzasadnienia przedstawionego pytania - powstała na tle § 7 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 lipca 1962 r. w sprawie zasad i trybu przejmowania nieruchomości na własność Państwa za zaległe należności scalone (Dz. U. Nr 44, poz. 212), zgodnie z którymi z przyznanego dłużnikowi na skutek przejęcia nieruchomości odszkodowania podlegają zaspokojeniu długi hipoteczne i inne obciążenia nieruchomości ustanowione przed podjęciem uchwały prezydium powiatowej rady narodowej w sprawie wszczęcia postępowania o przejęcie nieruchomości.Skoro zaś stosownie do § 8 tego rozporządzenia podziału kwoty odszkodowania pomiędzy wierzycieli sąd dokonuje według przepisów kodeksu postępowania cywilnego o podziale sumy uzyskanej z egzekucji z nieruchomości, to - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - może powstać uzasadniona wątpliwość, czy § 7 cyt. rozporządzenia nie stanowi odpowiednika art. 954 pkt 2 k.p.c., a tym samym czy nie określa ściśle daty wymagalności tych wierzytelności, które mogą być zaspokojone z sumy odszkodowania.Pozytywna odpowiedź na to pytanie prowadzić mogłaby do wniosku, iż należności podatkowe powstałe po podjęciu uchwały o przejęciu nieruchomości nie mogłyby być zaspokojone z sumy odszkodowania.Wysuniętej sugestii nie można podzielić.Za trafny należy uznać pogląd, iż § 7 ust. 1 cyt. rozporządzenia określa ściśle datę wymagalności wymienionych w nim obciążeń z tym skutkiem, że warunkiem ich zaspokojenia z odszkodowania jest ich powstanie przed podjęciem uchwały w sprawie wszczęcia postępowania o przejęcie nieruchomości. Za trafnością tego stanowiska przemawia zarówno literalne brzmienie przepisu, jak i cel unormowania. Jeżeli bowiem sąd ma dokonać podziału odszkodowania pomiędzy wierzycieli, to wszystkie wierzytelności powinny być zgłoszone w terminie, który wyłączałby przedłużanie postępowania o przejęcie.W związku z tym wyłania się pytanie, czy wśród obciążeń wymienionych w § 7 ust. 1 znajdują się również należności scalone. Na pytanie to należy udzielić odpowiedzi przeczącej. Wśród tych wierzytelności cytowany przepis wymienia taksatywnie: długi hipoteczne oraz "inne obciążenia nieruchomości". Nie jest do przyjęcia teza, iż wśród "innych obciążeń" znajdują się również należności scalone, a m.in. podatki. Jeżeli bowiem do wniosku o przejęcie należy dołączyć wykaz należności scalonych, to trudno przyjąć, aby § 7 na ich określenie posługiwał się innym pojęciem bez bliższego wyjaśnienia zakresu tego terminu.Z całokształtu przepisów rozporządzenia wynika, iż wprowadza ono trzy rodzaje wierzytelności: należności scalone, długi hipoteczne oraz "inne obciążenia". Należności scalone nie mieszczą się zatem wśród obciążeń wymienionych w § 7 ust. 1 cyt. rozporządzenia, a tym samym termin podjęcia uchwały nie ma żadnego wpływu na ich dochodzenie po tej dacie.Słuszność tego stanowiska potwierdza treść art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 28 czerwca 1962 r. o przejmowaniu nieruchomości rolnych na własność Państwa za zaległe należności (jedn. tekst: Dz. U. z 1969 r. Nr 17, poz. 130); w myśl tego przepisu scaleniem obejmuje się zaległości za okres do końca roku poprzedzającego rok, w którym następuje scalenie. Z istoty zaś postępowania o przejęcie wynika, że do chwili uprawomocnienia się orzeczenia sądowego dłużnik pozostaje właścicielem i użytkownikiem nieruchomości i w tym czasie mogą powstać dalsze zobowiązania zaliczone do należności scalonych. Trudno zaś przypisywać ustawodawcy taką intencję, iż rezygnuje z dalszych należności, skoro w ustawie brak przepisu potwierdzającego taką ewentualność.Zobowiązania więc powstałe po podjęciu uchwały obciążają dłużnika, co ma ten skutek, iż nie byłoby przeszkód do rozszerzenia należności scalonych w toku postępowania, jeśliby istniały ku temu przesłanki przewidziane w cytowanych aktach normatywnych.Sytuacja nie ulega zmianie po uprawomocnieniu się postanowienia o przejęciu nieruchomości.Zwolnienie dłużnika od odpowiedzialności za zobowiązania podatkowe musiałoby wynikać z wyraźnego przepisu. Brak takiego przepisu uzasadnia wniosek, iż Państwo może egzekwować należności z tytułu podatku, powstałe po podjęciu uchwały o przejęciu nieruchomości, przy czym uprawnienie swoje może realizować w stosunku do każdego mienia dłużnika podlegającego zajęciu w drodze egzekucji. Skoro odszkodowanie za przejętą nieruchomość nie zostało objęte ograniczeniami egzekucyjnymi, nie ma przeszkód do zaspokojenia należności Państwa z tej wierzytelności.Ograniczenia takie nie wynikają również z przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 września 1965 r. o zasadach i trybie postępowania w sprawach o złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego (Dz. U. Nr 42, poz. 261).Inne zobowiązanie prowadziłoby do takiej konsekwencji, że sąd powinien wypłacić dłużnikowi całe odszkodowanie złożone do depozytu, a Skarb Państwa musiałby poszukiwać swej należności z innego mienia dłużnika. Taka zaś konsekwencja nie jest możliwa do przyjęcia, gdyż mogłaby w wielu wypadkach prowadzić do bezskuteczności egzekucji. Pozostawałaby ona poza tym w sprzeczności z zasadą ochrony własności społecznej.Z powyższych względów należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały (art. 391 k.p.c.).