VI KZP 28/70

Skład orzekającySąd Najwyższy w składzie: Przewodniczący: Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego Z. Resich. Prezes SN: gen. bryg. K. Jankowski. Sędziowie SN: płk M. Bieniaszewski, M. Budzianowski, Z. Chełmicki, L. Chmielewski, K. Czajkowski (sprawozdawca), S. Dąbrowski, W. Dąbrowski, Z. Durkiewicz (sędzia SW del. do SN), płk Z. Furtak, ppłk J. Gawrysiak, T. Gdowski, A. Górski (sędzia SW del. do SN), K. Grzebuła, L. Jax, A. Kafarski, F. Karolus, I. Kazimierczak, H. Kempisty, S. Kotowski, T. Krokosz, płk A. Kruszka, R. Kryże, płk C. Lipski, T. Majewski, S. Matyjaszczyk (sędzia SW del. do SN), płk K. Mioduski, S. Mirski, Z. Neumann, J. Polony, płk A. Porzecki, płk S. Rzeczycki, płk W. Sieracki, W. Sutkowski, J. Szamrej, M. Szczepański, A. Żylewicz. Protokolant: sędzia SW A. Dembicka, członek Biura Orzecznictwa SNz udziałemProkuratora Prokuratury Generalnej: J. Bednarzakapo rozpoznaniu w dniach 26 marca 1971 r. i 18 czerwca 1971 r. przedstawionej w trybie art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego i przekazanej pod rozpoznanie połączonych Izb Karnej i Wojskowej Sądu Najwyższego kwestii prawnej wymagającej zasadniczej wykładni ustawy:"Czy na każde postanowienie prokuratora stosujące lub przedłużające tymczasowe aresztowanie na określony termin przysługuje zażalenie do sądu (art. 212 i 222 k.p.k.)?"na podstawie art. 29 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) i po wysłuchaniu wniosku prokuratora Prokuratury Generalnejuchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1. Najostrzejszym środkiem zapobiegawczym stosowanym w postępowaniu karnym względem podejrzanego (oskarżonego) jest tymczasowe aresztowanie, łączy się ono bowiem z pozbawieniem wolności osobistej. Ze względu na ten charakter tymczasowego aresztowania kodeks postępowania karnego ogranicza możliwość zastosowania i czas trwania tego środka zapobiegawczego szeregiem warunków, a nadto zabezpiecza prawa podejrzanego (oskarżonego) przez ustanowienie kontroli stosowania tymczasowego aresztowania.Jedną z zasad nowego kodeksu postępowania karnego jest sądowa kontrola pozbawienia podejrzanego wolności przez prokuratora w postępowaniu przygotowawczym. Zasadę tę realizują przepisy art. 212 § 2 k.p.k. oraz art. 222 § 3 k.p.k.W myśl art. 212 § 2 k.p.k. na postanowienie prokuratora o zastosowaniu tymczasowego aresztowania, które może być przez niego oznaczone na czas nie dłuższy niż 3 miesiące (art. 222 § 1 k.p.k.), przysługuje podejrzanemu zażalenie do sądu właściwego do rozpoznania sprawy.Przepis zaś art. 222 § 3 k.p.k. przewiduje możliwość zaskarżenia przez podejrzanego w drodze zażalenia postanowienia prokuratora wojewódzkiego o przedłużeniu tymczasowego aresztowania w toku śledztwa na czas powyżej 3 miesięcy do 6 miesięcy (art. 222 § 2 pkt 1 k.p.k.) do właściwego miejscowo sądu wojewódzkiego jako sądu odwoławczego.Przytoczone przepisy prawne nasunęły wątpliwości w kwestii ich wykładni ze względu na zawarte w nich wyrażenia: "zastosowanie" tymczasowego aresztowania (art. 212 § 2 k.p.k.) oraz "przedłużenie" tymczasowego aresztowania (art. 222 § 2 pkt 1 k.p.k.).W toku śledztwa oraz dochodzenia tymczasowe aresztowanie stosuje prokurator, jeżeli dowody zebrane przeciwko podejrzanemu dostatecznie uzasadniają, że popełnił on przestępstwo (art. 209 i 210 k.p.k.), oraz jeżeli zachodzą przesłanki przewidziane w art. 217 k.p.k.W myśl art. 211 § 2 k.p.k. prokurator jest obowiązany w postanowieniu o zastosowaniu względem podejrzanego tymczasowego aresztowania między innymi określić termin, do którego aresztowanie ma trwać. Z tego przepisu oraz z art. 222 § 1 k.p.k. wynika, że prokurator prowadzący śledztwo lub nadzorujący dochodzenie może "zastosować" tymczasowe aresztowanie tylko na czas oznaczony, jednakże nie przekraczający łącznie (w razie wydania kilku kolejnych postanowień) 3 miesięcy.Z upływem terminu oznaczonego w postanowieniu o zastosowaniu tymczasowego aresztowania podejrzany powinien być wypuszczony na wolność. Jeżeli jednak nadal istnieją przesłanki do zastosowania wobec niego tego samego środka zapobiegawczego, to wówczas prokurator może: 1) gdy w toku śledztwa lub dochodzenia oznaczył tymczasowe aresztowanie na czas krótszy niż 3 miesiące - sam zastosować (nawet kilkakrotnie), w granicach do końca tego okresu, tymczasowe aresztowanie; 2) gdy zaś w toku śledztwa wyczerpany został 3-miesięczny okres trwania tymczasowego aresztowania - zwrócić się przed upływem tego okresu do prokuratora wojewódzkiego o przedłużenie tego środka zapobiegawczego. Zaznaczyć przy tym należy, że w toku dochodzenia, którego czas trwania określają przepisy art. 266 § 1-3 k.p.k., okres tymczasowego aresztowania łącznie nie może wynosić więcej niż 3 miesiące (art. 222 § 1 k.p.k.).Na każde powyższe postanowienie o zastosowaniu tymczasowego aresztowania wydane przez prokuratora w toku śledztwa lub dochodzenia w granicach 3 miesięcy (art. 222 § 1 k.p.k.) podejrzanemu przysługuje zażalenie do sądu (art. 212 § 2 k.p.k.).Prawo przedłużenia w toku śledztwa okresu tymczasowego aresztowania na czas powyżej 3 miesięcy do 6 miesięcy przysługuje w myśl art. 222 § 2 pkt 1 k.p.k. prokuratorowi wojewódzkiemu. Podejmując decyzję, prokurator wojewódzki obowiązany jest ustalić, czy zachodzą szczególne okoliczności, które uniemożliwiły ukończenie postępowania przygotowawczego w terminie 3-miesięcznego tymczasowego aresztowania, a przede wszystkim, czy w świetle przepisów istnieją w sprawie podstawy do dalszego stosowania tymczasowego aresztowania.Postanowienie prokuratora wojewódzkiego o przedłużeniu tymczasowego aresztowania powinno także - zgodnie z treścią powołanego art. 222 § 2 pkt 1 k.p.k. - określać termin (w ramach powyżej 3 miesięcy do 6 miesięcy), do którego aresztowanie ma trwać. Ustawa nie ogranicza prokuratora wojewódzkiego tylko do jednorazowego przedłużenia tymczasowego aresztowania. W zależności bowiem od stanu sprawy, jeżeli prawidłowe prowadzenie śledztwa tego wymaga, może on w granicach powyżej 3 miesięcy do 6 miesięcy kilkakrotnie przedłużać tymczasowe aresztowanie.Na każde postanowienie o przedłużeniu tymczasowego aresztowania wydane przez prokuratora wojewódzkiego w toku śledztwa w granicach powyżej 3 miesięcy do 6 miesięcy przysługuje podejrzanemu zażalenie do sądu (art. 222 § 3 zdanie 1 w związku z art. 222 § 2 pkt 1 k.p.k.).2. Sąd właściwy rozstrzyga zażalenie podejrzanego na postanowienie prokuratora o zastosowaniu lub przedłużeniu tymczasowego aresztowania w granicach zaskarżenia, stosując przy tym przepisy rozdziału 39 i 41 k.p.k.Przede wszystkim wchodzą tu w grę przepisy art. 374 i 386 k.p.k. W szczególności przepis art. 386 k.p.k. upoważnia sąd do utrzymania w mocy albo zmiany zaskarżonego postanowienia prokuratora o zastosowaniu lub przedłużeniu tymczasowego aresztowania.Utrzymanie w mocy postanowienia o tymczasowym aresztowaniu oznacza, że sąd podziela zasadność decyzji prokuratora.Zmiana przez sąd postanowienia prokuratora o tymczasowym aresztowaniu może polegać bądź na uchyleniu tego środka zapobiegawczego, bądź na skróceniu czasu, na jaki areszt zastosowano wobec podejrzanego, lub na zastąpieniu go innym przewidzianym w ustawie, łagodniejszym środkiem zapobiegawczym.Przed podjęciem decyzji sąd powinien rozważyć, czy okoliczności sprawy w świetle przepisów prawa (art. 209 i nast. k.p.k.) uzasadniają zastosowanie lub przedłużenie - na czas określony w postanowieniu prokuratora - tymczasowego aresztowania.Ponieważ, jak to już wyżej wspomniano, z tymczasowym aresztowaniem jest nierozerwalnie związany czas jego trwania, przeto decyzja sądu zmieniająca postanowienie prokuratora w sprawie tego środka zapobiegawczego może dotyczyć także ograniczenia czasu tymczasowego aresztowania określonego przez prokuratora.Rozważenia także wymaga kwestia, czy w razie zmiany postanowienia prokuratora okoliczności sprawy nie przemawiają za potrzebą zastąpienia tymczasowego aresztowania innym, łagodniejszym środkiem zapobiegawczym. W myśl bowiem art. 374 i 386 k.p.k. oraz art. 213 k.p.k. sąd po rozpoznaniu zażalenia może także zmienić postanowienie prokuratora o tymczasowym aresztowaniu na łagodniejszy środek zapobiegawczy, jeżeli uważa, że stan sprawy nie wymaga, aby podejrzany przebywał w areszcie tymczasowym, wystarczy zaś do zabezpieczenia prawidłowego postępowania przygotowawczego inny, łagodniejszy środek zapobiegawczy (np. poręczenie majątkowe).Ilekroć w uchwale mowa jest o prokuratorze lub prokuratorze wojewódzkim, należy przez to rozumieć odpowiednio prokuratora wojskowego lub prokuratora okręgu wojskowego albo równorzędnego.W zakresie objętym niniejszą uchwałą traci swą aktualność uchwała Sądu Najwyższego w składzie siedmiu sędziów z dnia 26 czerwca 1970 r. VI KZP 17/70 (OSNKW z 1970 r., nr 9, poz. 100).