III CZP 51/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: J. Krajewski (sprawozdawca), J. Pietrzykowski.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Haliny S. przeciwko Skarbowi Państwa - Urząd Wojewódzki w Ł. i Prokuraturze Wojewódzkiej w Ł. o zwolnienie spod egzekucji, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 18 czerwca 1974 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dopuszczalna jest droga sądowa dla powództwa opartego na art. 135 § 2 i § 3 k.k.w. przed zgłoszeniem wniosku do organu egzekucyjnego?",udzielił następującej odpowiedzi:Okoliczność, że strona nie zgłosiła do administracyjnego organu egzekucyjnego wniosku przewidzianego w art. 135 § 2 k.k.w., nie pozbawia jej drogi sądowej w sprawie o wyłączenie określonych przedmiotów z zakresu domniemania ustanowionego w art. 134 § 1 i § 2 k.k.w. oraz ich zwolnienie od egzekucji. W takim jednak wypadku sąd powinien udzielić stronie terminu w celu zgłoszenia takiego wniosku.Uzasadnienie faktyczneW związku z toczącym się w stosunku do męża powódki postępowaniem karnym o przestępstwo przeciwko mieniu społecznemu prokurator dokonał na mieniu podejrzanego zabezpieczenia kary grzywny i roszczeń o naprawienie szkody. Wykonując to postanowienie, finansowy organ egzekucyjny dokonał w mieszkaniu powódki zajęcia przedmiotów urządzenia domowego.W pozwie skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa powódka domagała się wyłączenia z zakresu domniemania, ustanowionego w art. 134 k.k.w., i zwolnienia od egzekucji przedmiotów majątkowych, których łączna wartość nie przekracza jej sześciomiesięcznego dochodu.Sąd Powiatowy odrzucił pozew z uzasadnienia, że dla powództwa, opartego na podstawie art. 135 § 2 k.k.w., nie otworzyła się droga sądowa, gdyż powódka nie zgłosiła wniosku o wyłączenie do organu egzekucyjnego, co stanowi konieczną przesłankę dopuszczalności takiego powództwa.W toku rozpoznawania zażalenia na to postanowienie Sąd Wojewódzki przedstawił w trybie art. 391 k.p.c. Sądowi Najwyższemu budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne, przytoczone w sentencji uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według art. 135 § 2 k.k.w. osoba w stosunku do której działa domniemanie ustanowione w art. 134 § 2 k.k.w., może wyłączyć z jego zasięgu przedmioty majątkowe, których łączna wartość nie przekracza jej sześciomiesięcznego dochodu, przy czym wniosek o wyłączenie powinna zgłosić do organu egzekucyjnego. Dopiero w razie nieuwzględnienia tego wniosku może ona w drodze powództwa żądać wyłączenia przedmiotów z zakresu domniemania i zwolnienia ich od egzekucji lub dokonanego zabezpieczenia.Redakcja przepisu nie pozostawia wątpliwości co do tego, że sąd nie może rozpoznać powództwa dopóty, dopóki uprawniony nie zgłosił wniosku o wyłączenie od egzekucji do właściwego organu egzekucyjnego; uprzednie zgłoszenie takiego wniosku jest zatem obligatoryjne.Wyłania się zagadnienie, jakie znaczenie nadać ominięciu tego nakazu przez stronę w wypadku bezpośredniego wystąpienia do sądu wbrew dyspozycji art. 135 § 2 k.k.w.Reprezentowany przez Sąd Powiatowy pogląd, iż w takim wypadku zachodzi brak drogi sądowej, gdyż otwiera się ona dopiero z chwilą wydania negatywnej decyzji przez organ egzekucyjny, nie znajduje oparcia w odpowiednich przepisach kodeksu karnego wykonawczego ani nie jest uzasadniony istotą tego powództwa.W rozdziale dotyczącym powództw przeciwegzekucyjnych kodeks karny wykonawczy nie przewiduje sankcji odrzucenia pozwu, opartego na podstawie określonej w art. 135, w razie braku uprzedniego zwrócenia się do organu egzekucyjnego. Przeciwko temu stanowisku przemawia też okoliczność, że organem egzekucyjnym w rozumieniu cytowanego przepisu jest nie tylko organ administracyjny, ale również komornik, gdy chodzi o zabezpieczenie roszczeń o naprawienie szkody. W ostatniej sytuacji nie byłoby podstaw do wysunięcia tezy, iż w razie niewyczerpania postępowania przed komornikiem zachodzi brak drogi sądowej, skoro komornik jest organem sądowym, a postępowanie przed nim stanowi jeden z rodzajów postępowania sądowego. Trudno zaś byłoby na tle tego samego powództwa przyjąć odrębne rozwiązania, skoro istota rzeczy w obu wypadkach jest ta sama, a nie można wykluczyć zbiegu egzekucji sądowej i administracyjnej.Przy rozważaniu tego zagadnienia nie można też nie uwzględnić istoty, celu i szczególnych cech powództwa opartego na art. 135 k.k.w. Wprawdzie stosownie do art. 139 k.k.w. zostało ono w sposób wyraźny zaliczone do powództwa przeciwegzekucyjnych, ale w istocie postępowanie o wyłączenie przedmiotu o wartości sześciomiesięcznego dochodu nie jest sporem o prawo, lecz zbliża się swym charakterem do sprawy o zastosowanie ograniczenia egzekucyjnego; powód bowiem nie kwestionuje i nie obala domniemania ustanowionego w art. 134 k.k.w., lecz tylko wykazuje wysokość swych dochodów i czy wartość zajętych przedmiotów według oszacowania organu egzekucyjnego odpowiada jego twierdzeniu. Te głównie względy leżały u podstaw uregulowania, zapewniającego prostą, szybką i tanią drogę ochrony prawnej. Z istoty tego powództwa wynika, że przepisy art. 841-843 k.p.c. - jakkolwiek stosują się do niego z racji jego przynależności do grupy powództw przeciwegzekucyjnych (art. 139 k.k.w.) - mogą być stosownie tylko "odpowiednio".Przytoczone argumenty przemawiają zatem przeciwko odrzuceniu pozwu.Nie można też podzielić stanowiska Sądu Wojewódzkiego zajętego w uzasadnieniu przekazanego zagadnienia prawnego, a sprowadzającego się do tezy, iż wytoczenie tego powództwa nie jest zależne do uprzedniego wystąpienia do organu egzekucyjnego z żądaniem wyłączenia przedmiotu od zabezpieczenia i egzekucji. Pogląd ten czyniłby z części art. 135 k.k.w., nakazującego uprzednie zwrócenie się do organu egzekucyjnego, lex imperfecta, a takiej omyłki nie można ustawodawcy imputować, zwłaszcza że chodzi o ustawę nową i czyniącą wyraźne różnice między poszczególnymi rodzajami powództw przeciwegzekucyjnych; wykładnia zatem, która prowadziłaby do zbędności przepisu, nie mogłaby być uznana za poprawną. Po wtóre, brak podstaw do przyjęcia zapatrywania, że przepis zawiera tylko zalecenie dla strony i nie wiąże z jego ignorowaniem żadnych ujemnych następstw. Taka wykładnia pozostawałaby w sprzeczności z generalną zasadą, że nie należy podejmować kosztownej i skomplikowanej obrony, skoro identyczny efekt można osiągnąć za pomocą prostych i tanich środków. Przeciwko takiemu rozumowaniu przemawia też wyraźnie imperatywna redakcja przepisu.Nie byłby też przekonywający argument, że nie powinno być różnic w tym zakresie między powództwem z art. 137 i 135 k.k.w. W uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 8.II.1973 r. III CZP 12/72 (OSNCP 1974, z. 4, poz. 60), w której wyrażono pogląd, że wytoczenie powództwa z art. 137 k.k.w. nie jest uzależnione od uprzedniego wystąpienia do organu egzekucyjnego z żądaniem wyłączenia przedmiotu spod zajęcia lub egzekucji, Sąd Najwyższy wyraźnie wskazał na zachodzące między tymi powództwami daleko idące różnice. O ile bowiem przy powództwie z art. 137 k.k.w. powód obala domniemanie ustanowione w art. 134, co łączy się z koniecznością przeprowadzenia żmudnego i wnikliwego postępowania dowodowego, o tyle powództwo z art. 135 k.k.w. nie zmierza do obalenia domniemania, a samo sprawdzenie zasadności żądania nie jest skomplikowane. Te różnice nie mogą nie być brane pod uwagę przy rozstrzyganiu przedstawionego zagadnienia prawnego.Należy zatem przyjąć, że przed wniesieniem pozwu w sprawie określonej w art. 135 k.k.w. uprzednie zgłoszenie do organu egzekucyjnego wniosku o wyłączenie przedmiotów majątkowych z zakresu domniemania ustanowionego w art. 134 k.k.w. i ich zwolnienie od egzekucji jest obowiązkowe.Jeżeli jednak wbrew temu wymaganiu zainteresowany wniesie pozew bezpośrednio do sądu, a uprawniony do wyłączenia - jak w niniejszej sprawie - byłby administracyjny organ egzekucyjny, to sąd zgodnie z intencją ustawy nie może oddalić powództwa jako przedwczesnego, gdyż nie można tu mówić o braku przesłanek materialnoprawnych, lecz w celu umożliwienia stronie spełnienia wspomnianego warunku powinien udzielić jej terminu na zgłoszenie wymaganego wniosku.Z powyższych względów należało na przedstawione zagadnienie prawne udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały (art. 391 k.p.c.).