III CZP 34/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie: H. Dąbrowski, K. Piasecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z wniosku Youssefa S. A. T. z uczestnictwem Krystyny K. o zwolnienie od przedstawienia świadectwa prawnej zdolności do zawarcia związku małżeńskiego, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w G. postanowieniem z dnia 24 marca 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w postępowaniu o zwolnienie cudzoziemców od przedstawienia dowodu zdolności do zawarcia związku małżeńskiego sąd ma obowiązek badania jedynie zdolności cudzoziemca do zawarcia związku małżeńskiego, czy też całokształtu stosunków prawnych pomiędzy przyszłymi małżonkami, pod względem zgodności prawa ojczystego wnioskodawcy z podstawowymi zasadami porządku prawnego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:W postępowaniu o zwolnienie cudzoziemca od przedstawienia dowodu zdolności do zawarcia małżeństwa sąd obowiązany jest oceniać zdolność cudzoziemca do zawarcia małżeństwa nie tylko w świetle jego prawa ojczystego, ale również z punktu widzenia zgodności tego prawa z podstawowymi zasadami porządku prawnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia składowi trzech sędziów Sądu Najwyższego pytanie prawne nasunęło się na tle następujących okoliczności:Wnioskodawca, będący obywatelem Zjednoczonej Republiki Arabskiej, wniósł o zwolnienie od przedstawienia w urzędzie stanu cywilnego świadectwa zdolności do zawarcia związku małżeńskiego, który ma zamiar zawrzeć z obywatelką polską; wnioskodawca nie jest żonaty, Ambasada Zjednoczonej Republiki Arabskiej w W. nie sprzeciwia się zawarciu przez niego związku małżeńskiego, a władze jego kraju nie wydają świadectw zdolności do zawarcia związku małżeńskiego. Uczestniczka postępowania popierała wnioski wnioskodawcy.Sąd Powiatowy w G. oddalił ten wniosek, podkreślając brak równouprawnienia kobiety i mężczyzny w małżeństwie w świetle przepisów Zjednoczonej Republiki Arabskiej dopuszczających wielożeństwo, dużą łatwość rozwiązania związku małżeńskiego ze strony mężczyzny oraz brak jakichkolwiek zabezpieczeń alimentacyjnych ze strony byłego męża na rzecz byłej żony w wypadku rozwiązania związku małżeńskiego.Od postanowienia tego wniosła rewizję uczestniczka postępowania.W uzasadnieniu postanowienia o przekazaniu pytania prawnego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu Sąd Wojewódzki sprecyzował okoliczności i racje, które wskazują na poważne wątpliwości. Z jednej bowiem strony za zasadnością badania jedynie zdolności wnioskodawcy do zawarcia związku małżeńskiego zdaje się przemawiać brak możliwości ingerowania przez sąd w całokształt stosunków prawnych pomiędzy małżonkami w wypadku, gdy prawo kraju ojczystego cudzoziemca przewiduje wydawanie świadectw zdolności do zawarcia związku małżeńskiego i cudzoziemiec takie świadectwo uzyska. Z drugiej zaś strony za zasadnością badania przez sąd całokształtu stosunków prawnych pomiędzy małżonkami przemawiają względy właściwej ochrony, praw i interesów prawnych obywateli polskich zamierzających wstąpić w związek małżeński z cudzoziemcami.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Objęte rozważanym pytaniem zagadnienie dotyczy problematyki przedmiotowego zakresu kognicji sądów w sprawach o zwolnienie cudzoziemca od złożenia kierownikowi urzędu stanu cywilnego dowodu zdolności do zawarcia małżeństwa według jego prawa ojczystego, jeżeli otrzymanie dowodu jest utrudnione (art. 46 ust. 1 pr. o a.s.c.).Tego rodzaju problematyka obejmuje także kwestię stosunku między zakresem kognicji sądu a obowiązkiem badania przez kierownika urzędu stanu cywilnego zdolności do zawarcia małżeństwa.W uzasadnieniu postanowienia z dnia 16 listopada 1971 r. III CRN 404/71 (OSNCP 1972, poz. 91) Sąd Najwyższy, zajmując się całokształtem tej problematyki, dokonał odróżnienia przesłanek o charakterze wstępnym, formalnym, dotyczących instytucji wydawania zaświadczeń o zdolności do zawarcia małżeństwa według danego prawa ojczystego, od przesłanek - w sprawie istotnych - związanych już merytorycznie z treścią i funkcją dowodu (zaświadczenia) zdolności do zawarcia małżeństwa według prawa ojczystego.Otóż treści art. 46 ust. 1 pr. o a.s.c. nie można ograniczać do dosłownie formalnego zwolnienia, przy czym dopiero kierownik urzędu stanu cywilnego musiałby ewentualnie sam we własnym zakresie ustalać i oceniać wymagania właściwego prawa zagranicznego, także z punktu widzenia przepisu art. 6 prawa prywatnego międzynarodowego. Samo takie tylko formalne zwolnienie przez sąd od obowiązku złożenia dowodu zdolności do zawarcia małżeństwa według prawa ojczystego mijałoby się z celem przepisu art. 46 ust. 1 pr. o a.s.c.Warunkiem merytorycznym zwolnienia cudzoziemca od złożenia takiego dowodu jest objęcie zakresem rozpoznania i rozstrzygnięcia wszystkich kwestii związanych z treścią i funkcją dowodu zdolności do zawarcia małżeństwa według prawa ojczystego i oceny tego prawa na podstawie art. 6 prawa prywatnego międzynarodowego, z uwzględnieniem zasad wyrażonych w art. 17 tego prawa, dotyczących stosunków osobistych i majątkowych małżonków.Tak więc, zwalniając od złożenia takiego dowodu, sąd powinien ustalić okoliczności, które powinny być stwierdzone dowodem (zaświadczeniem), wszelkie warunki, a zwłaszcza brak przeszkód do zawarcia małżeństwa tzw. jednostronnych i dwustronnych.Należy tu także ustalenie, czy prawo ojczyste nie przewiduje zakazu zawierania małżeństw przez obywateli danego państwa z obywatelami innego państwa, oraz ustalenie tego, czy prawo ojczyste wnioskodawcy, jeśli chodzi o małżeństwo i stosunki między małżonkami, w istotnym zakresie nie jest sprzeczne z podstawowymi zasadami porządku prawnego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.W ten sposób określony zakres kognicji, obejmujący również kwestię klauzuli porządku publicznego, uzasadniony jest zwłaszcza przepisem art. 5 k.r.o. Gdyby bowiem urzędnik stanu cywilnego miał wątpliwości, to i tak musiałby zwrócić się do sądu o rozstrzygnięcie, czy małżeństwo może być zawarte ze względu na istnienie pewnych istotnych okoliczności podlegających ocenie w świetle art. 6 ustawy z dnia 12 listopada 1965 r. - Prawo prywatne międzynarodowe, a dotyczących prawa ojczystego wnioskodawcy w zakresie małżeństwa, stosunków osobistych i majątkowych między małżonkami. Z punktu widzenia bowiem klauzuli porządku publicznego nie może być obojętna dla Państwa kwestia, jaki będzie status prawny obywatela polskiego w świetle prawa ojczystego cudzoziemca, ocenianego według zasad przyjętych w art. 17 prawa prywatnego międzynarodowego.W konsekwencji zatem kwestia możliwości niedopuszczenia do zawarcia w Polsce małżeństwa przez cudzoziemca, jeżeli związek taki - z punktu widzenia interesów obywatela polskiego - byłby sprzeczny z polskim porządkiem prawnym, choćby był nawet dopuszczalny według prawa ojczystego każdego z nupturientów, powinna być badana już w postępowaniu o zwolnienie cudzoziemca od złożenia kierownikowi urzędu stanu cywilnego dowodu zdolności do zawarcia małżeństwa (art. 46 ust. 1 pr. o a.s.c.).Z tych wszystkich względów na przedstawione pytanie należało udzielić powyższej odpowiedzi.