III CZP 121/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN G. Filcek (sprawozdawca). Sędziowie SN: H. Ciepła, S. Dąbrowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Moniki R. przeciwko Powszechnej Kasie Oszczędności - Bankowi Państwowemu Oddział w R. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Radomiu postanowieniem z dnia 12 września 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy uchwały Zarządu Powszechnej Kasy Oszczędności - Banku Państwowego wydawane na podstawie § 8 ust. 1 statutu Powszechnej Kasy Oszczędności - Banku Państwowego określające wysokość miesięcznej stopy procentowej obowiązującej w danym okresie umownym są, w świetle § 26 ust. 2 regulaminu, wiążące dla właściciela imiennej terminowej książeczki oszczędnościowej PKO w sytuacji, gdy Bank PKO w tej książeczce określił liczbowo wysokość oprocentowania w stosunku rocznym?podjął następującą uchwałę:Jeżeli w umowie o terminowy wkład oszczędnościowy w Powszechnej Kasie Oszczędności - Banku Państwowym strony określiły kwotowo wysokość stopy procentowej i nie zastrzegły możliwości jej zmiany, to przez czas umowny nie wiążą uchwały Zarządu PKO w tym zakresie. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wystąpiło w związku ze sporem o wysokość oprocentowania terminowego wkładu oszczędnościowego złożonego w Powszechnej Kasie Oszczędności w dniu 4 stycznia 1990 r. w wysokości 1.000.000 zł na jeden rok. Powódka twierdziła, że naliczone po upływie tego okresu odsetki w wysokości 1.180.353 zł nie odpowiadają uzgodnionej przez strony stopie procentowej i wskazywała na książeczkę oszczędnościową, w której odnotowano, że wysokość oprocentowania złożonego wkładu wynosi 432 % w stosunku rocznym. Pozwana utrzymywała natomiast, że należne powódce odsetki powinny być obliczone według zmiennej stopy procentowej, przewidzianej w uchwałach Zarządu PKO, wydanych w okresie umownym na podstawie § 8 ust. 1 Statutu Powszechnej Kasy Oszczędności (M.P. z 1987 r. Nr 32, poz. 275).Sąd Rejonowy w Radomiu uwzględnił powództwo o zapłatę reszty dochodzonych przez powódkę odsetek, uznając, że strony są związane przyjętą w umowie stopą procentową.Rozpoznając rewizję PKO Sąd Wojewódzki w Radomiu zwrócił się do Sądu Najwyższego o rozstrzygnięcie budzącego jego wątpliwości zagadnienia prawnego, czy w zakresie oprocentowania terminowego wkładu oszczędnościowego wiążące są w umówionym terminie wspomniane wyżej uchwały Zarządu PKO, czy też wpisana do książeczki oszczędnościowej stopa procentowa.Sąd Najwyższy stwierdził, że przedstawione zagadnienie prawne powinno być rozstrzygnięte w sposób podany w sentencji niniejszej uchwały.Powódka złożyła w PKO wkład oszczędnościowy na jeden rok w czasie obowiązywania ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. prawo bankowe (Dz. U. Nr 4, poz. 21 ze zm.). Czynność powódki i czynność bankowa polegająca na przyjęciu wkładu (art. 11 ust. 1 pkt 2 prawa bankowego) doprowadziły do zawarcia przez strony umowy, będącej rodzajem umowy rachunku bankowego, przewidzianej w art. 725 k.c. Wydana powódce książeczka oszczędnościowa stanowiła potwierdzenie treści tej umowy, w tym potwierdzenie tego istotnego postanowienia umowy, jakim jest oprocentowanie wkładu.Strony umowy rachunku bankowego mogą treść takiej umowy ustalić według swojego uznania. Mogą więc zawrzeć w niej zindywidualizowane postanowienia, całkowicie odmienne od postanowień regulaminu bankowego, wydanego na podstawie art. 12 ust. 1 prawa bankowego, którego zadaniem jest określenie warunków prowadzenia rachunku danego rodzaju wkładów i który pełni m.in. funkcję wzorca umowy. Umowa rachunku bankowego odbiegająca swą treścią od postanowień regulaminu bankowego wiąże strony z mocy art. 12 ust. 2 prawa bankowego. Jeżeli więc strony określą w umowie kwotowo wysokość stopy procentowej, to będzie ona wiążąca, choćby obowiązujący w tym czasie regulamin, czy inne akty wewnętrzne, do których ten regulamin odsyła, przewidywały inną stopę oprocentowania. Jak już bowiem wypowiedział się Sąd Najwyższy we wspomnianej przez Sąd Wojewódzki uchwale z dnia 3 lipca 1991 r. III CZP 59/91 - w razie sprzeczności między treścią indywidualnej umowy a treścią regulaminu - strony są związane umową. Związanie to dotyczy, oczywiście, okresu umownego, a po tym okresie może dojść w odniesieniu do niepodjętego wkładu do zawarcia nowej, indywidualnej umowy, albo nie podjęty wkład byłby objęty warunkami obsługi i oprocentowania przewidzianymi we właściwym regulaminie, tak jak to przyjmuje w § 9, pkt 2 regulamin dla właścicieli umiejscowionych książeczek oszczędnościowych PKO na wkłady terminowe, stanowiący załącznik zarządzenia Prezesa PKO nr B/9/1/89, obowiązujący od dnia 1 stycznia 1990 r.Przeciwstawienie postanowień regulaminu bankowego umowie nie zawsze będzie jednak możliwe i stosowne, a mianowicie wówczas, gdy strony rachunku bankowego zawierają ją na podstawie regulaminu, tj. gdy postanowienia regulaminu stają się z woli stron postanowieniami umowy.Rozpatrywany w niniejszej sprawie spór o wysokość oprocentowania terminowego wkładu oszczędnościowego powstał w szczególnej sytuacji, a mianowicie w takiej, że strony uzgodniły w dniu 4 stycznia 1990 r. wysokość oprocentowania wkładu oszczędnościowego złożonego na jeden rok na 432 %, a jednocześnie powódka potwierdziła podpisem, że znana jest jej "pełna treść postanowień dla właścicieli umiejscowionych imiennych książeczek oszczędnościowych PKO na wkłady terminowe" (akta). Wymienione w treści wyżej przytoczonego oświadczenia powódki "postanowienia", to według twierdzeń strony pozwanej postanowienia regulaminu obowiązującego w chwili zawierania umowy (akta).Wyszczególnienie w książeczce oszczędnościowej (umowie) wysokości oprocentowania z jednoczesnym odesłaniem do postanowień regulaminu może oznaczać, że wolą stron było, by regulamin miał zastosowanie w innym zakresie niż oprocentowanie wkładu, albo może oznaczać wolę, by wymieniona w książeczce wysokość oprocentowania, taka sama zresztą, jak przewidziana w decyzji Prezesa PKO z dnia 29 grudnia 1989 r. i stosowana powszechnie przez PKO w dacie zawarcia z powódką umowy (akta), będzie obowiązywała dopóty, dopóki nie nastąpi zmiana wysokości oprocentowania w wewnętrznych aktach PKO, do których odsyła § 16 ust. 2 regulaminu dla właścicieli umiejscowionych książeczek oszczędnościowych PKO na wkłady terminowe, obowiązujący od dnia 1 stycznia 1990 r. W pierwszym wypadku, wymieniona w książeczce oszczędnościowej stopa procentowa wiązałaby strony bez wątpienia przez cały okres umowny. W drugim zaś wypadku, stopa ta mogłaby ulec zmianie, ale tylko wtedy, gdyby zmienność stopy procentowej była wyraźnie zastrzeżona wprost w umowie, lub w przyjętym umownie do stosowania i udostępnionym przy zawieraniu umowy regulaminie (art. 385 § 1 k.c.). Książeczka oszczędnościowa znajdująca się w aktach sprawy nie wskazuje na to, że strony uzgodniły zmienność stopy procentowej wprost w umowie. Brak również wyraźnego zastrzeżenia w tym względzie w złożonym do akt regulaminie.Regulamin dla właścicieli umiejscowionych książeczek oszczędnościowych PKO na wkłady terminowe, obowiązujący od dnia 1 stycznia 1990 r., nie określał sam wysokości oprocentowania wkładów terminowych, lecz odsyłał w tym przedmiocie do odrębnych przepisów (§ 16 ust. 2 regulaminu), którymi były powołane w postanowieniu Sądu Wojewódzkiego uchwały Zarządu PKO. Regulamin ten nie zawierał też postanowienia dopuszczającego wyraźnie możliwość dokonania przez PKO, w umówionym terminie, zmiany wysokości oprocentowania. Nie można tego dopatrywać się w szczególności w treści § 17 regulaminu Przepis ten był przedmiotem oceny Sądu Najwyższego już w sprawie (III CZP 59/91) i należy zgodzić się z wyrażonym w tamtej sprawie poglądem, że § 17 omawianego regulaminu "nie stanowi właściwego zastrzeżenia zmiennej stopy oprocentowania". Pogląd ten uzasadnia zarówno analiza treści wspomnianego przepisu, jak i przede wszystkim powołany w uchwale z dnia 3 lipca 1991 r. (III CZP 59/91), fakt, że dopiero zarządzeniem nr B/17/I/9 Prezesa PKO z dnia 30 sierpnia 1990 r. omawiany regulamin został uzupełniony treścią wskazującą w sposób niewątpliwy na możliwość zmiany wysokości oprocentowania wkładów terminowych w czasie trwania umowy "stosownie do kształtowania się podstawowej stopy procentowej ustalanej przez Prezesa NBP". Znamienne jest, że zarządzenie z dnia 30 sierpnia 1990 r. uzupełniło treść § 16 ust. 2 regulaminu, a nie zmieniło treści § 17, co dodatkowo przemawia za tym, że § 17 regulaminu nie dotyczył zmiennego oprocentowania wkładów terminowych.Stosunki obligacyjne Powszechnej Kasy Oszczędności - Banku Państwowego z jego partnerami powinny być oparte na wyraźnie określonych prawach i obowiązkach stron. Należytej staranności w tym zakresie należy oczekiwać od PKO jako profesjonalisty, zwłaszcza w stosunkach z osobami fizycznymi. Jeżeli zatem stosunek obligacyjny został ukształtowany między stronami w taki sposób, że brak podstaw do przyjęcia, by strony, zawierające umowę, zgodziły się na zmienną stopę oprocentowania terminowych wkładów oszczędnościowych poprzez dokonanie takiego zastrzeżenia wprost w umowie, lub poprzez odwołanie się do zawierającego takie zastrzeżenie regulaminu, to określona w umowie kwotowo wysokość oprocentowania wkładów wiąże strony i wyłącza w tym zakresie stosowanie uchwał Zarządu PKO.