I KR 137/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia R. Staszkiewicz. Sędziowie: S. Kotowski, I. Śmietanka (sędzia SW del. do SN - sprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: B. Kuśmierczyk.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 5 lipca 1978 r. sprawy Henryki A., oskarżonej z art. 201 k.k. w związku z art. 57 § 2 i 3 oraz z art. 266 § 1, 2 i 4 k.k., z powodu rewizji wniesionych przez prokuratora i obrońcę oskarżonej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Ostrołęce z dnia 11 listopada 1977 r.:1) uchylił zaskarżony wyrok co do czynów przypisanych oskarżonej Henryce A. w pkt I, III i IV tego wyroku i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Ostrołęce do ponownego rozpoznania;2) utrzymał tenże wyrok w mocy w części dotyczącej czynu przypisanego oskarżonej w pkt II tego wyroku (...).Uzasadnienie faktyczneHenryka A. została oskarżona o to, że w okresie od 1969 r. do lipca 1977 r. w O., jako kontroler, a następnie główna księgowa PKO - Oddział w O., sprawując nadzór nad pracą operacyjno-kasową tego Oddziału, zagarnęła 309.905 zł na szkodę PKO - Oddział w O., tj. o popełnienie czynu określonego w art. 201 k.k.Sąd Wojewódzki w Ostrołęce wyrokiem z dnia 11 listopada 1977 r. uznał Henrykę A. za winną tego, że:1) w okresie od 1969 r. do lipca 1977 r. w O., jako kontroler, a następnie główna księgowa PKO - Oddział w O., sprawując nadzór nad pracą operacyjno-kasową tego Oddziału, zagarnęła 178.905 zł za szkodę PKO - Oddział w O., i za czyn ten skazał ją na podstawie art. 201 k.k., stosując nadzwyczajne złagodzenie kary przewidziane w art. 57 § 2 k.k., a na podstawie art. 201 k.k. w związku z art. 57 § 3 pkt 1, art. 36 § 3, art. 40 § 1 pkt 3, art. 42 § 1, art. 46 § 1 pkt 2 k.k. wymierzył jej karę 4 lat pozbawienia wolności, 40.000 zł grzywny, pozbawienia praw publicznych na okres 5 lat, zakazu zajmowania stanowisk kierowniczych i materialnie odpowiedzialnych na okres 6 lat, konfiskaty części mienia w postaci 3 złotych pierścionków (...);2) w marcu 1977 r. w O., jako główna księgowa PKO - Oddział w O., działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej dla Stefanii C., mimo braku podstaw, wystawiła i podpisała asygnatę kasową na 7.600 zł, na której podstawie zostało wypłacone tejże Stefanii C. 7.600 zł, i za czyn ten skazał ją na podstawie art. 266 § 4 k.k., a na podstawie art. 266 § 2, art. 36 § 3 k.k. wymierzył jej karę 1 roku pozbawienia wolności i 10.000 zł grzywny, z zamianą - w razie nieuiszczenia w terminie - na 100 dni zastępczej kary pozbawienia wolności; na postawie art. 1 ust. 1 pkt 1 dekretu z dnia 19 lipca 1977 r. o amnestii (Dz. U. Nr 24, poz. 102) orzeczoną Henryce A. karę 1 roku pozbawienia wolności darował;3) w kwietniu 1976 r. w O., jako główna księgowa PKO - Oddział w O., poświadczyła nieprawdę, wypełniając, podpisując i stemplując dokument stwierdzający wpłatę 92.000 zł do wyżej wymienionego Oddziału PKO w O. na nazwisko Edwarda A., podczas gdy w rzeczywistości taka wpłata nie została dokonana, i za tak przypisany czyn określony w art. 266 § 1 k.k. na podstawie art. 2 ust. 1 pkt 3 dekretu z dnia 19 lipca 1977 r. o amnestii (Dz. U. Nr 24, poz. 102) postępowanie umorzył;4) w okresie od 1969 r. do dnia 27 czerwca 1977 r. w O., jako główna księgowa PKO - Oddział w O., działając w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, dokonywała operacji stwierdzających wpłaty pieniędzy, których nie było, oraz wypłaty pieniędzy na książeczkach oszczędnościowych wystawianych na nazwisko oskarżonej i książeczkach oszczędnościowych wystawionych na nazwisko małoletnich dzieci Joanny A. i Mariana A., których nie odnotowywała w tychże książeczkach, pobierając faktycznie 31.400 zł, które zostały odpisane na rachunkach bankowych PKO tychże osób, i za czyn ten skazał ją na podstawie art. 266 § 4 i 2 k.k., a na podstawie art. 266 § 4, art. 36 § 3 k.k. wymierzył jej karę 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności i 20.000 zł grzywny (...).Następnie Sąd ten na podstawie art. 1 ust. 1 pkt 2 lit. a dekretu z dnia 19 lipca 1977 r. o amnestii (Dz. U. Nr 24, poz. 102) orzeczoną karę 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności darował, a na podstawie art. 66 k.k. wymierzył Henryce A. karę łączną grzywny w wysokości 50.000 zł, z zamianą - w razie nieuiszczenia w terminie - na 500 dni zastępczej kary pozbawienia wolności (...).Wyrok powyższy został zaskarżony przez prokuratora oraz przez obrońcę oskarżonej (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W sprawie niniejszej sama wysokość kwot wymienionych w zaskarżonym wyroku - poza stosunkowo drobnymi różnicami wynikającymi z oczywistych omyłek rachunkowych - oraz sposób postępowania oskarżonej nie są kwestionowane. Zagadnienie sprowadza się właściwie do rozstrzygnięcia kwestii prawnych, a mianowicie do tego, jaka powinna być prawidłowa ocena poszczególnych fragmentów składających się na działalność oskarżonej. Prezentowane są tu trzy odmienne koncepcje: najdalej idąca - w rewizji prokuratora, najkorzystniejsza dla oskarżonej - w rewizji obrońcy oraz koncepcja niejako pośrednia - przyjęta w zaskarżonym wyroku. W tej sytuacji konieczne się stało kolejne rozważenie poszczególnych fragmentów działalności oskarżonej z punktu widzenia dokonania właściwej ich oceny prawnej.Na przypisany oskarżonej Henryce A. w zaskarżonym wyroku czyn pierwszy składają się następujące pozycje:a) kwota 28.304 zł, wpłacona do PKO przez Marię B. tytułem zwrotu rzekomej pożyczki, którą to kwotę oskarżona przywłaszczyła sobie w całości, co nie jest kwestionowane przez żadną z rewizji,b) kwota 77.401 zł - figurująca na trzech książeczkach oszczędnościowych PKO wystawionych na nazwisko Władysława A. - teścia oskarżonej, mimo że została przez oskarżoną podjęta i podpisana przez nią na kartach bankowych orazc) kwota 66.500 zł - podjęta przez oskarżoną z książeczek oszczędnościowych wystawionych na nazwisko jej męża - Edwarda A. i podpisana przez nią na kartach bankowych, ale nadal figurująca na tych książeczkach.Sąd Wojewódzki uznał, że kwoty wymienione wyżej pod lit. b i c zostały przez oskarżoną zagarnięte; podobne stanowisko zajmuje w swojej rewizji prokurator, natomiast obrońca jest zdania, że czyn oskarżonej w obu wyżej wymienionych wypadkach polega jedynie na dokonywaniu operacji stwierdzających wpłaty i wypłaty pieniędzy na książeczkach oszczędnościowych teścia i męża niezgodnie z faktycznymi operacjami finansowmy, nie stanowi więc przestępstwa zagarnięcia mienia społecznego, zwłaszcza że odbiciem tych operacji były odpowiednie karty bankowe, a oskarżona - dokonując tych operacji - nie spowodowała salda ujemnego. Zdaniem obrońcy - należało dać wiarę wyjaśnieniom oskarżonej, gdy twierdziła, że nigdy nie myślała, iż dokonuje kradzieży mienia społecznego operując pieniędzmi własnymi, męża, teścia i dzieci, a w istocie przeznaczając je na potrzeby rodziny składającej się z tych osób, i uznać, że czyn jej stanowi jedynie przestępstwo określone w art. 266 § 1 k.k. w związku z art. 58 k.k.Stanowiska rewizji obrońcy oskarżonej nie można podzielić z następujących względów:Stosownie do art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. - prawo bankowe (Dz. U. Nr 20, poz. 108) powszechne kasy oszczędności są oddziałami specjalistycznymi Narodowego Banku Polskiego, a zatem do przyjmowania przez nie wpłat i dokonywania wypłat z rachunków oszczędnościowych za pomocą książeczek oszczędnościowych mają zastosowanie przepisy prawa bankowego, a stosunki prawne między PKO a właścicielami wkładów oszczędnościowych regulują odpowiednie przepisy kodeksu cywilnego, w szczególności zaś odpowiednie przepisy dotyczące umowy rachunku bankowego (księga III, tytuł XX kodeksu cywilnego).Dokonanie zatem przez obywatela wpłaty na rachunek oszczędnościowy w PKO przedstawia się z punktu widzenia prawa jako zawarcie umowy rachunku bankowego. Umowa ta jest oparta na elementach depozytu nieprawidłowego i wykazuje też zbieżności z pożyczką (por. art. 725 i 726 oraz art. 845 i 720-724 k.c.). Z mocy tej umowy PKO uzyskuje własność złożonych w tej instytucji środków pieniężnych (por. też uchwałę składu 7 sędziów SN z dnia 14 czerwca 1962 r. - VI KO 23/62, OSNKW 1963, z. 2, poz. 21), a więc i prawo rozporządzania nimi w ramach swojej działalności, a posiadacz rachunku - roszczenie do PKO o ich zwrot z należnymi odsetkami PKO ma obowiązek wypłacenia w każdej chwili, gdy posiadacz rachunku tego zażąda, żądanej kwoty - do wysokości wniesionego wkładu. Za zobowiązania PKO z tytułu złożonych w tej intytucji wkładów oszczędnościowych ludności odpowiada Skarb Państwa (art. 7 ust. 2 prawa bankowego).Dowodem przyjęcia wkładu oszczędnościowego jest wystawiony przez PKO dokument wkładu, który może być imienny lub na okaziciela (art. 38 ust. 1 prawa bankowego, § 9 ust. 3 zarządzenia Ministra Finansów z dnia 26 listopada 1975 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania banków oraz rodzaju wkładów oszczędościowych i wydawanych na nie dowodów - Mon. Pol. z 1975 r., Nr 37, poz. 219). W wypadku dokonania wpłaty na książeczkę oszczędnościową dowodem takim jest wpis w książeczce, opatrzony podpisem urzędnika przyjmującego wpłatę oraz pieczęcią PKO.Właściciel książeczki oszczędnościowej, tj. osoba, na którą książeczka została wystawiona, ma prawo żądania od PKO wypłacenia stosownej kwoty w granicach stanu oszczędności, a więc do wysokości wniesionego wkładu, w praktyce zatem - do wysokości kwoty wpisanej przez urzędnika PKO - jako wkład - do książeczki oszczędnościowej i opatrzonego pieczęcią PKO. Ewentualne różnice między kwotę figurującą - jako wkład - na książeczce oszczędnościowej a kwotą faktycznie przekazaną do kasy PKO lub wykazaną w dokumentacji wewnętrznej PKO mogą powstać z różnych przyczyn, z reguły od właściciela książeczki oszczędościowej niezależnych, na które on nie ma wpływu, o których nie wie i za które nie może ponosić odpowiedzialności (np. nieodprowadzenie przez pracownika PKO przyjętej wpłaty do kasy PKO, nieprawidłowe przeprowadzenie operacji wewnętrznej itp.). Różnice te nie mają żadnego znaczenia ani w zakresie prawa właściciela książeczki oszczędnościowej do żądania wypłacenia mu figurującej - jako wkład - kwoty, ani w zakrsie obowiązku PKO do wypłacenia takiej kwoty. Wymaga tego bezpieczeństwo obrotu prawnego w stosunkach państwo - obywatel i zgodne to jest z przyjętą linią rozwojową polityki państwa, polegającą na stałym rozszerzaniu zakresu i form oszczędzania przez ludność przy jednoczesnym zwiększaniu praw i gwarancji obywateli w zakresie wkładów oszczędnościowych w PKO [o zwiększaniu tych praw i gwarancji świadczy chociażby fakt, że jeżeli § 5 statutu PKO z 1961 r., stanowiący załącznik do uchwały nr 12 Rady Ministrów z dnia 3 stycznia 1961 r. w sprawie zatwierdzenia statutu PKO (Mon. Pol. Nr 9, poz. 52), przewiduje, iż za zobowiązania PKO z tytułu wkładów oszczędnościowych ludności poręcza państwo, to prawo bankowe (Dz. U. z 1975 r., Nr 20, poz. 108) akcentuje to mocniej, statuując wyraźnie w art. 7 ust. 2 odpowiedzialność państwa za zobowiązania z tego tytułu].W związku z tym, że książeczka oszczędnościowa jest dowodem posiadania wkładu oszczędnościowego w PKO przez właściciela książeczki, tj. osobę, na którą książeczka została wystawiona, w wysokości figurującego w tej książeczce wpisu dokonanego przez urzędnika PKO i opatrzonego pieczęcią PKO, przeto figurujący na tej książeczce stan oszczędności jest decydujący dla określenia z jednej strony wysokości zadłużenia PKO wobec właściciela książeczki oszczędnościowej, a z drugiej - rozmiarów przysługującej właścicielowi tej książeczki wierzytelności.Zwiększenie zadłużenia określonego podmiotu oznacza tym samym pomniejszenie jego stanu majątkowego, tj. jego majątku (w węższym tego słowa znaczeniu, a więc rozumianego jako ogółu praw majątkowych, czyli aktywa). Synonimem pojęcia majątku jest mienie. Zwiększenie zadłużenia zatem oznacza zmniejszenie mienia. W tej sytuacji spowodowanie wpisu w książeczce PKO bez jednoczesnego odprowadzenia odpowiadającej mu kwoty do kasy PKO (czyli zwiększenia pasywów PKO), podobnie jak podjęcie w PKO gotówki z zakładu oszczędnościowego bez jednoczesnego odzwierciedlenia tej operacji w odpowiedniej książeczce oszczędnościowej (czyli zmniejszenie aktywów PKO) czy inne podobne manipulacje polegające na spowodowaniu przez sprawcę różnicy - na szkodę PKO, a z reguły na swoją korzyść - między stanem oszczędności figurującym na książeczce oszczędnościowej a rzeczywiście wpłaconą na nią kwotą oznaczają w rezultacie uszczerbek w mieniu PKO i stanowią przestępstwo zagarnięcia mienia społecznego. Okoliczność, jakie w wyniku tych machinacji powstało saldo na danej książeczce oszczędnościowej: dodatnie, zerowe czy ujemne, zależnie od rozmiarów zagarniętego mienia i od stanu oszczędności, jest dla samego bytu przestępstwa zagarnięcia obojętna. Przestępstwo to jest dokonane z chwilą przeprowadzenia wyżej opisanej operacji (tj. z chwilą powstania różnicy - na szkodę PKO - między figurującym w książeczce oszczędnościowej wpisem a rzeczywiście wpłaconą kwotą).Sąd Wojewódzki ustalił (i nie jest to kwestionowane przez wnoszących rewizje), że oskarżona Henryka A. wymienione wyżej pod lit. b i c kwoty z książeczek oszczędnościowych męża i teścia podjęła w ten sposób, że dokonywała fikcyjnych wpisów do książeczki albo wyższych niż na dowodach wpłat (które są podstawą do operacji księgowych w kartach bankowych), a więc zwiększała pasywa PKO w ten sposób, że dokonywała wypłaty pieniędzy bez stosownych zapisów w książeczkach oszczędnościowych, a więc zmniejszała aktywa PKO tak, że stan posiadania figurujący w książeczkach był fikcyjny, natomiast do kart bankowych księgowane były prawidłowe wpłaty i wypłaty, przy czym nie było salda ujemnego.Oskarżona, jako długoletni pracownik PKO (od dnia 1 września 1965 r.), który przeszedł wszystkie szczeble kariery służbowej od praktykantki aż do kasjerki, kontrolera i głównej księgowej, mając w dodatku wykształcenie ekonomiczne, nie tylko doskonale orientowała się w tym, że dokonuje przestępstwa, ale i że dowodem posiadania wkładu oszczędnościowego jest książeczka PKO, a w konsekwencji - że przeprowadzone przez nią przestępcze machinacje są ze szkodą dla PKO i oznaczają zmniejszenie mienia tej instytucji (wynika to wręcz z wyjaśnień oskarżonej); wiedziała też, że za zobowiązania PKO z tytułu wkładów oszczędnościowych ludności odpowiada Skarb Państwa. Starania oskarżonej o niespowodowanie salda ujemnego wynikały jedynie z dążenia jej do utrudnienia możliwości wykrycia jej działalności przestępczej; pobudką działania oskarżonej była chęć polepszenia sytuacji majątkowej zarówno własnej, jak i najbliższej rodziny. Jeżeli nawet w istocie oskarżona miała zamiar zwrócenia w przyszłości zabranych kwot (co w jej sytuacji majątkowej w porównaniu z rozmiarem zagarniętego mienia było mało prawdpodobne) to zamiar taki należy traktować nie jako dowód braku zagarnięcia (które przecież już nastąpiło z chwilą dokonania przez nią wyżej opisanych operacji), ale co najwyżej jako zamiar wyrównania w przyszłości wyrządzonej szkody.Mając to wszystko na względzie, Sąd Najwyższy uznał, że działalność oskarżonej Henryki A., przedstawiona wyżej pod lit. b i c., wyczerpuje znamiona przestępstwa zagarnięcia mienia społecznego. W rezultacie - w wyniku działalności przestępczej opisanej w zaskarżonym wyroku jako czyn pierwszy oskarżona Henryka A. zagarnęła łącznie 172.205 zł (28.304+77.401+66.500 zł); Sąd Wojewódzki obliczając, że wyżej wymienione pozycje stanowią łącznie 178.905 zł, dopuścił się oczywistej omyłki rachunkowej. W kwalifikacji prawnej czynu - poza elementem zagarnięcia mienia społecznego znacznej wartości - powinna - stosownie do wymagań art. 10 § 2 k.k. - znaleźć odzwierciedlenie również okoliczność (której Sąd Wojewódzki nie uwzględnił w zaskarżonym wyroku), że oskarżona była z racji zajmowanego stanowiska odpowiedzialna za ochronę i nadzór nad mieniem społecznym, że sposób jej działania polegał na używaniu - w celu osiągnięcia korzyści majątkowej - dokumentów poświadczających nieprawdę co do okoliczności mających znaczenie prawne i że działała w warunkach przestępstwa ciągłego (...).(...) Ze względu na to, że w sprawie o czyn opisany w pkt 2 zaskarżonego wyroku Sąd Wojewódzki postępowanie umorzył, przeto Sąd Najwyższy - stosownie do brzmienia art. 383 § 1 (zdanie drugie) k.p.k. - nie mógł w tym zakresie orzec merytorycznie, konieczne więc było uchylenie wyroku w tej części i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania. Ze względu jednak na to, że działalność oskarżonej opisana w pkt 2 zaskarżonego wyroku stanowi jeden z fragmentów popełnionego przez nią czynem ciągłym przestępstwa zagarnięcia mienia społecznego, Sąd Najwyższy doszedł do przekonania, iż wyłączanie - do odrębnego rozpoznania - tego fragmentu zniekształciłoby rzeczywisty obraz zakresu i rozmiarów przestępczej działalności oskarżonej; w związku z tym uchylił zaskarżony wyrok co do wszystkich czynów składających się na popełnione przez oskarżoną przestępstwo ciągłe zagarnięcia mienia społecznego (tj. co do czynów opisanych w pkt 1, 2 i 4 zaskarżonego wyroku) i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Ostrołęce do ponownego rozpoznania. W tej sytuacji kwestię wymiaru kary za popełnione przez oskarżoną w warunkach przestępstwa ciągłego zagarnięcie mienia społecznego oraz wysokość odszkodowania Sąd Najwyższy pozostawił poza zakresem swoich rozważań (...).