III CZP 35/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski. Sędziowie: J. Ignatowicz, Z. Masłowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Państwowego Zakładu Ubezpieczeń - Inspektorat Powiatowy w C. przeciwko Henrykowi W. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 3 marca 1972 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1) Czy sprawca szkody polegającej na zalaniu cudzego mieszkania, za którą Państwowy Zakład Ubezpieczeń wypłacił ubezpieczonemu odszkodowanie na podstawie ogólnych warunków dobrowolnego ubezpieczenia mieszkań, zatwierdzonych decyzją Ministra Finansów z dnia 15.XII.1966 r. nr BP.RMU/5777/327/66, zwolniony jest od zapłacenia roszczenia regresowego na rzecz PZU przewidzianego w § 33 ust. 1 ogólnych warunków, jeżeli sam zawarł także z PZU umowę dobrowolnego ubezpieczenia mieszkania?2) w wypadku odpowiedzi negatywnej na pytanie 1 - czy uprawnienie PZU, wynikające z § 33 ust. 3 ogólnych warunków, do odstąpienia od dochodzenia roszczeń regresowych w stosunku do osób winnych zalania cudzego mieszkania w odniesieniu do pierwszego wypadku spowodowania szkody może być kontrolowane przez sąd w związku z rozpoznaniem odnośnej sprawy, jeżeli PZU nie skorzystał z tego uprawnienia?3) w wypadku odpowiedzi twierdzącej na pytanie 2 - jakie ewentualnie przesłanki, poza pierwszym wypadkiem wyrządzenia szkody, mogą jeszcze decydować o prawie zobowiązania domagania się od PZU odstąpienia od dochodzenia roszczenia regresowego?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi:1.Sprawca szkody polegającej na zalaniu cudzego mieszkania, za którą Państwowy Zakład Ubezpieczeń wypłacił ubezpieczonemu odszkodowanie na podstawie ogólnych warunków dobrowolnego ubezpieczenia mieszkań, zatwierdzonych decyzją Ministra Finansów z dnia 15.XII.1966 r. nr BP.RMU/5777/327/66, jest zwolniony od zapłaty na rzecz PZU roszczenia regresowego, przewidzianego w § 33 ust. 1 ogólnych warunków, jeżeli sam zawarł z PZU umowę ubezpieczenia mieszkania zajmowanego w tej samej nieruchomości, a wyrządzona szkoda pozostaje w związku przyczynowym z posiadaniem i użytkowaniem przez sprawcę szkody tego mieszkania. 2.Odmowa odstąpienia przez Państwowy Zakład Ubezpieczeń od dochodzenia roszczeń regresowych w stosunku do osób winnych zalania cudzego mieszkania, które to odstąpienie jest przewidziane w § 33 ust. 3 ogólnych warunków, nie podlega kontroli sądu. Uzasadnienie faktycznePaństwowy Zakład Ubezpieczeń - Inspektorat Powiatowy w C., domagając się w pozwie zasądzenia od pozwanego Henryka W. kwoty 3.452 zł, podał, że kwotę tę wypłacił na podstawie umowy ubezpieczenia Marianowi K., zamieszkałemu w domu stanowiącym własność pozwanego, na skutek zalania wodą deszczową mieszkania i umeblowania. Zalanie nastąpiło z winy pozwanego, który administrując swoją nieruchomością nie przeprowadził remontu dachu, przez co doprowadził do zalania mieszkania i zniszczenia ruchomości. Żądanie pozwu oparte jest na przepisie art. 828 k.c.Pozwany, wnosząc o oddalenie powództwa, m.in. zarzucił, że mieszkanie swoje również ubezpieczył w PZU i stosownie do § 23 ogólnych warunków dobrowolnego ubezpieczenia mieszkań ubezpieczenie to obejmuje również odpowiedzialność cywilną ubezpieczającego za szkody wyrządzone osobom trzecim przez zniszczenie lub uszkodzenie rzeczy z tytułu czynności w życiu codziennym.Sąd Powiatowy uwzględnił powództwo.Rozpoznając sprawę na skutek rewizji pozwanego, Sąd Wojewódzki przedstawił w trybie art. 391 k.p.c. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia budzące wątpliwości zagadnienia prawne, wymienione w sentencji.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi zamieszczonej w sentencji niniejszej uchwały, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zagadnienie objęte pierwszym pytaniem powstaje na tle postanowień ogólnych warunków dobrowolnego ubezpieczenia mieszkań (zatwierdzonych decyzją Ministra Finansów z dnia 15 grudnia 1966 r. nr BP.RMU/5777/327/66), które to ogólne warunki, obok ubezpieczenia od kradzieży, ognia i innych zdarzeń losowych oraz od zalania wodą, przewidują ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej ubezpieczającego za szkody wyrządzone osobom trzecim w ściśle określonych okolicznościach. Otóż Sąd Wojewódzki - dopuszczając możliwość, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy pozwany, który jest odpowiedzialny za szkody wyrządzone zalaniem mieszkania i ruchomości Mariana K., równocześnie na podstawie dobrowolnej umowy ubezpieczenia mieszkania korzysta z ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, obejmującej także jego odpowiedzialność wobec poszkodowanego Mariana K. - powziął wątpliwość, czy w takim wypadku pozwany jako sprawca szkody odpowiada z tytułu regresu wobec PZU na podstawie art. 828 k.c., czy też jego odpowiedzialność wobec PZU zostaje skonsumowana przez jego własne ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej.Odpowiedź w zasadzie nie nasuwa wątpliwości, jeżeli ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej sprawcy szkody obejmuje również jego odpowiedzialność wobec poszkodowanego. Wówczas bowiem sprawca szkody mógłby roszczeniom regresowym PZU przeciwstawić własne roszczenie do PZU, oparte na umowie ubezpieczenia mieszkania obejmującej ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej. W takim więc wypadku roszczenia regresowe PZU nie mogłyby być realizowane.Z kolei powstaje dalsze zagadnienie, a mianowicie czy i w jakich wypadkach dobrowolne ubezpieczenie mieszkania przez sprawcę szkody obejmuje ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej za szkody wyrządzone na skutek zawinionego przez niego zalania mieszkania osoby trzeciej. Kwestię tę rozważać należy na gruncie postanowień cyt. wyżej ogólnych warunków ubezpieczenia mieszkań (nazywanych dalej w skrócie ogólnymi warunkami), stanowiących podstawę zawarcia umowy ubezpieczenia (art. 812 k.c.).Według postanowień § 23 ust. 4 ogólnych warunków ochrona ubezpieczeniowa w ramach ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej jest znacznie ograniczona i obejmuje odpowiedzialność ustawową, jaka może powstać m.in. z następujących rodzajów ryzyka: 1) z tytułu posiadania i używania mieszkania określonego w dokumencie ubezpieczenia (wniosku--polisie) oraz 2) z tytułu czynności w życiu codziennym jako osoby prywatnej, z wyłączeniem jednak czynności wynikających z wykonywania zawodu (pozostałe punkty ust. 4 § 23 dotyczą szczególnych wypadków odpowiedzialności, które na tle stanu faktycznego w niniejszej sprawie nie mogą wchodzić w rachubę i nie wymagają rozważenia).Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu swego postanowienia przychyla się do poglądu, że objęta ochroną ubezpieczeniową odpowiedzialność cywilna wynikająca z ryzyka z tytułu czynności w życiu codziennym, uregulowana w § 23 ust. 4 pkt 2 ogólnych warunków, nie odnosi się do odpowiedzialności pozwanego za zalanie mieszkania w budynku przez niego administrowanym, jeżeli przyczyną zalania byłoby niedopełnienie ciążącego na pozwanym jako właścicielu i administratorze obowiązku utrzymania tego budynku w należytym stanie.Sąd Najwyższy aprobuje ten pogląd i podziela wywody zawarte w tym postanowieniu, według których przez "czynności w życiu codziennym" jako osoby prywatnej należy rozumieć czynności wykonywane z reguły codziennie przez większość ludzi. Do takich natomiast czynności nie można zaliczyć czynności wchodzących w zakres działalności o celach gospodarczych, polegającej np. na prowadzeniu cudzych lub własnych spraw majątkowych. Taką zaś działalnością o charakterze gospodarczym jest niewątpliwie również prowadzenie administracji (własnej lub cudzej) nieruchomości.Taka więc prawidłowa wykładnia § 23 ust. 4 pkt 2 ogólnych warunków prowadzi do wniosku, że uregulowana w tym przepisie ochrona ubezpieczeniowa nie obejmuje odpowiedzialności cywilnej ubezpieczającego za skutki zalania mieszkania osoby trzeciej, spowodowanego brakiem utrzymania budynku w należytym stanie.Ochrona taka mogłaby natomiast obejmować odpowiedzialność cywilną za skutki powyższe w zakresie uregulowanym w pkt 1 ust. 4 § 23 ogólnych warunków, jeżeli zostałyby spełnione przewidziane w nim przesłanki. Według tego punktu § 23 ogólnych warunków ochrona ubezpieczeniowa obejmuje odpowiedzialność ustawową, jaka może powstać z ryzyka wynikającego "z tytułu posiadania i używania mieszkania określonego w dokumencie ubezpieczenia". Sformułowanie to wskazuje, że ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej ograniczone jest do szkód pozostających w związku przyczynowym z posiadaniem i używaniem mieszkania będącego przedmiotem ubezpieczenia uregulowanego w ogólnych warunkach. Sytuacja taka powstaje, gdy zdarzenie powodujące szkodę ma swoje źródło w mieszkaniu objętym ubezpieczeniem, niezależnie od tego, czy zachodzi wina ubezpieczającego.Nawiązując do stanu faktycznego w niniejszej sprawie, należy uznać, że ochrona ubezpieczeniowa uregulowana w § 23 ust. 4 pkt 1 ogólnych warunków przysługiwałaby ubezpieczającemu, jeżeliby zalanie mieszkania osoby trzeciej miało swoje źródło w nienależytym stanie ubezpieczonego mieszkania (np. na skutek nieszczelności ścian, podłóg itp.).Przedstawione wyżej ograniczenie ochrony w zakresie ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, wynikające z postanowień § 23 ust. 4 pkt 1 i 2 ogólnych warunków, uzasadnia udzielenie na pierwsze pytanie odpowiedzi jak w pkt 1 sentencji uchwały.Jeżeli chodzi o drugie z przedstawionych pytań, to należy podnieść, że stosownie do § 23 ust. 3 ogólnych warunków Państwowy Zakład Ubezpieczeń może odstąpić od dochodzenia roszczeń regresowych w stosunku do osób winnych zalania cudzego mieszkania w odniesieniu do pierwszego wypadku spowodowania szkody. Użycie sformułowania "może odstąpić" bez równoczesnego wskazania przesłanek, od których odstąpienie ma być uzależnione, uzasadnia wniosek, że możność odstąpienia od dochodzenia roszczeń regresowych jest pozostawiona swobodnemu uznaniu organów PZU.Gdy norma prawna (ogólne warunki ubezpieczenia, których wydanie jest oparte na delegacji ustawowej zawartej w art. 807 § 1 k.c., mają charakter norm prawnych) pozostawia decyzję w przedmiocie rezygnacji z dochodzenia roszczenia swobodnemu uznaniu organów jednostki gospodarki uspołecznionej, nie wskazując kryteriów, jakimi organy te mają się kierować, sądy nie są powołane do kontrolowania słuszności powziętych w tym zakresie decyzji.Powyższe stanowisko uzasadnia negatywną odpowiedź na drugie z przedstawionych pytań.W związku z odpowiedzią na drugie pytanie ostatnie z przedstawionych pytań traci aktualność i nie wymaga udzielenia odpowiedzi.