III PZP 36/74

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Formański. Sędziowie: S. Rejman (sprawozdawca), K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej PRL J. Marculewicza, w sprawie z powództwa Stanisława B. i 15 pozostałych powodów przeciwko Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego w S. o wynagrodzenie za pracę, po rozpoznaniu następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 26 lipca 1974 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 § 1 k.p.c.:"Czy pracownikom nadzoru technicznego (mistrzom), zatrudnionym w jednostkach podległych Ministrowi Przemysłu Maszynowego, przysługuje dodatkowa zapłata za pracę wykonywaną w warunkach szkodliwych dla zdrowia, na podstawie art. 25 układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego z dnia 17 września 1971 r., po wprowadzeniu w życie zasad uchwały nr 222/72 Rady Ministrów z dnia 11 sierpnia 1972 r. w sprawie zmian w zasadach wynagradzania pracowników zatrudnionych w przemyśle maszynowym?",udzielił następującej odpowiedzi:Zasady ustalania wynagrodzenia pracowników umysłowych, przewidziane w art. 25 ust. 2 układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego z 1971 r., obowiązują także po wejściu w życie uchwały nr 222/72 Rady Ministrów z dnia 11 sierpnia 1972 r. w sprawie zmian w zasadach wynagradzania pracowników zatrudnionych w niektórych przedsiębiorstwach przemysłu maszynowego, ciężkiego oraz górnictwa i energetyki (nie publikowana). Uzasadnienie faktyczneKilkunastu powodów wystąpiło przeciwko Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego w S., domagając się zasądzenia - za pracę wykonywaną w warunkach szkodliwych dla zdrowia - dodatkowo po 150 zł miesięcznie, poczynając od dnia 1.XI.1972 r.Sprawa z komisji rozjemczej przeszła do sądu. Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa, reprezentując stanowisko, że odpowiednia kwota jest już wkalkulowana w wynagrodzenie zasadnicze powodów, które uległo podwyższeniu po wprowadzeniu nowych zasad zaszeregowania pracowników na podstawie uchwały Rady Ministrów nr 222/72 z dnia 11 sierpnia 1972 r.Sąd Powiatowy oddalił powództwo, ale Sąd Wojewódzki uchylił zaskarżony wyrok. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd I instancji i tym razem nie uwzględnił roszczeń, a Sąd Rewizyjny przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia - na mocy art. 391 § 1 k.p.c. - zagadnienie prawne przytoczone w sentencji uchwały.Z uzasadnienia pytania Sądu Wojewódzkiego wynika, że powodowie pracują w warunkach szkodliwych dla zdrowia i że do czasu zmiany wynagrodzenia na podstawie przepisów cytowanej wyżej uchwały otrzymywali wynagrodzenie wyższe od innych pracowników zatrudnionych na analogicznych stanowiskach. Powodowie są pracownikami umysłowymi i dlatego powstała wątpliwość, czy poczynając od 1.XI.1972 r. przysługuje im dodatkowa zapłata na dotychczasowych zasadach, czy też została ona wkalkulowana w ich wynagrodzenie zasadnicze. Poza sporem bowiem jest, że z dniem 1.XI.1972 r. wynagrodzenie za pracę wszystkich powodów wzrosło w granicach od 63 do 775 zł miesięcznie. Związek Zawodowy Metalowców - Zarząd Główny zajmuje stanowisko, że uchwała Rady Ministrów nr 222/72 z dnia 11 sierpnia 1972 r. wyłączyła działanie odpowiednich przepisów układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Powodowie, domagając się wyższego wynagrodzenia za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia, powołują się na przepisy art. 25 u.z.p. dla przemysłu metalowego z dnia 17 września 1971 r., który ma następujące brzmienie:"1. Przy pracach wykonywanych w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych i niebezpiecznych pracownikom fizycznym przysługuje dodatkowa zapłata za każdą godzinę pracy przepracowaną w tych warunkach. Wykaz tych prac, wysokość dodatków oraz zasady ich wypłacania określa załącznik nr 9 do układu.2. Przy pracach wykonywanych przez pracowników umysłowych w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych i niebezpiecznych wynagrodzenie powinno być ustalone w ramach obowiązującej tabeli płac na poziomie wyższym od wynagrodzenia pracowników zatrudnionych na pozostałych analogicznych stanowiskach w danym przedsiębiorstwie".Wykładnią analogicznego przepisu zajmował się już Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 15.III.1965 r. III PO 45/64 (OSPiKA 1966, nr 2, poz. 36), stwierdzając, że "ustalenie wynagrodzenia pracownika umysłowego w ramach obowiązującej tabeli płac z pominięciem wzmianki o ustaleniu wynagrodzenia na poziomie wyższym z tytułu wykonywania pracy w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych lub niebezpiecznych - nie uprawnia do dodatku obliczonego na podstawie art. 25 ust. 1 układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego". Sąd Najwyższy w niniejszym składzie podziela ten pogląd prawny. Nie to bowiem jest istotne, czy pewne składniki wynagrodzenia zostały arytmetycznie wyodrębnione, ale to, czy pracownik otrzymał w rzeczywistości wynagrodzenie w takiej wysokości, w jakiej mu się ono należy, z uwzględnieniem okoliczności, że pracuje w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych lub niebezpiecznych.Odmienne natomiast stanowisko niż wyrażone w uzasadnieniu cytowanej uchwały zajmuje Sąd Najwyższy co do ciężaru dowodu. Artykuł 25 u.z.p. stwarza dla pracowników prawo podmiotowe do żądania wynagrodzenia za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia. Ustęp 2 tego przepisu, w odróżnieniu od ust. 1, nie daje wyraźnych kryteriów ustalania w tym wypadku wynagrodzenia pracowników umysłowych. Wynagrodzenie ich jednak powinno być ustalone w ramach obowiązującej tabeli płac na poziomie wyższym od wynagrodzenia pracowników zatrudnionych na pozostałych analogicznych stanowiskach w danym przedsiębiorstwie. Zakład pracy więc powinien w pierwszej kolejności ustalić wynagrodzenie pracownika, jakie by mu przysługiwało, gdyby pracował w warunkach normalnych, a następnie ustalić kwotę, która ma rekompensować mu pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych lub niebezpiecznych. Zakład pracy - w myśl art. 10 ust. 4 u.z.p. - jest zobowiązany na żądanie pracownika wyjaśnić wątpliwości co do przysługującego mu wynagrodzenia. Jeżeli więc nie wyodrębnił on kwoty, którą pracownik otrzymuje zgodnie z treścią art. 25 ust. 2 u.z.p., to na nim spoczywa ciężar dowodu, że wynagrodzenie pracownika zostało ustalone na poziomie wyższym od wynagrodzenia pracowników na pozostałych analogicznych stanowiskach w danym przedsiębiorstwie. Jeżeli pracownik otrzymuje najniższe wynagrodzenie przewidziane w tabeli płac dla danego stanowiska - a tak było w kilku wypadkach w danej sprawie - to jest oczywiste, że wynagrodzenie nie zostało ustalone zgodnie z ust. 2 art. 25 u.z.p. W pozostałych natomiast wypadkach odpowiedź na pytanie, czy wynagrodzenie konkretnego pracownika umysłowego zostało ustalone na właściwym poziomie, będzie zależała od wyniku postępowania dowodowego, a mianowicie od wyniku porównania wysokości tego wynagrodzenia z wynagrodzeniem pracowników o zbliżonym stażu pracy i kwalifikacjach, pracujących na analogicznych stanowiskach w warunkach nie zagrażających zdrowiu pracownika.Tak więc w świetle układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego z 1971 r. pracownikom umysłowym, o których mowa w art. 25 ust. 2 tego układu, przysługuje wyższe wynagrodzenie niż pracownikom zatrudnionym w tym przedsiębiorstwie na analogicznych stanowiskach. Sytuacja nie uległa zmianie po wejściu w życie uchwały Rady Ministrów nr 222/72 z dnia 11 sierpnia 1972 r. w sprawie zmian w zasadach wynagradzania pracowników zatrudnionych w niektórych przedsiębiorstwach przemysłu maszynowego, ciężkiego oraz górnictwa i energetyki. Jak wynika z preambuły do tej uchwały, została ona wydana w celu uzyskania doświadczenia w zakresie możliwości wyzwalania rezerw wydajności pracy w drodze usprawnień organizacyjno-technicznych oraz podwyższenia wynagrodzeń pracowników. Odpowiedni Ministrowie zostali upoważnieni, w porozumieniu z Ministrem Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz z zarządami głównymi właściwych związków zawodowych, do wprowadzenia zasad wynagradzania określonych w załączniku nr 1 do tej uchwały.W części I tego załącznika, w pkt 11 została utrzymana zasada wypłacania robotnikom dodatków za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych i niebezpiecznych. Pracownicy umysłowi - jak to wynika z art. 25 ust. 2 u.z.p. dla przemysłu metalowego - nie otrzymują z tego tytułu dodatku, leczy jedynie wyższe wynagrodzenie. Załącznik nr 1 do uchwały Rady Ministrów nr 222/72 w części II, dotyczącej pracowników umysłowych, nie wspomina zatem o dodatkach, o których mowa, ale o wynagrodzeniu zasadniczym. Wynagrodzenie to ulega podwyższeniu. W części III załącznika nr 1, zawierającej postanowienia ogólne, jest także mowa o wynagrodzeniu zasadniczym, które w odniesieniu do pracowników umysłowych zatrudnionych w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych i niebezpiecznych kształtuje się na wyższym poziomie niż wynagrodzenie pracowników zatrudnionych na analogicznych stanowiskach w danym przedsiębiorstwie.Uchwała Rady Ministrów nr 222/72 miała na celu realną podwyżkę płac i nie wprowadziła, bo nie mogła wprowadzić, żadnych niekorzystnych dla pracowników zmian w odniesieniu do zasady wyrażonej w art. 25 ust. 2 cyt. u.z.p. Za rozwiązaniem przyjętym przez Sąd Najwyższy przemawia także fakt, że w odniesieniu do robotników - którym przysługuje dodatek za pracę w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych i niebezpiecznych - uchwała Rady Ministrów wyraźnie utrzymała w mocy zasady wypłacania dodatków przewidzianych w układach zbiorowych pracy. Brak więc podstaw do twierdzenia, że odmiennie uregulowała ona ekwiwalent za pracę pracowników umysłowych, zatrudnionych w warunkach zagrażających ich zdrowiu. Podwyższając wynagrodzenie zasadnicze, uchwała w niczym nie naruszyła zasady wyrażonej w art. 25 ust. 2 omawianego układu zbiorowego pracy. Dlatego też od dnia 1.XI.1972 r. pracownikom nadzoru technicznego, zatrudnionym w jednostkach podległych Ministrowi Przemysłu Maszynowego, przysługuje nadal dodatkowa zapłata za pracę wykonywaną w warunkach szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych i niebezpiecznych.