I PZP 18/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Szymanek. Sędziowie SN: J. Knap (sprawozdawca), Z. Stypułkowska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, w sprawie z wniosku Kazimierza B. przeciwko Stoczni Szczecińskiej w S. o zapłatę za pracę w godzinach nadliczbowych po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie postanowieniem z dnia 2 maja 1980 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"Czy Zjednoczenie Przemysłu Okrętowego jest upoważnione do ustalenia na podstawie § 2 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. w sprawie zasad i trybu określania kierowniczych i innych samodzielnych stanowisk pracy dla celów związanych z uprawnieniem do oddzielnego wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych oraz do ustalenia czasu trwania okresu próbnego (Dz. U. Nr 37, poz. 215) w branżowym taryfikatorze kwalifikacyjnym, że wykazem innych samodzielnych stanowisk pracy są objęci pracownicy zajmujący określone stanowisko, którym powierzono samodzielne wykonywanie wyodrębnionych zadań nie podlegających bezpośrednio kierownikowi zakładu pracy lub jego zastępcy?"i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowych, powziął następującą uchwałę:Branżowy taryfikator kwalifikacyjny obowiązujący w zakładzie pracy, w którym stosuje się układ zbiorowy pracy dla przemysłu metalowego z dnia 31 grudnia 1974 r., może zawierać ustalenie, że stanowisko pracy objęte kategorią stanowisk wymienionych w zakładowym taryfikatorze kwalifikacyjnym jest stanowiskiem samodzielnym w rozumieniu art. 135 kodeksu pracy i zgodnie z § 2 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. w sprawie zasad i trybu określania kierowniczych i innych samodzielnych stanowisk pracy dla celów związanych z uprawnieniem do oddzielnego wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych oraz do ustalenia czasu trwania okresu próbnego (Dz. U. Nr 37, poz. 215).Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca Kazimierz B. jest wieloletnim pracownikiem Stoczni S. w S. Od dnia 15.XII.1978 r. pracuje on na stanowisku specjalisty - st. budowniczego statku. W dniu 11.XII.1979 r. wpłynął do Zakładowej Komisji Rozjemczej przy wymienionej Stoczni wniosek pracownika o zasądzenie na jego rzecz wynagrodzenia za pracę na statku wykonaną w godzinach nadliczbowych w maju, czerwcu i lipcu 1979 r.Pozwana Stocznia domagała się oddalenia roszczenia, twierdząc, że wnioskodawca zajmuje stanowisko pracy samodzielne, o jakim mowa w art. 135 § 1 k.p., i że zatem nie przysługuje mu prawo do oddzielnego wynagrodzenia za pracę poza normalnymi godzinami pracy.Zakładowa Komisja Rozjemcza w dniu 9.I.1980 r. orzekła "roszczenie ob. Kazimierza B. o zapłatę za godziny nadliczbowe uznać i zasądzić na jego rzecz od Stoczni Szczecińskiej kwotę wyliczoną według załączonych do wniosku wykazów i zleceń wraz z odsetkami od dnia wymagalności".W ocenie tej Komisji zarówno § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. w sprawie zasad i trybu określania kierowniczych i innych samodzielnych stanowisk pracy dla celów związanych z uprawnieniem do oddzielnego wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych oraz do ustalenia czasu trwania kresu próbnego (Dz. U. Nr 37, poz. 215), jak i układ zbiorowy pracy dla przemysłu metalowego z dnia 31 grudnia 1974 r. nie pozwalają uznać stanowiska pracy, na którym jest zatrudniony wnioskodawca, za stanowisko kierownicze lub samodzielne w ujęciu ust. 4 pkt 1 załącznika nr 25 do tegoż u.z.p. Przepis ten określa, że pracownicy samodzielni to tacy, którzy "podlegają bezpośrednio kierownikowi zakładu pracy lub jego zastępcy". W tych warunkach przepis taryfikatora ZPO samodzielnie dodający do powyższego warunku "szefowi lub głównemu specjaliście" nie może mieć mocy prawnej, gdyż dyrektor ZPO nie został upoważniony przez kodeks pracy do tworzenia norm prawnych, lecz jest zobowiązany do ich przestrzegania. Nie można również podzielić poglądu Stoczni, że pracownik otrzymujący dodatek funkcyjny nie ma prawa do zapłaty za godziny nadliczbowe.Rozpoznając sprawę na skutek odwołania zakładu pracy od orzeczenia ZKR, Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z dnia 2.V.1980 r. przedstawił na podstawie art. 66 § 1 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia sformułowane w pytaniu zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Załącznik nr 25 układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego z dnia 31 grudnia 1974 r. zawierający wykaz kierowniczych i innych samodzielnych stanowisk pracy dla celów związanych z uprawnieniem do oddzielnego wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych, w interesującej w sprawie kwestii stanowi w ust. 4 pkt 1, że pracownikami na stanowiskach samodzielnych są pracownicy, którym powierzono samodzielne wykonywanie wyodrębnionych zadań, którzy podlegają bezpośrednio kierownikowi zakładu pracy lub jego zastępcy (np. dozorca, specjalista, rzeczoznawca, asystent). Wnioskodawca pracujący na stanowisku specjalisty - starszego budowniczego statku nie jest służbowo podporządkowany bezpośrednio kierownikowi zakładu pracy lub jego zastępcy. Już dlatego stanowisko pracy, które zajmuje, nie mogłoby być zaliczone do stanowisk objętych normą art. 135 § 1 k.p. na gruncie przytoczonego przepisu układowego. Jednakże na tej uwadze nie wyczerpuje się zagadnienie prawne występujące w sprawie.Stosownie do dyspozycji § 2 ust. 1 pkt 1 powołanego w przedstawionym pytaniu rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. w wypadkach uzasadnionych szczególnymi warunkami organizacyjnymi w zakładach pracy można ustalić w przepisach o wynagrodzeniu, że wykazem innych samodzielnych stanowisk pracy są objęci pracownicy zajmujący określone stanowiska, którym powierzono samodzielne wykonywanie wyodrębnionych zadań i którzy podlegają bezpośrednio kierownikowi zakładu pracy lub jego zastępcy.Protokół dodatkowy nr 4 z dnia 30.IV.1976 r. do układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego zawartego w dniu 31.XII.1974 r. wprowadził nowe zasady wynagrodzenia pracowników na stanowiskach kierowniczych oraz pozostałych pracowników wynagradzanych miesięcznie, zatrudnionych w przedsiębiorstwach przemysłowych. Zasady te zostały zamieszczone w ich aktualnej treści w zmienionym załączniku nr 3 do tegoż układu.W pkt 2 ust. 1 wskazano, że zakwalifikowania pracowników do poszczególnych kategorii dokonuje się na podstawie tabeli zaszeregowań i taryfikatora kwalifikacyjnego zawartego w rozdziale II wymienionego załącznika nr 3 do układu zbiorowego pracy. W owym taryfikatorze układowym w kategorii stanowisk specjaliści (pozycja 9) nie jest wykazany imiennie "specjalista - st. budowniczy statku". Włączono go zatem w ogólne sformułowanie "inni specjaliści według specyfiki przedsiębiorstwa", ujęte w pozycji 9 taryfikatora in fine.W świetle zasad stosowania układowego taryfikatora kwalifikacyjnego (ust. III lit. A pkt 4 zał. nr 3 do u.z.p.) - zatrudnienie pracowników na stanowiskach głównych specjalistów, specjalistów lub samodzielnych pracowników uzależnione jest m. in. od rzeczywistego wykonywania czynności o odpowiednim stopniu samodzielności, niezależnie od posiadanych kwalifikacji ujętych w tym taryfikatorze kwalifikacyjnym. W powołanym punkcie 4 zasad postanowiono, że "szczegółowe określenie warunków niezbędnych do zakwalifikowania do stanowiska głównego specjalisty, specjalisty lub samodzielnego pracownika powinno być zawarte w książce służb (zakresie obowiązków) i w zakładowy taryfikatorze kwalifikacyjnym". W pkt 8 zasad przewidziano, że w wypadkach uzasadnionych względami organizacyjnymi i produkcyjnymi taryfikator może być uzupełniony dodatkowymi stanowiskami pracy; ustalenia stanowisk dokonuje dyrektor zjednoczenia na wniosek dyrektora zainteresowanego przedsiębiorstwa.W wymienionych przepisach dotyczących wynagrodzenia pracowników zakładu pracy, w którym stosuje się układ zbiorowy pracy dla przemysłu metalowego, strony tego układu postanowiły, że przesłanki do zakwalifikowania przewidzianego w układowym taryfikatorze kwalifikacyjnym stanowiska, jako stanowiska samodzielnego, zostaną określone w zakładowym taryfikatorze kwalifikacyjnym.Jest to zgodne z hipotezą i dyspozycją wyżej już przytoczonego przepisu § 2 ust. 2 lit. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 września 1974 r. (dz. U. Nr 37, poz. 215), który pozwala w wypadkach uzasadnionych szczególnymi warunkami organizacyjnymi danego zakładu pracy uznać w przepisach o wynagrodzeniu za stanowisko samodzielne również określone stanowisko, na którym zatrudniony pracownik wykonuje samodzielnie wyodrębnione zadania, chociaż nie podlega bezpośrednio kierownikowi zakładu pracy lub jego zastępcy. Oznacza to zarazem, że układ zbiorowy pracy dla przemysłu metalowego pojęcia stanowisk samodzielnych nie ograniczył do stanowisk ogólnie określonych w ust. 4 pkt 1 załącznika nr 25, lecz przeciwnie - założył możność zaliczenia w określonej drodze także stanowiska, zajmowanego przez pracownika nie podlegającego bezpośrednio kierownikowi zakładu pracy lub jego zastępcy, do stanowisk samodzielnych w rozumieniu art. 135 § 1 k.p.Opracowany przez Zjednoczenie Przemysłu Okrętowego, w nawiązaniu do postanowień protokołu nr 4 z dnia 30.IV.1976 r. do układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego, branżowy taryfikator kwalifikacyjny, obowiązujący w pozwanej Stoczni od dnia 1.VII.1976 r., umieścił - zgodnie z układowym taryfikatorem kwalifikacyjnym - "st. budowniczego statku" w kategorii stanowisk "specjaliści", określił wymagane do objęcia tego stanowiska kwalifikacje z uwzględnieniem specyfiki przedsiębiorstwa i ustalił, że jest to stanowisko samodzielne. Jak wykazano, nastąpiło to w sposób odpowiadający woli stron układu zbiorowego pracy dla przemysłu metalowego, wobec czego posiada uzasadnienie prawne.Z tych względów Sąd Najwyższy na przedstawione zagadnienie prawne udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.