I KR 151/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Żebrowski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Szamrej, L. Jax. Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Lipiński.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy Wiesława W., oskarżonego z art. 168 § 1 oraz art. 210 § 1 i art. 11 § 1 k.k. w związku z art. 210 § 1 k.k., a także Leszka S., Tomasza S. i Tadeusza K., oskarżonych z art. 168 § 1 k.k., z powodu rewizji wniesionych przez wszystkich oskarżonych od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy z dnia 5 lutego 1972 r.utrzymał w mocy zaskarżony wyrok, przy czym na podstawie art. 404 k.p.k. poprawił błędną kwalifikację prawną czynu - przypisanego w pkt I tego wyroku - z art. 168 § 1 k.k. na art. 168 § 2 k.k. (...).Uzasadnienie faktyczneWymienionym na wstępie wyrokiem zostali skazani na podstawie art. 168 § 1 i art. 40 § 2 k.k.:Wiesław W. na 5 lat pozbawienia wolności i pozbawienie praw publicznych na okres 3 lat, Leszek S. i Tomasz S. po 7 lat pozbawienia wolności i pozbawienie praw publicznych na okres 4 lat oraz Tadeusz K. na 6 lat pozbawienia wolności i pozbawienie praw publicznych na okres 3 lat za to, że w dniu 9 września 1970 r. w W., działając wspólnie i w porozumieniu, po uprzednim pobiciu Andrzeja P., wykręceniu mu rąk i grożeniu dalszym pobiciem doprowadzili go do stanu bezbronności, zmuszając do wykonania czynów nierządnych.Tymże wyrokiem Wiesław W. został ponadto skazany dwukrotnie na podstawie art. 210 § 1, art. 36 § 2 i 3 oraz art. 40 § 1 pkt 3 k.k. na karę po 4 lata pozbawienia wolności, 2.000 zł grzywny i pozbawienie praw publicznych na okres 3 lat oraz dwukrotnie na podstawie art. 11 § 1 k.k. w związku z art. 210 § 1, art. 36 § 2 i 3 oraz art. 40 § 1 pkt 3 k.k. na karę po 3 lata pozbawienia wolności, 2.000 zł grzywny i pozbawienie praw publicznych na okres 3 lat za przestępstwa polegające na tym, że sam lub wspólnie z innymi osobami grożąc pobiciem zabierał lub usiłował zabrać drobne kwoty pieniężne uczniom szkolnym, przy czym oskarżonemu Wiesławowi W. za wszystkie przypisane mu przestępstwa wymierzono jako karę łączną 10 lat pozbawienia wolności, 4.000 zł grzywny i pozbawienie praw publicznych na okres 3 lat.Wyrok został zaskarżony przez wszystkich czterech oskarżonych.Rewizja oskarżonego Wiesława W., wnosząc o zmianę zaskarżonego wyroku przez uniewinnienie oskarżonego od wszystkich zarzutów albo o zmianę wyroku przez wydatne złagodzenie poszczególnych i łącznej kary pozbawienia wolności zarzuca:1) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku przez przyjęcie, że działanie oskarżonego - opisane nawet przez pokrzywdzonego Andrzeja P. - wypełnia dyspozycję art. 168 § 1 k.k., gdyż faktycznie oskarżony nie brał udziału w zmuszeniu pokrzywdzonego do dokonywania czynów nierządnych oraz przez oparcie winy oskarżonego co do czynów zakwalifikowanych z art. 210 § 1 lub art. 11 § 1 k.k. w związku z art. 210 § 1 k.k. na zeznaniach świadków Andrzeja P., Jana P. i Piotra K. zamiast na wyjaśnieniach oskarżonego.2) rażącą niewspółmierność kary w stosunku do stopnia zawinienia i potrzeb wychowawczych młodocianego.Rewizja oskarżonego Leszka S., wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i umorzenie postępowania albo o zmianę wyroku przez uniewinnienie oskarżonego zarzuca obrazę:1) art. 11 pkt 4 k.p.k., gdyż istniała okoliczność wyłączająca postępowanie wobec braku wniosku o ściganie, pochodzącego od osoby uprawnionej;2) art. 3 § 1, art. 4 § 1, art. 357 i 372 § 1 lit. a k.p.k., polegającą na nierozważeniu w zeznaniach Andrzeja P. licznych sprzeczności co do udziału oskarżonego Leszka S. w popełnieniu przypisanego mu czynu, a które wyłączały możność dokonania ustaleń o winie tego oskarżonego, jak również nierozważeniu, że pokrzywdzony Andrzej P. wskazał jako uczestnika przestępstwa Ryszarda S.Rewizja oskarżonego Tomasza S., wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i umorzenie postępowania albo o zmianę wyroku przez wydatne złagodzenie kary, zarzuca:1) obrazę art. 11 pkt 4 k.p.k. w związku z art. 260 § 1 i 2 k.p.k. przez nieumorzenie postępowania z powodu nieuwzględnienia okoliczności, że przedstawiciel pokrzywdzonego wyraził w sposób oczywisty wolę nieścigania sprawców, a w związku z tym prokurator wydał postanowienie o odmowie ścigania, które się uprawomocniło. 2) rażącą niewspółmierność kary z powodu nieuwzględnienia opinii biegłych lekarzy psychiatrów o pewnych rysach psychopatycznych i nieprawidłowościach osobowości oskarżonego oraz błędnego uznania niektórych okoliczności za obciążające.Rewizja oskarżonego Tadeusza K., wnosząc o zmianę zaskarżonego wyroku przez zakwalifikowanie czynu z art. 156 § 2 k.k. oraz wymierzenie łagodnej kary lub o zastosowanie art. 13 § 1 k.k. i uwolnienie od kary albo o znaczne złagodzenie wymierzonej kary, zarzuca:1) obrazę art. 313 § 1 k.p.k. przez niewyjaśnienie sprzeczności w zeznaniach pokrzywdzonego szczególnie co do osoby niejakiego Ryszarda S., o którym mówił w śledztwie;2) obrazę art. 168 § 1 k.k. przez przyjęcie, że oskarżony doprowadził pokrzywdzonego do poddania się czynowi nierządnemu, podczas gdy materiał dowodowy przeczy temu ustaleniu;3) rażącą niewspółmierność kary z powodu niewielkiego zróżnicowania kar i nieuwzględnienia niewielkiej roli, jaką w popełnieniu przestępstwa odegrał oskarżony.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizje oskarżonych nie są słuszne.Podniesiona w rewizjach oskarżonych Leszka S. i Tomasza S. kwestia wniosku o ściganie odnosi się do następującego stanu rzeczy:W dniu 12 września 1970 r. zgłosił się do KDMO Andrzej P., urodzony 10 lutego 1954 r., a więc mający wówczas 16 lat życia, i podał, że w dniu 9 września 1970 r. kilka osób, a między innymi oskarżony Tomasz S., zmusiło go do poddania się czynowi nierządnemu. Ze względu na to, że pokrzywdzony był małoletni, KDMO wezwała go do stawienia się z ojcem, lecz w dniu 13 września 1970 r. zarówno on, jak i jego ojciec - Jan P. złożyli w KDMO pisemne oświadczenie, że nie składają wniosku o ściganie sprawców czynu nierządnego. W dniu 25 września 1970 r. prokurator wydał postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego, ponieważ "przestępstwa tego rodzaju ścigane są na wniosek osoby pokrzywdzonej, a wniosek taki nie został złożony przez ojca pokrzywdzonego".W tym czasie MO prowadziła odrębne postępowanie przeciwko oskarżonemu Wiesławowi W. i innym podejrzanym o wymuszanie pieniędzy od uczniów szkolnych. W związku z tym, że oskarżony Wiesław W. "wymuszał" pieniądze również od Andrzeja P., a przy tym był jednym ze sprawców czynu nierządnego skierowanego przeciwko temu pokrzywdzonemu, przeto w dniu 3 października 1970 r. Andrzej P. wraz z ojcem ponownie zgłosił się w KDMO i wówczas Andrzej P. został w obecności ojca przesłuchany w charakterze świadka zarówno co do okoliczności "wymuszania" pieniędzy, jak i czynu nierządnego, podając przy tym, że obawia się, iż oskarżony Wiesław W. może spełnić groźbę i pobić go. Protokół tego przesłuchania podpisał także ojciec pokrzywdzonego Jan P.Ponadto Janowi P. został w dniu 15 października 1970 r. doręczony odpis postanowienia prokuratora z dnia 25 września 1970 r. o odmowie wszczęcia ścigania o czyn nierządny.W późniejszym czasie ojciec pokrzywdzonego złożył wyraźne i stanowcze żądanie ścigania sprawców czynu nierządnego, wniosek taki złożyła także matka pokrzywdzonego - Maria P., lecz w nie ustalonej dacie. Wyjaśniono też, że przyczyną oświadczenia o nieżądaniu ścigania była obawa o syna, gdyż oskarżony Wiesław W. (i inni podejrzani) przebywali wówczas na wolności.Z powyższych okoliczności wynika, że już w dniu 3 października 1970 r. ojciec pokrzywdzonego zmienił zdanie i wyraził wolę ścigania sprawców; zgodnie bowiem z ustalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego ówcześnie dokonana czynność procesowa może być uznana za wniosek o ściganie, gdyż z jej treści nie wynika, aby miała inny cel. Oznacza to tylko, że wniosek o ściganie złożono przed doręczeniem Janowi P. postanowienia prokuratora o odmowie ścigania (i oczywiście przed uprawomocnieniem się tego postanowienia), a to odnosi się z kolei do wywodów rewizji, że postanowienie uprawomocniło się i nie zostało żadną decyzją uchylone, a zatem że przyjęta w praktyce sądowej (i w zaskarżonym wyroku) możliwość konwalidacji nie ma tu zastosowania.Zasadniczo jednak zagadnienie sprowadza się do tego, czy oświadczenie o nieżądaniu ścigania może być zmienione późniejszym wnioskiem o ściganie. Należy więc stwierdzić, że w sprawach o przestępstwa ścigane na wniosek złożenie przez pokrzywdzonego (lub innych uprawnionych) oświadczenia o nieżądaniu ścigania ma takie tylko znaczenie jak niezłożenie wniosku o ściganie i nie zamyka drogi do skutecznego złożenia wniosku aż do czasu, do którego za przestępstwo to można ścigać.Ustawa mówi tylko o wniosku o ściganie (art. 5 § 3 i 4 k.p.k.) oraz o braku wniosku o ściganie (art. 11 pkt 4 k.p.k.), nie przewiduje natomiast wniosku o nieściganie.Nic nie przemawia za tym, aby wniosek czy inne oświadczenie woli o nieściganiu należało traktować inaczej niż brak wniosku o ściganie. Oświadczeniu woli o nieściganiu nie można przypisywać innego znaczenia prawnoprocesowego niż brakowi wniosku o ściganie, ponieważ oświadczenie o nieżądaniu ścigania jest równoznaczne z sytuacją braku wniosku o ściganie i w istocie rzeczy sprowadza się do tego samego, tj. do niedopuszczalności wszczęcia postępowania lub konieczności umorzenia postępowania wszczętego. W sensie wyłącznie praktyczno-porządkowym oświadczenie o nieściganiu może mieć takie tylko znaczenie, że uświadamia odpowiednim organom, iż w tym czasie pokrzywdzony nie wnosi o ściganie z powodów, które zależą wyłącznie od jego oceny i decyzji.Skoro brak wniosku o ściganie nie zamyka drogi do skutecznego złożenia wniosku o ściganie, i to nawet mimo umorzenia postępowania oraz w takim terminie, w jakim według ogólnych zasad za dane przestępstwo można ścigać, to nie ma racji, które mogłyby przemawiać za innym traktowaniem oświadczenia o nieżądaniu ścigania.Z powyższych względów należało przyjąć, że złożone w niniejszej sprawie przez przedstawicieli ustawowych pokrzywdzonego wnioski o ściganie są skuteczne.Wbrew zarzutom i wywodom rewizji oskarżonych Wiesława W. i Tadeusza K., a także Leszka S. wina oskarżonych co do przypisanych im przestępstw nie nasuwa zastrzeżeń, ponieważ została wystarczająco udowodniona. Zeznania świadka Andrzeja P., zaprotokołowane na kartach 85-91 akt sądowych, dawały pełną podstawę do przypisania oskarżonemu Wiesławowi W. przestępstwa określonego w art. 168 k.k. Zeznania tego samego świadka i świadków Jana P. i Piotra K. dawały z kolei podstawę do przypisania oskarżonemu Wiesławowi W. przestępstw określonych w art. 210 § 1 lub art. 11 § 1 k.k. w związku z art. 210 § 1 k.k. Rewizja tego oskarżonego, kwestionując jego winę co do tych przestępstw, nie wysunęła ani żadnych zarzutów, ani żadnych argumentów, które mogłyby wskazywać, że zaskarżony wyrok jest w tej części wadliwy.Stwierdzić trzeba, że przypisane oskarżonym przestępstwo - opisane w pkt I zaskarżonego wyroku - zostało błędnie zakwalifikowane z art. 168 § 1 k.k. zamiast prawidłowo - jak w akcie oskarżenia - z art. 168 § 2 k.k. Ze względu na to, że dokonane w zaskarżonym wyroku ustalenia faktyczne odpowiadają w pełni kwalifikacji prawnej z art. 168 § 2 k.k. i że przyczyną błędnej kwalifikacji z art. 168 § 1 k.k. był pogląd, iż przez zgwałcenie należy rozumieć dokonanie stosunku płciowego, a nie każdą postać czynu nierządnego, czyli nieznajomość uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 1972 r. - VI KZP 68/71 (OSNKW 1972, z. 3, poz. 41), wpisanej do księgi zasad prawnych, przeto na podstawie art. 404 k.p.k. poprawiono kwalifikację prawną z art. 168 § 1 k.k. na art. 168 § 2 k.k.Oskarżonym przypisano tzw. zgwałcenie zbiorowe.Dla bytu tego przestępstwa nie mają znaczenia wywody rewizji Tadeusza K. i Wiesława W., że oskarżeni ci nie dokonali czynu nierządnego z pokrzywdzonym Andrzejem P., skoro w sposób niewątpliwy ustalono, że oskarżeni Tadeusz K. i Wiesław W. współdziałając z pozostałymi oskarżonymi doprowadzili biciem i groźbą bicia pokrzywdzonego do poddania się czynom nierządnym wykonanym przez oskarżonych Tomasza S. i Leszka S. W świetle powyższego oczywiście niezasadny jest wniosek rewizji oskarżonego Tadeusza K. o zakwalifikowanie czynu tego oskarżonego tylko z art. 156 § 2 k.k., jak również niezasadne jest twierdzenie, że działanie jego można ocenić tylko jako usiłowanie czynu nierządnego, od którego dobrowolnie odstąpił.W zeznaniach pokrzywdzonego Andrzeja P. nie występują sprzeczności (i zeznania te potraktowano słusznie jako w pełni wiarygodne), poza tą jedną okolicznością, że w czasie dwóch pierwszych zeznań wymieniał on nazwisko Ryszarda S. jako jednego ze sprawców czynu nierządnego. Działo się tak jednak do czasu zatrzymania podejrzanych i okazania ich pokrzywdzonemu, gdyż wówczas Andrzej P. nie rozpoznał okazanego mu Ryszarda S. i nie wskazał na niego jako jednego ze sprawców, natomiast rozpoznał Tadeusza K., którego to nazwiska poprzednio nie wymieniał.Wynika z tego, że nie wchodzi tu w rachubę pomyłka co do osoby, natomiast pokrzywdzony nie znając początkowo dobrze nazwisk sprawców prawdopodobnie pomylił nazwisko Ryszarda S. z osobą Tadeusza K. Okoliczność ta, nie wyjaśniona wprawdzie przez Sąd Wojewódzki, nie ma wpływu na treść wyroku, skoro udowodniono, że sprawcami czynu nierządnego byli oskarżeni.Wymierzone oskarżonym kary za przestępstwo określone z art. 168 k.k. zostały słusznie zróżnicowane w zależności od stopnia aktywności w dokonywaniu przestępstwa. Trzeba stwierdzić, że w działaniu oskarżonych prócz tzw. zgwałcenia zbiorowego można by doszukać się cech szczególnego okrucieństwa, zwłaszcza u oskarżonych Leszka S. i Tomasza S., którzy szczególnie brutalnie pastwili się nad pokrzywdzonym. Kary orzeczone nie wykazują cech rażącej surowości, zwłaszcza że wszyscy oskarżeni mają ujemne opinie, a oskarżony Wiesław W. był już sądownie karany (ponadto popełnił cztery przestępstwa rozboju lub usiłowanego rozboju).Ustalenie zaskarżonego wyroku, że oskarżeni w toku rozprawy zajęli cyniczną postawę, odpowiada ich zachowaniu się opisanemu w protokole rozprawy z dnia 28 stycznia 1972 r. i nie jest zaprzeczeniem prawa oskarżonego do nieprzyznania się, jak to określa rewizja oskarżonego Tomasza S. Co do tego oskarżonego trzeba ponadto stwierdzić, że w dokonanym przestępstwie był najbardziej aktywny i wulgarny, a jeśli chodzi o ocenę jego psychiki przez biegłych lekarzy psychiatrów, na co powołuje się rewizja, to orzeczenie biegłych nie stwierdza nic, co nadawałoby się do poczytania na korzyść tego oskarżonego.W tym stanie rzeczy orzeczono jak na wstępie wyroku.