I CR 297/71

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz. Sędziowie: W. Kuryłowicz, Z. Masłowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym sprawy z wniosku Bronisława Ł. o ubezwłasnowolnienie Edwarda Ł., na skutek rewizji uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy z dnia 16 lutego 1971 r.,uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Bydgoszczy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki zaskarżonym postanowieniem, na skutek wniosku Bronisława Ł., ubezwłasnowolnił całkowicie Edwarda Ł. z powodu choroby psychicznej w postaci schizofrenii urojeniowej. Na podstawie opinii biegłego lekarza psychiatry Jana K. oraz wyników przesłuchania Edwarda Ł. w obecności biegłego i wywiadu przeprowadzonego przez kuratora Eleonorę S. u byłej żony Edwarda Ł., Natalii Ł., Sąd Wojewódzki doszedł do przekonania, że Edward Ł. cierpi na przewlekłą chorobę psychiczną w postaci schizofrenii urojeniowej i dlatego nie jest on zdolny do samodzielnego bytu, załatwiania spraw życia codziennego ani też kierowania swoim postępowaniem, co uzasadnia uwzględnienie wniosku o ubezwłasnowolnienie całkowite.Uzasadnienie prawneRozpoznając sprawę na skutek rewizji Edwarda Ł., Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Zaskarżone postanowienie zostało wydane bez należytego wyjaśnienia wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności i z tej przyczyny podlega uchyleniu.Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, Sąd Wojewódzki wniosek swój o istnieniu przesłanek całkowitego ubezwłasnowolnienia Edwarda Ł. oparł na opinii biegłego psychiatry, na wyjaśnieniach Edwarda Ł. złożonych przed Sądem oraz na wywiadzie przeprowadzonym u byłej jego żony Natalii Ł. przez kuratora, ustanowionego w trybie art. 547 § 2 k.p.c., Eleonorę S.Jednakże z przytoczonych dowodów jedynie opinia biegłego może przemawiać za ubezwłasnowolnieniem Edwarda Ł. Wywiad, mający charakter pośredniej informacji uzyskanej od trzeciej osoby, nie może stanowić dowodu w rozumieniu przepisów postępowania. Jeżeli Sąd Wojewódzki uznał okoliczności przytoczone w wywiadzie za istotne, obowiązany był przesłuchać Natalię Ł. w charakterze świadka.Wypowiedzi przesłuchanego przez Sąd Powiatowy w Świeciu, jako przez sąd wezwany, Edwarda Ł. nie dostarczają żadnych danych dla oceny ani jego stanu psychicznego, ani tym więcej, istnienia przesłanek ubezwłasnowolnienia całkowitego lub częściowego.Jedynym przeto dowodem, na którym Sąd Wojewódzki mógłby oprzeć rozstrzygnięcie uwzględniające wniosek o całkowite ubezwłasnowolnienie, była opinia biegłego psychiatry. Opinia ta jednak nie odpowiada wymaganiom przewidzianym w przepisach postępowania. O ile nie budzi zastrzeżeń stwierdzenie przez biegłego choroby psychicznej badanego, oparte na dokumentacji szpitalnej, o tyle ocena biegłego co do braku zdolności badanego "do samodzielnego bytu, załatwiania spraw życia codziennego" i "kierowania swoim postępowaniem" jest pozbawiona należytego uzasadnienia wymaganego w art. 285 § 1 k.p.c. Należy bowiem mieć na uwadze, że w myśl art. 13 § 1 k.c. choroba psychiczna sama przez się nie stanowi wystarczającej przesłanki ubezwłasnowolnienia, lecz może ją uzasadniać tylko wówczas, gdy chory psychicznie nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. Nie każda zaś choroba psychiczna pociąga za sobą taki skutek. Zależy to od rodzaju i stopnia nasilenia choroby oraz od indywidualnych objawów występujących u danej osoby. Opinia więc biegłego psychiatry obok stwierdzenia u badanego choroby psychicznej (bądź niedorozwoju albo innych zaburzeń psychicznych) powinna zawierać szczegółową ocenę zakresu jego zdolności kierowania swoim postępowaniem, opartą na gruntownej i wnikliwej analizie jego zachowania się i postępowania, kontaktów z ludźmi w stosunkach rodzinnych, w pracy itp.Jest rzeczą zrozumiałą, że w wypadkach gdy jednorazowe badanie przez biegłego oraz wyniki przesłuchania badanego przed sądem (bądź też dostatecznie obszerna i wiarygodna dokumentacja szpitalna załączona do akt sprawy) wskazują niewątpliwie na oczywiste odchylenie psychiki badanego od stanu normalnego, nie pozwalające na nawiązanie z nim kontaktu, tego rodzaju ustalenia mogą stanowić wystarczającą podstawę do ubezwłasnowolnienia całkowitego.W sprawie niniejszej jednak sytuacja taka nie zachodzi. Przesłuchanie Edwarda Ł. przez sąd wezwany nie wskazuje - w świetle protokołu sądowego - na dostrzegalne, przynajmniej dla laika, odchylenia psychiki badanego od normy. Biegły obecny na posiedzeniu sądu do wyników przesłuchania się nie ustosunkował. Również w swej opinii opartej na badaniu przeprowadzonym w szpitalu w dniu 12.I.1971 r. biegły stwierdza, że badany jest "spokojny i na pytania odpowiada dorzecznie" oraz że "aktualnie ostrych objawów psychotycznych w sensie omamów, urojeń ani lęków nie podaje". Biegły stwierdza jedynie, że badany jest "autentyczny o sztywnym efekcie, a mimika nosi cechy zmanierowanej". Z wypowiedzi badanego jak również z relacji biegłego wynika, że badany miał zatarg z dyrektorem w zakładzie pracy, lecz szczegóły i przyczyny tego konfliktu nie były znane Sądowi.Wszystkie powyższe okoliczności stanowią materiał zbyt szczupły dla prawidłowej oceny, czy Edward Ł. jest pozbawiony (oraz w jakim stopniu) zdolności kierowania swym postępowaniem. W tych warunkach Sąd Najwyższy nie ma możności kontroli, czy orzeczone całkowite ubezwłasnowolnienie, oparte wyłącznie na pozbawionej należytego uzasadnienia opinii biegłego, nie narusza przepisu art. 13 k.c., i z tej przyczyny zaskarżone postanowienie należało z mocy art. 388 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. uchylić i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania w pierwszej instancji.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd meriti przeprowadzi dowody z przesłuchania - w charakterze świadków - członków rodziny Edwarda Ł., jego sąsiadów oraz współpracowników i zwierzchników z zakładu pracy na okoliczności jego zachowania się i postępowania w stosunkach z ludźmi i ewentualnych konfliktów z nimi, wykonywania swych obowiązków, załatwiania swoich spraw osobistych itp. Świadków tych należy przesłuchać w obecności biegłego oraz w obecności przeciwnika wniosku. Dopiero tak uzupełniony materiał łącznie z uzupełniającą opinią biegłego, należycie uzasadnioną, pozwoli na prawidłową ocenę, czy Edward Ł. pozbawiony jest całkowicie możności kierowania swym postępowaniem, czy też tylko w pewnym zakresie jest w tej możności ograniczony. W zależności od wyników tej oceny Sąd Wojewódzki rozważy, czy istnieją przesłanki ubezwłasnowolnienia całkowitego, czy też jedynie częściowego.