II C 1164/53

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jana J. o ubezwłasnowolnienie Marii J., po rozpoznaniu zażalenia Marii J. na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 6 lipca 1953 r., zaskarżone postanowienie uchylił i sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Gdańsku przekazał do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneJan J. złożył w Sądzie Wojewódzkim w Gdańsku wniosek o ubezwłasnowolnienie żony Marii J. z powodu choroby psychicznej, z której leczyła się już w 1946 i 1949 r. w klinice dla nerwowo chorych Akademii Medycznej, a w 1951 r. w Państwowym Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Chorych w K.Sąd Wojewódzki ustanowił dla strzeżenia praw Marii J. kuratora. W imieniu Marii J. pełnomocnik żądał oddalenia wniosku, twierdząc, że w b. Sądzie Okręgowym w Gdańsku toczyło się już postępowanie o ubezwłasnowolnienie Marii J., w którym to lekarz dr D. stwierdził, że istotnie Maria J. przebywała w związku ze schizofrenią w szpitalu w K., lecz całkowicie się z niej wyleczyła. Orzeczenie dra D. zostało wydane na podstawie kilkotygodniowego badania i obserwacji w szpitalu w K.W sporze o rozwód wytoczonym przez Jana J. wydał również orzeczenie lekarz psychiatra Krystyna O., jednak to orzeczenie jest - zdaniem pełnomocnika Marii J. - nietrafne, gdyż zostało wydane na podstawie rozmowy z Marią J. w stanie jej podenerwowania procesem rozwodowym. Na okoliczność, że Maria J. od kilku lat przebywa u rodziców, nie zdradza żadnych anormalności, dobrze opiekuje się swym dzieckiem, szyje dla niego, wiąże swetry na podstawie modeli i samodzielnie bez zarzutu wykonuje poruczone jej zlecenia, pełnomocnik jej powołał dowód z trzech świadków.Sąd Wojewódzki przeprowadził dowód z opinii biegłego dra Adolfa M., następnie w obecności tego biegłego wysłuchał Marię J., po czym zgodnie z wnioskiem Prokuratora wydał postanowienie o całkowitym ubezwłasnowolnieniu Marii J. z powodu choroby psychicznej (schizofrenii). Rozstrzygnięcie to oparł Sąd na opinii dra Adolfa M. i dra Krystyny O.W zażaleniu pełnomocnik Marii J. wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i oddalenie wniosku Jana J., zarzucając, że Sąd Wojewódzki naruszył art. 9 przep. og. pr. cyw. oraz art. 4 k.p.n., art. 223 § 1 k.p.c. i art. 26 § 1 k.p.n. przez niewystarczające wyjaśnienie sprawy, w szczególności przez nie przeprowadzenie dowodu z powołanych przez Marię J. świadków.Pełnomocnik wnioskodawcy wniósł o oddalenie zażalenia.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Wojewódzki, jak to wytknięto w rewizji, nie wyjaśnił dostatecznie sprawy z punktu widzenia zasad art. 9 § 1 przep. og. pr. cyw. Przepis ten postanawia, że "osoba, która ukończyła lat trzynaście, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej albo niedorozwoju psychicznego nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem". Podstawową przesłanką dopuszczalności całkowitego ubezwłasnowolnienia takiej osoby jest stwierdzenie i ustalenie, że osoba taka nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem.Sąd Wojewódzki nie dokonał w tym zakresie wystarczających wyjaśnień i ustaleń. Sąd ograniczył się do oparcia rozstrzygnięcia na powołaniu się na opinię dwóch biegłych lekarzy psychiatrów, którzy stwierdzili u Marii J. schizofrenię.Biegły dr Adolf M., którego opinii zasięgnął Sąd Wojewódzki w niniejszej sprawie, powołał się w swym orzeczeniu najpierw na to, że osoba badana jest mu znana z czasu jej pobytu w Klinice Psychiatrycznej Akademii Medycznej w 1946 i 1949 r., kiedy to "rozpoznaliśmy" u niej zaburzenia psychiczne typu schizofrenicznego. Następnie biegły, wypowiadając się w granicach własnych wiadomości i obserwacji, stwierdził, że w maju 1953 r. otrzymał na adres prywatny od osoby badanej dwa listy "wybitnie w cechach schizofrenicznych". Jakie to były cechy, na czym one polegały, tego nie wyjaśnił. W dalszym ciągu orzeczenia biegły, powołując się na rozmowę z osobą badaną w dniu rozprawy i obserwację badanej, stwierdził, że jest ona na ogół zorientowana w czasie, miejscu i otoczeniu, "nie jest jednak dość krytyczna w stosunku do wypowiadanych poprzednio urojeń". Jakie to były urojenia, jak badana ustosunkowała się do nich, tego biegły nie wyjaśnił. Biegły stwierdza, że badana wykazuje "wybitne zaburzenia afektu (sztywność), dziwaczność w zachowaniu się oraz ślady urojeń prześladowczych". Stwierdzenia tego biegły nie poparł przytoczeniem opisu zaburzenia afektu, dziwaczności w zachowaniu się i śladów urojeń. W oparciu o tak ogólnikowe wyjaśnienia biegły wypowiedział opinię, że "Maria J. cierpi na przewlekłą chorobę psychiczną - schizofrenię, przebiegającą z okresowym nasileniem, która uzasadnia w zupełności całkowite jej ubezwłasnowolnienie".Na tego rodzaju opinii Sąd Wojewódzki nie powinien opierać rozstrzygnięcia o całkowitym ubezwłasnowolnieniu Marii J.Do orzeczenia całkowitego ubezwłasnowolnienia nie wystarczy ustalenie, że osoba, której wniosek dotyczy, jest psychicznie chora, konieczne jest dalsze prawidłowe ustalenie, że osoba ta "nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem". Ustalenie Sądu w tym zakresie powinno być oparte na dokładnym wyjaśnieniu, w jaki sposób osoba ta kieruje swoim postępowaniem, jakie są objawy nienormalności tego postępowania i w jaki sposób objawy te mogą zagrażać dobru tej osoby lub jej otoczenia. Jeśli osoba taka kieruje swym postępowaniem w sposób korzystny dla siebie i otoczenia i jeśli zebrany materiał dowodowy daje podstawę do wniosku, że osoba ta "jest w stanie" kierować swoim postępowaniem, wówczas może nie być dostatecznej podstawy do całkowitego ubezwłasnowolnienia osoby pełnoletniej nawet psychicznie chorej. W przypadku takim w odpowiednich okolicznościach faktycznych może być uzasadnione ubezwłasnowolnienie częściowo na zasadzie art. 10 § 1 pkt 1 przep. og. pr. cyw.W zaskarżonym postanowieniu brak uzasadnienia, dlaczego Sąd uznał, że Maria J. nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem i dlaczego należało ją ubezwłasnowolnić całkowicie, a nie częściowo.Orzeczenie biegłego dra Adolfa M. nie daje w tym zakresie dostatecznych podstaw. Orzeczenie biegłego powinno być uzasadnione, powinno zawierać (jak to Sąd Najwyższy wyjaśnił w orzeczeniu z dnia 23.VI.1953 r., sygn. II C. 160/53) stwierdzenie wyników badania, w szczególności ujawnionych objawów choroby, wyjaśnienie, w jaki sposób choroba według wiedzy lekarskiej może wpływać na rozeznanie chorej i jej wolę, czy chory może być niebezpieczny dla otoczenia lub siebie samego, wreszcie prognozę i opinię o celowości leczenia.W celu zabrania materiału ułatwiającego biegłemu wydanie opinii, a sądowi należytą ocenę, wskazane jest przeprowadzenie dochodzeń przewidzianych w art. 26 k.p.n. i dowodów powołanych przez Marię J., ewentualnie też w drodze dochodzeń uzyskanie wiadomości o osobach jej sąsiadów i przesłuchanie ich jako świadków w celu wyjaśnienia jej zachowania się w stosunku do otoczenia. Sąd powinien zażądać również akt leczenia Marii J. w latach 1946 i 1949 w Klinice dla Nerwowo Chorych Akademii Medycznej w Gdańsku i akt leczenia chorej w Zakładzie Psychiatrycznym w K.Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy należy mieć na uwadze, że o ubezwłasnowolnienie wnosi mąż podając, że równocześnie toczy się spór o rozwód. W tych warunkach jest wskazana szczególna ostrożność przy rozpoznawaniu sprawy.Z tych przyczyn zaskarżone postanowienie ulega uchyleniu i sprawa zostaje przekazana do ponownego rozpoznania.