VI KZP 37/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes F. Wróblewski. Sędziowie: M. Budzianowski, K. Grzebuła, L. Jax, A. Pyszkowski, M. Szczepański (sprawozdawca), J. Wieczorek (współsprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: dr J. Bednarzak.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 10 sierpnia 1973 r. - postawionego w trybie art. 29 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 12, poz. 54; zm.: Dz. U. z 1972 r. Nr 23, poz. 166) - o wyjaśnienie kwestii prawnej wymagającej zasadniczej wykładni ustawy:"1. Jakie właściwości i warunki osobiste oraz przejawy sposobu życia sprawcy przestępstwa uznać należy za charakteryzujące go jako osobę prowadzącą pasożytniczy tryb życia?2. W jakim zakresie prowadzenie przez sprawcę przestępstwa - przed lub po jego popełnieniu - pasożytniczego trybu życia jest okolicznością - w rozumieniu art. 50 § 2, art. 51 i in. k.k. - wpływającą zarówno na zaostrzenie wymiaru kary, jak i na stosowanie innych środków, przewidzianych w ustawie karnej?"i po wysłuchaniu wniosku prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneI. Należyta realizacja ogólnych dyrektyw wymiaru kary, wymienionych w art. 50 k.k., wymaga, aby wymierzając karę uwzględniać wskazania określone w § 2 tego przepisu, do których należą również te, które odnoszą się do osoby sprawcy przestępstwa, a wśród nich sposób jego życia przez popełnieniem i zachowanie się po popełnieniu przestępstwa.Z analizy akt spraw sądowych i danych statystycznych wynika, że znaczna liczba sprawców przestępstw - to osoby zdolne do kontynuowania nauki lub wykonywania pracy zarobkowej, które - wbrew istniejącym możliwościom nauki lub zatrudnienia - uchylają się od ich podejmowania. Charakterystyczny dla tej grupy osób jest również sposób życia, polegający na tym, że nie podejmują ani nauki, ani pracy, uzyskując środki utrzymania w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, ze źródeł sprzecznych z tymi zasadami lub wręcz z dokonywania przestępstw.W odczuciu społecznym pasożytniczy tryb życia prowadzi ten, kto osiągnąwszy prawidłowy rozwój umysłowy i fizyczny i mając możliwość kontynuowania nauki lub podjęcia pracy zarobkowej uchyla się od ich podejmowania, uzyskując środki na swe utrzymanie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Dodać należy, że uchylanie się od pracy - najistotniejszego czynnika zdolnego w sposób społecznie pożądany kształtować osobowość ludzką - sprzyja powstawaniu ujemnych właściwości i prowadzi z reguły do zaspokojenia potrzeb kosztem wykorzystywania pracy innych ludzi lub w drodze nieuczciwych zajęć albo też popełniania przestępstw.W okresie realizacji programu społeczno-gospodarczego rozwoju Państwa społeczna dezaprobata pasożytniczego trybu życia, który jest czynnikiem kryminogennym, nabiera szczególnego znaczenia. Sądy orzekające zatem powinny to mieć na względzie w procesie wymierzania kar.II. 1. Prowadzenie przez sprawcę przestępstwa pasożytniczego trybu życia zobowiązuje sądy orzekające do traktowania tej okoliczności jako wpływającej na zaostrzenie wysokości kary w ramach dyrektywy określonej w art. 50 § 2 k.k.2. W wypadkach przestępstw zagrożonych karami różnego rodzaju prowadzenie pasożytniczego trybu życia powinno być okolicznością przemawiającą za wyborem kary surowszego rodzaju.3. W razie uznania za celowe orzeczenia kary ograniczenia wolności wobec sprawcy przestępstwa, który prowadził pasożytniczy tryb życia, okoliczność ta powinna decydować o wyborze sposobu wykonywania obowiązku pracy, przy czym za szczególnie celowe z punktu widzenia skutecznej resocjalizacji takiego sprawcy uznać trzeba skierowanie go na podstawie art. 34 § 3 k.k. do uspołecznionego zakładu pracy.4. W wypadku uznania za celowe orzeczenia warunkowego zawieszenia wykonania kary w stosunku do sprawcy przestępstwa, który prowadził pasożytniczy tryb życia, niezbędne jest ustalenie odpowiednio długiego - stosownie do stopnia demoralizacji sprawcy - okresu próby, nałożenie z reguły obowiązku wykonywania pracy zarobkowej, nauki lub przygotowania się do zawodu; w większości wypadków warunkowego zawieszenia wykonania kary będzie uzasadnione oddanie sprawcy pod dozór.5. W stosunku do sprawców przestępstw prowadzących pasożytniczy tryb życia, a skazanych na karę pozbawienia wolności, sądy orzekające powinny rozważyć potrzebę rozstrzygnięcia już w wyrokach skazujących o wykonaniu kary w odpowiednim zakładzie karnym i o zaostrzonym rygorze (art. 82 k.k.). W odniesieniu do sprawców, którzy powrócili do pasożytniczego trybu życia i przestępstwa, powrót ten powinien z reguły powodować orzeczenie zaostrzonego rygoru wykonania kary.6. W stosunku do sprawcy przestępstwa, który prowadził pasożytniczy tryb życia, proces orzekania kary powinien znaleźć odpowiednie odzwierciedlenie w postępowaniu wykonawczym. Należy temu dać odpowiedni wyraz, zwłaszcza w toku wykonywania kary pozbawienia wolności (rodzaj zakładu karnego i rygor wykonywania kary - art. 4 k.k.w.).7. Stwierdzenie, że warunkowo skazany lub warunkowo przedterminowo zwolniony w okresie próby prowadzi pasożytniczy tryb życia i że jednocześnie zachodzą przesłanki fakultatywnego zarządzenia wykonania kary (art. 78 § 2 i 3 k.k.) lub odwołania warunkowego zwolnienia (art. 95 § 2 k.k.) - powinno wpłynąć na przekształcenie uprawnienia sądu w obowiązek; to samo odnosi się do ustanowienia, rozszerzenia lub zmiany obowiązków, o którym mowa w art. 75 § 2 pkt 4-5 k.k. (art. 77 § 2 k.k.).8. W stosunku do młodocianych sprawców przestępstw (art. 120 § 4 k.k.) prowadzących pasożytniczy tryb życia należy - w myśl dyrektywy określonej w art. 51 k.k. - ten tryb życia i wiążący się z tym proces demoralizacji traktować jako okoliczność przemawiającą za potrzebą poddawania ich dłuższemu procesowi resocjalizacji, w toku którego zapewni się ich odpowiednią resocjalizację i przygotowanie do zawodu.III. W razie powzięcia podejrzenia o prowadzeniu przez sprawcę pasożytniczego trybu życia organy ścigana i wymiaru sprawiedliwości powinny zebrać dane osobopoznawcze (art. 8 k.p.k.), które umożliwią rozpoznanie podłoża przestępstwa, środowiska społecznego, z którego wywodzi się sprawca, oraz jego trybu życia przed i po popełnieniu przestępstwa. Jest to niezbędne do orzeczenia właściwej kary i osiągnięcia jej celów.