III CZP 48/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes J. Pawlak. Sędziowie: J. Ignatowicz, R. Czarnecki, J. Majorowicz, J. Pietrzykowski (sprawozdawca), J. Szachułowicz, Z. Wasilkowska.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem wiceprokuratora Prokuratury Generalnej PRL W. Bryndy, po rozpoznaniu wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 1972 r. o udzielenie odpowiedzi na następujące pytanie prawne:"Czy w wypadku dostarczenia zamiast rzeczy wadliwej rzeczy nowej, wolnej od wad, w wykonaniu obowiązków wynikających z gwarancji lub rękojmi za wady fizyczne (art. 577 § 1 k.c. i art. 561 § 1 k.c.), sprzedawca - w braku szczególnego postanowienia umowy - może żądać od kupującego odpowiedniego wynagrodzenia za zużycie rzeczy wymienionej, a jeżeli nie, to czy ważne jest zastrzeżenie umowne (np. w książce gwarancyjnej) przewidujące to prawo na rzecz sprzedawcy?",uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:W wypadku dostarczenia w stosunkach między jednostką gospodarki uspołecznionej a inną osobą zamiast sprzedanej rzeczy, dotkniętej wadą fizyczną, rzeczy wolnej od wad - ani przepisy o rękojmi, ani przepisy o gwarancji nie uzasadniają obowiązku zapłacenia przez kupującego wynagrodzenia za zgodne z przeznaczeniem zużycie rzeczy wymienionej. Nie jest także dopuszczalne nałożenie na kupującego takiego obowiązku w drodze umowy.Uzasadnienie faktyczneProblematyka prawna przedstawiona w pytaniu prawnym Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego może wystąpić, jeśli chodzi o jej zakres podmiotowy, w stosunkach między jednostkami gospodarki uspołecznionej, w stosunkach między jednostkami gospodarki uspołecznionej a innymi osobami oraz w stosunkach między osobami, z których żadna nie jest jednostką gospodarki uspołecznionej. Ponadto z punktu widzenia przedmiotowego wymiana rzeczy wadliwej na wolną od wad w wykonaniu obowiązków wynikających z przepisów o rękojmi lub gwarancji może dotyczyć zarówno rzeczy oznaczonych co do tożsamości, jak i rzeczy oznaczonych co do gatunku. Z uzasadnienia pytania prawnego wynika, że dotyczy ono skutków dostarczenia, w ramach przepisów o rękojmi lub o gwarancji, zamiast dotkniętej wadą fizyczną rzeczy oznaczonej co do tożsamości - takiej samej rzeczy wolnej od wad w stosunkach między jednostką gospodarki uspołecznionej a inną osobą w obrocie wewnętrznym, do tej więc tylko sytuacji odnoszą się dalsze rozważania oraz wynikająca z nich zasada prawna, wyrażona w sentencji uchwały.1. Poruszony w pytaniu problem wynagrodzenia za częściowe zużycie rzeczy w toku jej używania do chwili wymiany na rzecz nową może powstać zarówno w wypadku odpowiedzialności sprzedawcy tylko na podstawie przepisów o rękojmi za wady fizyczne, jak i w wypadku odpowiedzialności sprzedawcy albo wytwórcy z tytułu udzielonej kupującemu gwarancji. W pierwszym wypadku chodzi o sytuację, gdy sprzedawca, wobec zagrożenia przez kupującego odstąpieniem od umowy wskutek wad fizycznych rzeczy, oświadczył gotowość natychmiastowej wymiany rzeczy wadliwej na rzecz wolną od wad (art. 560 § 1 k.c.). Drugi wypadek dotyczy dostarczenia nabywcy - stosownie do udzielonej gwarancji - rzeczy wolnej od wad zamiast rzeczy dotkniętej wadą fizyczną (art. 577 § 1 k.c.). Między przepisami kodeksu cywilnego o rękojmi i przepisami o gwarancji zachodzi dość ścisły związek, przepisy bowiem kodeksu cywilnego o gwarancji stanowią swego rodzaju ustawową modyfikację kodeksowej rękojmi za wady fizyczne. Modyfikacja ta polega przede wszystkim na tym, że udzielenie gwarancji zawiesza wykonanie podstawowych uprawnień kupującego z tytułu rękojmi za wady fizyczne (art. 579 k.c.), wykonanie zaś w przyszłości przez kupującego prawa odstąpienia od umowy z powodu wady uzależnia od niewykonania przez udzielającego gwarancji - według jego wyboru - obowiązku usunięcia wad fizycznych rzeczy lub dostarczenia rzeczy wolnej od wad. Ze względu na te wzajemne powiązania przepisy o rękojmi za wady fizyczne mają istotne znaczenie dla rozpatrywanego zagadnienia prawnego zarówno wtedy, gdy podstawą wymiany rzeczy wadliwej na rzecz wolną od wad była rękojmia, jak i wtedy, gdy była nią gwarancja.Kodeksowe przepisy o rękojmi za wady fizyczne rzeczy sprzedanej są normami iuris dispositivi, w myśl bowiem art. 558 § 1 k.c. strony mogą odpowiedzialność z tytułu rękojmi rozszerzyć, ograniczyć lub wyłączyć. Zasada ta doznaje jednak ograniczeń. Niezależnie bowiem od bezskuteczności wyłączenia lub ograniczenia odpowiedzialności z tytułu rękojmi w wypadku podstępnego zatajenia wady przed kupującym (art. 558 § 2 k.c.) takie ograniczenie lub wyłączenie w stosunkach między jednostkami gospodarki uspołecznionej a innymi osobami jest dopuszczalne tylko w wypadkach przewidzianych przez przepisy szczególne (art. 558 § 1 zdanie drugie), w braku więc takich przepisów umowne ograniczenie lub wyłączenie rękojmi w tych stosunkach, jako sprzeczne z przepisami stricti iuris, byłoby z mocy prawa nieważne (art. 58 k.c.).Przepisy kodeksu cywilnego o rękojmi, rozszerzające odpowiedzialność sprzedawcy względem kupującego w porównaniu z ogólnymi przepisami o odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania i - jak już wspomniano - nie podlegające w zasadzie ograniczeniu ani wyłączeniu w drodze umowy w stosunkach między jednostką gospodarki uspołecznionej a inną osobą, mają na celu wzmożoną ochronę nie tylko interesów konsumenta, lecz również ogólnego interesu społeczno-gospodarczego, wyrażającego się w prawnym przeciwdziałaniu skutkom produkcji złej jakości. Temu samemu celowi wzmożonej ochrony interesów konsumenta, zbieżnych z ogólnym interesem społeczno-gospodarczym, służą również przepisy kodeksu cywilnego o gwarancji. Ich racja gospodarcza polega na tym, aby kupujący rzecz trwałego, nieraz wieloletniego użytku otrzymał rzecz należytej jakości, umożliwiającej korzystanie z niej zgodnie z jej przeznaczeniem. Stąd też w wypadku ujawnienia się w ciągu terminu określonego w gwarancji wady fizycznej rzeczy udzielający gwarancji sprzedawca (art. 577 k.c.) lub wytwórca (art. 582 k.c.) obowiązany jest na swój koszt usunąć ujawnione wady lub dostarczyć rzecz wolną od wad. Ani w przepisach kodeksu cywilnego, ani w innych przepisach prawa nie ma normy, która by w stosunkach między jednostką gospodarki uspołecznionej a inną osobą w wypadku dostarczenia kupującemu - stosownie do przepisów o rękojmi lub gwarancji - rzeczy wolnej od wad nakładała na kupującego obowiązek zapłacenia sprzedawcy lub udzielającemu gwarancji wytwórcy wynagrodzenia za zgodne z przeznaczeniem zużycie rzeczy w okresie jej używania do chwili wymienienia na rzecz wolną od wad. Do obciążenia zaś kupującego takim dodatkowym obowiązkiem potrzebny byłby specjalny przepis ustawy, jak to ma miejsce np. w razie wykonania umownego prawa odstąpienia od umowy (art. 395 § 2 k.c.) lub w razie odebrania przez sprzedawcę rzeczy, co do której zastrzegł on sobie jej własność (art. 591 k.c.). Obowiązku zapłacenia przez kupującego takiego wynagrodzenia nie uzasadniają również przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, skoro używanie nabytej przez niego rzeczy miało usprawiedliwioną podstawę prawną w umowie sprzedaży, z mocy której stał się on właścicielem tej rzeczy, wymiana zaś rzeczy na wolną od wad znajduje uzasadnienie prawne bądź w przepisach o rękojmi, bądź też w udzielonej kupującemu gwarancji, będącej dodatkowym zastrzeżeniem umownym. Dlatego też w wypadku ujawnienia się wady rzeczy i spowodowanej tym konieczności wymiany rzeczy wadliwej na rzecz wolną od wad obowiązek kupującego sprowadza się do zwrócenia rzeczy wadliwej. Gdyby w wypadku nabycia rzeczy dotkniętej wadą, powodującą konieczność jej wymiany na rzecz wolną od wad, kupujący musiał zapłacić sprzedawcy lub wytwórcy równowartość zużycia, związanego z normalnym korzystaniem z rzeczy wadliwej, to w rzeczywistości dla osiągnięcia ekonomicznego celu, jakim jest kupno rzeczy zdatnej do użytku, wynikającego z jej przeznaczenia, zapłaciłby więcej niż każdy inny nabywca takiej samej rzeczy wolnej od wad. Oprócz bowiem normalnej ceny musiałby dopłacić za używanie rzeczy wadliwej do czasu jej wymiany, poprzedzanej zwykle uciążliwymi, nieraz długotrwałymi próbami naprawienia jej przez sprzedawcę lub wytwórcę. Jest nader wątpliwe, czy te ujemne dla nabywcy konsekwencje mogłaby równoważyć bardzo hipotetyczna ekspektatywa dłuższego korzystania z rzeczy wymienionej, wynikająca z doliczenia do czasu jej normalnej eksploatacji okresu używania rzeczy wadliwej. Ewentualny uszczerbek sprzedawcy, wynikający z normalnego zużycia rzeczy poddanej wymianie wskutek wady fizycznej, ma swój ekwiwalent w tym, że zapłata ceny następuje już w chwili sprzedaży rzeczy, mimo że w razie konieczności wymiany kupujący otrzymuje rzecz niewadliwą po pewnym, nieraz dłuższym okresie od zawarcia umowy i zapłacenia ceny.Kupujący byłby jednak zobowiązany względem sprzedawcy (wytwórcy) do zapłaty odpowiedniego odszkodowania za zmniejszenie wartości rzeczy w okresie jej używania do chwili wymiany na rzecz wolną od wad, gdyby zmniejszenie wartości było następstwem takich okoliczności, za które ponosi on odpowiedzialność, a więc gdyby to zmniejszenie wartości nastąpiło z jego winy. Używając bowiem rzeczy w okresie objętym rękojmią lub gwarancją, kupujący powinien zachować należytą staranność, aby nie pogorszyć sytuacji swego kontrahenta w wypadku, gdyby wskutek ujawnienia się wady doszło do wymiany rzeczy wadliwej na rzecz wolną od wad. Naruszenie przez kupującego tego obowiązku sprawiałoby, że za szkodę spowodowaną uszkodzeniem rzeczy przez niego zawinionym musiałby on zapłacić sprzedawcy (wytwórcy) odpowiednie odszkodowanie. Podstawy prawnej obciążenia kupującego takim odszkodowaniem nie stanowią szczególne przepisy o rękojmi lub gwarancji, lecz ogólne przepisy art. 471 k.c., normujące skutki nienależytego wykonania zobowiązania.Odpowiedzialności kupującego wobec sprzedawcy (wytwórcy) można by się również dopatrzyć w takiej sytuacji, w której kupujący - będąc świadomy istnienia wady powodującej konieczność wymiany rzeczy, lecz nie przeszkadzającej ograniczonemu w czasie jej używaniu - umyślnie zwlekał ze zgłoszeniem reklamacji lub z oddaniem rzeczy do naprawy czy wymiany, aby osiągnąć korzyść z używania rzeczy, zanim nastąpi wymiana. W takim bowiem wypadku nieuzasadniona zwłoka w zgłoszeniu reklamacji stanowiłaby nienależyte wykonanie przez niego zobowiązania, wywołujące jego odpowiedzialność wobec sprzedawcy za zużycie rzeczy przez czas nieuzasadnionej zwłoki (art. 471 k.c.).Poza tymi dwoma szczególnymi wypadkami odpowiedzialności kupującego za szkodę, będącą skutkiem jego zawinienia, zużycie przez niego rzeczy w czasie jej używania zgodnego z przeznaczeniem objęte jest ryzykiem sprzedawcy (wytwórcy), wynikającym z przepisów o rękojmi lub z udzielonej gwarancji. Takie też stanowisko jest w zasadzie reprezentowane w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 27 sierpnia 1970 r. II CR 340/70 (OSNCP 1971, poz. 92) i z dnia 23 listopada 1970 r. I CR 65/70 (OSNCP 1971, poz. 113). Należy się zgodzić z zasadniczym kierunkiem reprezentowanym w tych orzeczeniach, że nie istnieje po stronie kupującego obowiązek wynagrodzenia za zużycie będące skutkiem normalnego korzystania z rzeczy wadliwej; trudno byłoby jednak akceptować zamieszczone w nich, lecz bliżej nie uargumentowane dalsze zastrzeżenie, że brak odpowiedzialności kupującego odnosi się tylko do używania, które nie przekroczyło granic czasowych przewidzianych w gwarancji. Oba orzeczenia dotyczą mieszczącego się w granicach gwarancji przebiegu samochodów, co do których w praktyce granice gwarancji określone są nie tylko w miesiącach, lecz także długością przebytej przez samochód drogi. Mimo to znaczenie tych orzeczeń jest o tyle szersze, że gdyby przyznać rację przytoczonemu wyżej zastrzeżeniu, to należałoby je odpowiednio odnieść nie tylko do samochodów, lecz także do innych przedmiotów trwałego użytku, jak telewizory, aparaty radiowe itp. Tymczasem w przepisach o gwarancji nie ma podstawy do przyjęcia takiego zastrzeżenia. Po pierwsze, odpowiedzialność sprzedawcy za wady rzeczy, które ujawnią się w ciągu terminu określonego w gwarancji (art. 577 § 1 k.c.), nie oznacza jeszcze, że wymiana rzeczy wadliwej na niewadliwą nastąpi w tym terminie. W praktyce bowiem sprzedawca (wytwórca), korzystając z przysługującego mu prawa wyboru, zwykle przed zdecydowaniem się na wymianę rzeczy podejmuje próby - nieraz wielokrotne - usunięcia wady. Tak więc data wymiany w następstwie czynności reklamacyjnych może z przyczyn niezależnych od kupującego przekroczyć termin gwarancyjny, wskutek czego kupujący aż do wymiany zmuszony jest korzystać z rzeczy dotkniętej wadą. Po drugie, wspomniane zastrzeżenie nie ma większego znaczenia praktycznego dlatego, że w wypadku dokonania przez sprzedawcę w ramach gwarancji istotnych napraw rzeczy sprzedanej termin gwarancji biegnie na nowo (art. 581 § 1 k.c.). Praktycznie więc pierwotny termin, określony w dokumencie gwarancyjnym, zachowuje moc - i to z modyfikacją przewidzianą w art. 581 § 2 k.c. - tylko w wypadkach mniej istotnych napraw, co przy istnieniu wad, które w ostatecznym wyniku powodują konieczność wymiany rzeczy, raczej nie wchodzi w rachubę. Dlatego też brak jest uzasadnionej podstawy do różnicowania obowiązku kupującego co do wynagrodzenia za zużycie rzeczy w zależności od tego, czy zużycie nastąpiło w okresie objętym gwarancją, czy po upływie tego okresu.2. Na drugie zagadnienie prawne, sprowadzające się w istocie do pytania, czy obowiązek świadczenia przez kupującego na rzecz sprzedawcy z tytułu normalnego zużycia przez kupującego rzeczy wskutek jej używania do chwili wymiany można skutecznie zastrzec w udzielonej mu gwarancji, należy udzielić odpowiedzi przeczącej z przyczyn następujących:Przepisy o gwarancji stanowią dla kupującego istotne ustawowe ograniczenie uprawnień, przysługujących mu z tytułu rękojmi za wady fizyczne. Wprawdzie przepisy o gwarancji mają charakter dyspozytywny w tym sensie, że stosuje się je o tyle, o ile co innego nie wynika z udzielonej gwarancji (por. art. 577 i 578 k.c.), to jednak gwarancja nie może wprowadzać dalej idących ograniczeń w sferze uprawnień kupującego, niż to wynika z wspomnianej już ustawowej modyfikacji rękojmi, dokonanej przez przepisy o gwarancji. Jak już o tym była mowa, w wypadku gdy sprzedawcą jest jednostka gospodarki uspołecznionej, a kupującym jest inna osoba, przepisy o rękojmi nie mogą - w braku przepisu szczególnego - być ograniczone ani wyłączone. Przepisy te, jak już wyżej wyjaśniono, nie uzasadniają obciążenia kupującego obowiązkiem zapłaty za zwykłe używanie rzeczy wadliwej do chwili wymiany tej rzeczy na rzecz niewadliwą. Możliwość wymiany rzeczy przewidują również przepisy o gwarancji, nie zawierają one jednak, gdy chodzi o rozliczenia między stronami z tytułu korzystania przez kupującego z rzeczy wymienionej, jakichkolwiek unormowań modyfikujących unormowania zamieszczone w przepisach o rękojmi. Dlatego też wprowadzenie obowiązku takiego rozliczenia się w treści dokumentu gwarancyjnego pozostawałoby w wyraźnej sprzeczności z zasadami wynikającymi z dyspozycji art. 558 § 1 k.c. W konsekwencji tego rodzaju zastrzeżenie w dokumencie gwarancyjnym należałoby z mocy art. 58 k.c. uznać za nieważne. Nieważność takiego zastrzeżenia odnosi się zarówno do gwarancji udzielonej przez sprzedawcę (art. 577 k.c.), jak i do gwarancji udzielonej przez wytwórcę nie będącego sprzedawcą (art. 581 k.c.), skoro do ostatnio wymienionej sytuacji stosuje się również odpowiednio przepisy o gwarancji.Powyższe argumenty uzasadniają udzielenie odpowiedzi na przedstawione składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego pytanie prawne - jak w sentencji uchwały.