VI KZP 73/70

Skład orzekającySąd Najwyższy w składzie: Przewodniczący: W zastępstwie Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego Prezes SN M. Mazur. Prezesi SN: gen. bryg. K. Jankowski, F. Wróblewski. Sędziowie SN: płk M. Bieniaszewski, M. Budzianowski, Z. Chełmicki, K. Czajkowski (sprawozdawca), S. Dąbrowski, W. Dąbrowski, płk J. Drohomirecki, Z. Durkiewicz (sędzia SW del. do SN), J. Dziowgo, płk Z. Furtak, K. Grzebuła, L. Jax, S. Kaciczak, A. Kafarski, F. Karolus, I. Kazimierczak, H. Kempisty (sprawozdawca), S. Kotowski, płk Z. Krasuski, T. Krokosz, płk A. Kruszka, R. Kryże, Z. Kubec, ppłk H. Kwaśny, płk C. Lipski, T. Majewski, ppłk S. Mendyka, płk K. Mioduski, Z. Neumann, B. Nizieński (sędzia SW del. do SN), Z. Nyczaj, M. Paluch, J. Polony, J. Pustelnik, A. Pyszkowski, płk S. Rzeczycki, W. Sutkowski, J. Szamrej, M. Szczepański, K. Wagner, A. Żylewicz. Protokolanci: sędzia SW A. Dembicka oraz sędzia SW J. Gaj, członkowie Biura Orzecznictwa SN z udziałem Zastępcy Prokuratora generalnego PRL K. KukawkiSentencjapo rozpoznaniu w dniach 11 grudnia 1970 r. oraz 29 stycznia i 26 marca 1971 r. przedstawionej w trybie art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego pod rozpoznanie pełnego składu Izby Karnej, a następnie postanowieniem tej Izby z dnia 2 października 1970 r. przekazanej pod rozpoznanie połączonych Izb Karnej i Wojskowej Sądu Najwyższego kwestii prawnej wymagającej zasadniczej wykładni ustawy:"Czy Sąd Najwyższy, uwzględniając rewizję nadzwyczajną na niekorzyść oskarżonego skazanego w I instancji, a uniewinnionego w II instancji, może wyrok II instancji zmienić i oskarżonego skazać, czy może tylko wyrok uchylić i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania?"i po wysłuchaniu wniosku Zastępcy Prokuratora Generalnego PRLuchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzepis art. 383 § 1 (zdanie drugie) nowego k.p.k. odpowiada całkowicie co do swej treści przepisowi art. 388 § 4 dawnego k.p.k. Zarówno jeden jak i drugi przepis stanowi w istocie rzeczy o tym samym, tj. o niedopuszczalności bezpośredniego skazania przez Sąd Najwyższy - jako sąd rewizyjny - uniewinnionego przez sąd pierwszej instancji. Okoliczność, że przepis art. 383 § 1 (zdanie drugie) nowego k.p.k., wyraźnie wskazuje na to, iż chodzi o niedopuszczalność skazania oskarżonego, który został uniewinniony "w pierwszej instancji" lub co do którego "w pierwszej instancji umorzono postępowanie", nie wnosi nic nowego w stosunku do treści art. 388 § 4 dawnego k.p.k. Jest oczywiste, że przepis art. 388 § 4 d. k.p.k., jako stosowany w postępowaniu rewizyjnym, nie mógł być rozumiany inaczej niż jako dotyczący uniewinnionego "w pierwszej instancji". Wypada tu zauważyć, że nawet przewidziana przez przepis art. 383 § 1 (zdanie drugie) k.p.k. niedopuszczalność skazania przez Sąd Najwyższy - jako sąd rewizyjny - także oskarżonego, co do którego "w pierwszej instancji" postępowanie umorzono, nie jest niczym innym jak ustawowym spetryfikowaniem ustalonej już w tym względzie na gruncie art. 388 § 4 dawnego k.p.k. rozszerzającej wykładni tego przepisu (por: wyrok SN III K 341/63 - OSNKW z 1964 r., zesz. 7-8, poz. 120; wyroki SN III K 65/59 i V K 599/63). Chodziło tu w szczególności o zrównanie przy stosowaniu art. 388 § 4 d.k.p.k. orzeczeń umarzających postępowanie z wyrokami uniewinniającymi oskarżonego.W tym stanie rzeczy nie do przyjęcia byłby ewentualny pogląd, że sama tylko odmienność redakcyjnego wyrażenia przez przepis art. 383 § 1 nowego k.p.k. tej samej w istocie treści, jaką wyrażał art. 388 § 4 dawnego k.p.k., może - zwłaszcza przy "odpowiednim" stosowaniu tego przepisu na podstawie art. 462 k.p.k. w postępowaniu w trybie rewizji nadzwyczajnej - stanowić podstawę do przyznania Sądowi Najwyższemu, orzekającemu w tym trybie, więcej uprawnień niż przy orzekaniu w zwykłym postępowaniu rewizyjnym (por. również wyrok SN z dnia 30 kwietnia 1970 r. V KRN 100/70). Pogląd tego rodzaju wyprowadzałby błędne merytorycznie wnioski z literalnego brzmienia art. 383 § 1 (zd. drugie) k.p.k., pomijając okoliczność oczywistą, że unormowanie to odnosi się tylko wprost i jednoznacznie do orzeczenia rewizyjnego zwykłego (gdyż Sąd Najwyższy rozpoznaje odwołanie zawsze od orzeczenia pierwszej instancji), a w postępowaniu w trybie rewizji nadzwyczajnej jedynie "odpowiednio" (gdyż Sąd Najwyższy rozpoznaje nadzwyczajny środek zaskarżenia od orzeczenia prawomocnego bez względu na to, w jakiej instancji zapadło orzeczenie, które się uprawomocniło).Do "odpowiedniego" stosowania w postępowaniu z rewizji nadzwyczajnej przepisów dotyczących rewizji zwykłej zobowiązuje Sąd Najwyższy art. 462 k.p.k. Zgodnie bowiem z treścią przepisu art. 462 k.p.k. w postępowaniu w trybie rewizji nadzwyczajnej stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu rewizyjnym przed Sądem Najwyższym, jeżeli przepisy szczególne dotyczące rewizji nadzwyczajnej (art. 462-473 k.p.k.) nie stanowią inaczej. Do przepisów zaś o postępowaniu rewizyjnym przed Sądem Najwyższym, które odpowiednio należy stosować w postępowaniu w trybie rewizji nadzwyczajnej, należy w szczególności przepis art. 383 § 1 (zdanie drugie) k.p.k.W omawianym wypadku ta "odpowiedniość" może być tłumaczona tylko w ten sposób, że przepis art. 383 § 1 (zdanie drugie) k.p.k. stosuje się przy orzekaniu w trybie rewizji nadzwyczajnej, a więc gdy chodzi o oskarżonego uniewinnionego prawomocnym wyrokiem, zaskarżonym rewizją nadzwyczajną, albo o oskarżonego, co do którego prawomocnym orzeczeniem, zaskarżonym rewizją nadzwyczajną, umorzono postępowanie. Zaskarżone zaś rewizją nadzwyczajną uniewinnienie czy też umorzenie może się uprawomocnić zarówno na skutek niezaskarżenia orzeczenia pierwszej instancji w postępowaniu zwykłym jak i na skutek wydania o takiej treści orzeczenia przez sąd drugiej instancji, choćby miało ono postać utrzymania w mocy uniewinnienia lub umorzenia, wydanego już przez sąd pierwszej instancji.Z tych powodów Sąd Najwyższy, orzekając w trybie rewizji nadzwyczajnej wniesionej na niekorzyść oskarżonego prawomocnie uniewinnionego lub co do którego prawomocnie umorzono postępowanie, ustosunkowuje się zawsze do orzeczenia zaskarżonego (tak jak to ma miejsce w stosunku do zaskarżonego orzeczenia w postępowaniu odwoławczym).Odpowiedniość więc stosowania przepisu art. 383 § 1 (zdanie drugie) k.p.k. w postępowaniu w trybie rewizji nadzwyczajnej oznacza wyłącznie odnoszenie przewidzianej w tym przepisie niedopuszczalności skazania do oskarżonego, który w tym wypadku zaskarżonym wyrokiem został prawomocnie uniewinniony. Odpowiedniość stosowania art. 383 § 1 (zdanie drugie) k.p.k. łączy się tutaj ściśle i wyłącznie ze stosunkiem do uniewinnienia na tej samej zasadzie jak w wypadku rozpoznania rewizji zwykłej od zaskarżonego orzeczenia. Odwoływanie się przeto w takiej sytuacji do ewentualnie skazującego wyroku pierwszej instancji, który został zastąpiony prawomocnym uniewinnieniem przez drugą instancję, byłoby sprzeczne z ustanowioną w przepisie art. 383 § 1 k.p.k. zasadą niedopuszczalności skazywania przez Sąd Najwyższy oskarżonego uniewinnionego.Nawiązując więc do rozstrzyganego zagadnienia prawnego, podkreślić raz jeszcze należy, że w razie orzekania w trybie rewizji nadzwyczajnej wniesionej na niekorzyść oskarżonego od wyroku sądu II instancji wyrok sądu I instancji (skazujący czy uniewinniający) nie może być brany pod uwagę przy odpowiednim stosowaniu art. 383 § 1 (zdanie drugie) k.p.k. w związku z art. 462 i 463 § 1 k.p.k.W konsekwencji powyższego rozstrzygnięcia kwestia, czy inaczej należy traktować prawomocny wyrok uniewinniający sądu II instancji (mimo poprzedzającego ten wyrok skazania w I instancji) oraz inaczej nie zaskarżony prawomocny wyrok uniewinniający sądu I instancji lub sądu II instancji, który utrzymał w mocy uniewinniający wyrok sądu I instancji, nie powinna nasuwać wątpliwości, skoro treść przepisów art. 383 § 1 (zdanie drugie) k.p.k. w związku z art. 462 k.p.k. oraz art. 463 k.p.k. jest jednoznaczna w tym sensie, że odnosi się tylko do zaskarżonego wyroku prawomocnego. Pogląd bowiem, że przy rozpatrywaniu rewizji nadzwyczajnej powołany art. 383 § 1 (zdanie drugie) k.p.k. ma zastosowanie tylko do prawomocnych wyroków uniewinniających I instancji bądź do takich wyroków II instancji, które utrzymały w mocy uniewinniające wyroki sądu I instancji, natomiast nie ma on zastosowania do wyroków uniewinniających II instancji, które zmieniły wyroki skazujące sądu I instancji - byłby sprzeczny z powołanym przepisem prawnym oraz z przepisem art. 463 § 1 k.p.k., w myśl którego rewizja nadzwyczajna może być wniesiona tylko od orzeczenia prawomocnego.Ponieważ w omawianym wypadku Sąd Najwyższy nie może odmiennie orzekać - co do istoty (art. 383 § 1 zdanie drugie k.p.k. w związku z art. 462 k.p.k.), przeto jedynie dopuszczalnym rozstrzygnięciem jest w myśl art. 386 § 2 zd. 2 i § 3 k.p.k. uchylenie wyroku uniewinniającego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi II instancji, chyba że zachodzi konieczność uchylenia wyroków sądów obu instancji i przekazania sprawy bądź sądowi I instancji, bądź oskarżycielowi publicznemu.Uchylenie zarówno wyroku II instancji (uniewinniającego) jak i wyroku I instancji (ew. skazującego) oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji lub oskarżycielowi publicznemu do uzupełnienia postępowania przygotowawczego może oczywiście nastąpić na podstawie art. 462 k.p.k. w związku z art. 386 § 2 zd. 2 i 3 k.p.k. w warunkach określonych w art. 387 pkt 1-3 k.p.k. oraz gdy zachodzi konieczność uzupełnienia dowodów, których w instancji rewizyjnej nie można przeprowadzać (art. 462 k.p.k. w związku z art. 402 k.p.k.) albo gdy zachodzi konieczność zwrotu akt oskarżycielowi publicznemu w celu uzupełnienia postępowania przygotowawczego (art. 462 k.p.k. w związku z art. 386 § 2 zdanie ostatnie i art. 344 k.p.k.).W końcu należy wyjaśnić, że niniejsza uchwała połączonych Izb Karnej i Wojskowej Sądu Najwyższego, podjęta na podstawie nowego k.p.k., wchodzi w miejsce dawnych uchwał Izby Karnej Sądu Najwyższego oraz Izby Wojskowej Sądu Najwyższego dotyczących tego samego zagadnienia prawnego, lecz wydanych pod rządem odmiennych dla każdej Izby przepisów dawnego k.p.k. oraz k.w.p.k. (por. OSNKW z 1963 r.: z. 1, poz. 1 oraz z. 5, poz. 83).