II CR 647/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski. Sędziowie: S. Dmowski, J. Ignatowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Wiktorii L. i Stanisława L. przeciwko małoletniemu Robertowi L., zastąpionemu przez ustanowionego kuratora Halinę R., o rozwiązanie przysposobienia na skutek rewizji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 10 lipca 1973 r.,uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej alimentów oraz orzekającej o kosztach procesu (pkt III-V) i sprawę przekazał w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 10 lipca 1973 r. Sąd Wojewódzki we Wrocławiu uwzględnił powództwo Stanisława i Wiktorii małżonków L. o rozwiązanie przysposobienia małoletniego Roberta L., orzekł powrót małoletniego do poprzedniego nazwiska i zasądził od powodów tytułem alimentów na rzecz małoletniego kwotę 150 zł miesięcznie.Sąd Wojewódzki dokonał następujących ustaleń faktycznych:Małoletni jest pozamałżeńskim dzieckiem Grażyny J., obecnie z męża P. Ojcem jego jest Józef W. Ojcostwo jego zostało ustalone sądownie. Powodowie wzięli małoletniego pozwanego, urodzonego w dniu 8 listopada 1966 r., z domu dziecka w roku 1969. Przysposobienie zostało orzeczone w dniu 22 grudnia 1969 r. Powodowie mieli wówczas jedno dziecko i ze względu na schorzenia powódki nie spodziewali się dalszego potomstwa. Jednakże w roku 1971 urodziło się drugie dziecko. Wówczas odwieźli dziecko przysposobione do jego naturalnego ojca Józefa W., który je przyjął. Dziecko to wychowywało się początkowo u niego, a następnie - ze względu na pewną niechęć żony Józefa W. - zostało oddane na wychowanie babce, matce Józefa W.Józef W. jest inwalidą III grupy i otrzymuje rentę. Dochody jego i żony wynoszą razem 2.400 zł; ma na utrzymaniu łącznie z pozwanym 5 osób. Matka pozwanego zarabia 1.300 zł, a jej mąż 3.000 zł. Mają na utrzymaniu dwoje dzieci z małżeństwa. Powód zarabia 2.000 zł miesięcznie, a powódka 1.785 zł. Mają na utrzymaniu dwoje własnych dzieci. Po oddaniu małoletniego nigdy go nie widzieli.Mając na uwadze powyższe ustalenia faktyczne, Sąd Wojewódzki uznał przede wszystkim, że istnieją podstawy do rozwiązania przysposobienia. Wprawdzie powodowie postąpili nieetycznie, pozbywając się przysposobionego, ale rozwiązanie przysposobienia leży w jego interesie, gdyż wszelka więź uczuciowa między nim a przysposabiającymi została zerwana. Wysokość renty alimentacyjnej Sąd Wojewódzki ustalił, biorąc pod uwagę możliwości zarobkowe zarówno powodów, jak i rodziców naturalnych pozwanego.Wymieniony wyżej wyrok zaskarżyli - w części dotyczącej alimentów - powodowie.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Z treści zawartego w zaskarżonym wyroku orzeczenia o alimentach wynika, że Sąd I instancji w sposób niewłaściwy (a ściślej - zbyt wąsko) rozumiał dotyczący tej materii przepis art. 125 § 1 zdanie ostatnie k.r.o. Przepis ten głosi, że orzekając o rozwiązaniu stosunku przysposobienia sąd może, stosownie do okoliczności, utrzymać w mocy wynikające z niego obowiązki alimentacyjne. Sformułowanie to niedwuznacznie wskazuje, że ustawa nakazuje sądowi przede wszystkim rozstrzygnięcie o samej zasadzie utrzymania obowiązku alimentacyjnego. Oznacza to, że na podstawie zacytowanego przepisu sąd konstytutywnie może postanowić, że pomimo rozwiązania stosunku przysposobienia, które to rozwiązanie w zasadzie pociąga za sobą ustanie wszelkich skutków przysposobienia (art. 126 § 1 k.r.o.), wynikające z przysposobienia obowiązki alimentacyjne pozostaną w mocy.Lege non distinguente należy uznać, że może to być utrzymanie obowiązków alimentacyjnych bądź bez żadnych ograniczeń, bądź - stosownie do okoliczności - z odpowiednimi ograniczeniami. Sąd może więc na przykład utrzymać tylko obowiązek alimentacyjny przysposabiającego na rzecz przysposobionego (gdy jest on małym dzieckiem) lub tylko obowiązek przysposobionego na rzecz przysposabiającego (gdy jest on człowiekiem starszym, a przysposobiony jest w pełni sił).Przepis art. 125 § 1 zdanie ostatnie k.r.o. pozwala na orzekanie tylko o obowiązkach wynikających z przysposobienia. Dlatego sąd nie może na jego podstawie wydać takiego orzeczenia, które by wyłączało - w związku z rozwiązaniem przysposobienia - obowiązki alimentacyjne między przysposobionym a jego rodziną naturalną. Sąd nie mógłby więc orzec, że obowiązek alimentacyjny przysposabiającego względem przysposobionego będzie wyłączał obowiązek rodziców naturalnych tego ostatniego. W tym zakresie obowiązuje zasada, według której rozwiązanie przysposobienia powoduje ustanie jego skutków.Dalszą dopiero kwestią - po orzeczeniu co do zasady, że obowiązki alimentacyjne wynikające z przysposobienia zostają utrzymane w mocy - jest, czy należy w wyroku orzekającym rozwiązanie przysposobienia zasądzić także rentę alimentacyjną na rzecz uprawnionego. Wątpliwość wynika stąd, że orzekanie o alimentach nie należy do trybu odrębnego, w jakim rozstrzyga się o rozwiązaniu przysposobienia (art. 453 i n. k.p.c.), a brak jest takiej normy, która by expressis verbis - tak jak to czyni art. 458 § 2 k.p.c. co do spraw o ustalenie ojcostwa - pozwalała na połączenie sprawy o rozwiązanie przysposobienia ze sprawą o alimenty. Mimo tego niedomówienia ustawy na pytanie powyższe należy odpowiedzieć twierdząco. Należy mianowicie uznać, że przepis art. 125 § 1 zdanie ostatnie k.r.o. uprawnia sąd orzekający o rozwiązaniu przysposobienia nie tylko do utrzymania obowiązków alimentacyjnych wynikających z przysposobienia, ale także do określenia alimentów aktualnie należnych w stosunkach między przysposabiającym i przysposobionym. Brzmienie wymienionego przepisu nie wyłącza takiej wykładni, a ze społecznego punktu widzenia jest ona bardziej celowa aniżeli wykładnia nakazująca wytoczenie nowego powództwa o alimenty po uprawomocnieniu się wyroku, w którym orzeczono o utrzymaniu obowiązków alimentacyjnych wynikających z przysposobienia. W konsekwencji więc należy przyjąć, że przepis art. 125 § 1 zdanie ostatnie k.r.o. jest tą normą, która pozwala na dochodzenie w stosunku między przysposabiającym i przysposobionym alimentów w sprawie, w której chodzi o rozwiązanie przysposobienia.Do powyższych wyjaśnień należy dodać, że o utrzymaniu obowiązków alimentacyjnych wynikających z przysposobienia sąd orzeka z urzędu, niezależnie od wniosków stron. Zasada taka wynika ze sformułowania art. 125 § 1 k.r.o., który uzależnia wydanie takiej decyzji tylko od oceny sądu. W każdej przeto sprawie o rozwiązanie przysposobienia sąd powinien przeprowadzić odpowiednie postępowanie dowodowe i dokonać takiej oceny. Jest to tym bardziej konieczne, że obowiązki alimentacyjne wynikające z przysposobienia mogą być utrzymane - jak to niedwuznacznie stanowi art. 125 § 1 k.r.o. - tylko w wyroku orzekającym rozwiązanie stosunku przysposobienia.Przechodząc do rewizji powodów, należy stwierdzić, że jest ona - jeżeli chodzi o zasądzenie konkretnej renty alimentacyjnej - o tyle trafna, iż zawarte w zaskarżonym wyroku orzeczenie o alimentach nie zostało oparte na wystarczających ustaleniach faktycznych. Sąd Wojewódzki bowiem ograniczył się tylko do ustalenia sumy zarobków ewentualnie zobowiązanych do alimentacji pozwanego i liczby osób, jakie mają oni na utrzymaniu. Pominął zaś wyjaśnienie innych okoliczności, składających się na możliwości majątkowe zobowiązanych. W szczególności Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił, czy zobowiązani do alimentacji nie mają dodatkowych dochodów, np. w postaci dochodów z nieruchomości rolnych.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł z mocy art. 388 k.p.c. jak w sentencji.