I CR 434/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Kuryłowicz. Sędziowie: R. Czarnecki (sprawozdawca), F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ludwika S. przeciwko Chemicznej Spółdzielni Pracy w P. o 578.000 zł, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 4 lipca 1969 r.,zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od pozwanej na rzecz powoda odsetki od sumy 80.480 zł od dnia 7 lipca 1964 r. zamiast od dnia 8 lipca 1964 r. oraz zasądził od pozwanej na rzecz powoda odsetki w wysokości 8% od sumy 115.000 zł za okres od dnia 7 lipca 1964 r. do dnia 7 czerwca 1968 r. oraz od sumy 55.000 zł od dnia 8 czerwca 1968 r. do dnia 31 lipca 1968 r.; uchylił ten wyrok w części oddalającej powództwo o zasądzenie 382.520 zł z odsetkami i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneW poprzedniej sprawie, wszczętej jeszcze w 1957 roku, powód powołał się na udzielenie mu patentu nr 35.915 na sposób wytwarzania pyłu oraz na urządzenie do wykonywania tego sposobu, tj. na udzielenie mu patentu, którego przedmiotem jest maszyna przemiałowa. Na podstawie wspomnianego patentu (wynalazek nie miał charakteru pracowniczego) zostały zbudowane maszyny przemiałowe. Powód domagał się wtedy od pozwanej Spółdzielni wydania mu tych maszyn. Swoje roszczenia z tytułu "właściciela maszyn i patentu" powód określił na sumę 52.800 zł rocznie, a gdy z tego tytułu Spółdzielnia wypłaciła mu 25.600 zł, Sąd Wojewódzki zgodnie z żądaniem powoda zasądził na jego rzecz za rok 1954 pozostałą kwotę 27.200 zł, Sąd Najwyższy zaś uchylił ten wyrok jedynie w części zobowiązującej Spółdzielnię do wydania powodowi maszyn przemiałowych. W toku ponownego rozpoznania sprawy w dniu 24 maja 1965 r. strony zawarły ugodę tej treści, że Spółdzielnia zobowiązała się zapłacić powodowi na całkowite zaspokojenie "reszty" jego żądań "z niniejszego procesu" sumę 59.000 zł.W tym czasie, bo w pozwie opatrzonym "prezentatą" z dnia 8 lipca 1964 r., powód ponosi, że pozwana Spółdzielnia nadal korzysta bezprawnie z jego patentu, wobec czego domaga się zasądzenia od tej Spółdzielnia "odszkodowania" po 52.800 zł rocznie za lata 1955-1964 (w wyniku rozszerzenia żądania pozwu). Następnie powód wystąpił z żądaniem przyznania mu od Spółdzielni "odszkodowania" za rok 1965 i za okres do końca sierpnia 1966 r. jako dnia wygaśnięcia patentu. Niezależnie od tego powód domagał się zasądzenia od Spółdzielni 0,5% od jej obrotu przekraczającego 3.000.000 zł rocznie w zakresie, w jakim obrót był uzyskiwany w wyniku korzystania z jego patentu.W toku procesu Spółdzielnia wypłaciła powodowi sumę 115.000 zł w dwóch ratach.Sąd Wojewódzki przyjął, że roszczenia powoda uległy przedawnieniu z upływem trzech lat, tj. że są one usprawiedliwione co do zasady dopiero począwszy od dnia 8 lipca 1961 r. Sąd przyjął też, że na mocy ugody z dnia 24 maja 1965 r. powód przeniósł na rzecz Spółdzielni własność maszyn przemiałowych z prawem korzystania z ich ulepszonej konstrukcji, co sprawia, że końcową datę okresu, za który powód może dochodzić "odszkodowania", stanowi dzień 24 maja 1965 r. Sąd Wojewódzki uznał, że punktem wyjścia do obliczenia tego "odszkodowania" jest 0,5% od obrotu uzyskanego przez Spółdzielnię w wyniku produkcji na maszynach przemiałowych. Wspomniane 0,5% wyraża się sumą 195.480 zł. Po zaliczeniu 115.000 zł, Sąd Wojewódzki zasądził ostatecznie na rzecz powoda pozostałe 80.480 zł z odsetkami, a poza tym oddalił powództwo i umorzył postępowanie co do 115.000 zł.Powód w rewizji od tego wyroku domaga się jego zmiany i zasądzenia dalszych 382.520 zł z odsetkami, a ponadto odsetek od dnia 7 lipca 1964 r. od sumy 115.000 zł.W "nowym uzasadnieniu podstaw rewizji", złożonym w przeszło trzy miesiące po wniesieniu rewizji, powód domaga się zasądzenia dalszych 420.520 zł.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Zgodnie z art. 143 ust. 1 pkt 1 oraz art. 144 ustawy z dnia 31 maja 1962 r. - prawo wynalazcze (Dz. U. Nr 33, poz. 156), z dniem 1 października 1962 r. w sprawach dotyczących wynalazków utraciło moc rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 22 marca 1928 r. o ochronie wynalazków, wzorów i znaków towarowych (Dz. U. Nr 39, poz. 384 ze zm.), weszło zaś w życie wymienione wyżej prawo wynalazcze. Artykuł 139 ust. 1 tego prawa stanowi, że do praw w zakresie wynalazków uzyskanych przed dniem wejścia w życie prawa wynalazczego stosuje się przepisy dotychczasowe. Wynika z tego, że prawo z patentu nr 35.915 udzielonego powodowi przed dniem 1 października 1962 r. ocenia się według przepisów rozporządzenia o ochronie wynalazków. Również do roszczeń powoda aż do dnia 1 października 1962 r. mają zastosowanie przepisy wspomnianego rozporządzenia. Natomiast do jego roszczeń począwszy od dnia 1 października 1962 r. stosują się przepisy prawa wynalazczego.Jeśli chodzi o przedawnienie roszczenia o naprawienie szkody, to art. 25 ust. 1 rozp. o ochr. wynal. głosi m.in., że w wypadku gdy działanie osoby, która w wykonywaniu przemysłu lub handlu wkracza bezprawnie w zakres wyłączności określonej przez patent jest wywołane złym zamiarem lub oczywistym niedbalstwem, to osoba ta obowiązana jest wynagrodzić uprawnionemu wszelką szkodę. Ten sam przepis w ust. 2 stanowi, że roszczenia z powodu naruszenia praw z patentu, w tym także roszczenia o naprawienie szkody, przedawnia się z upływem trzech lat.Artykuł 27 rozp. o ochr. wynal. przewiduje za umyślne wkroczenie w zakres wyłączności określonej przez patent sankcję świadczącą o tym, że to wkroczenie stanowi występek w rozumieniu art. 12 i 14 ust. 1 d. k.k. Jednakże już "zły zamiar" jest podstawą winy umyślnej, a według art. 25 ust. 2 rozp. o ochr. wynal. roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej przez naruszenie praw z patentu działaniem umyślnym (bo w "złym zamiarze") przedawnia się również z upływem trzech lat. Oznacza to, że art. 25 ust. 2 rozp. o ochr. wynal. jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 283 § 4 k.z. w tym sensie, że również w wypadku wyrządzenia szkody przez umyślne naruszenie praw z patentu stanowiące występek roszczenie o naprawienie tej szkody przedawnia się z upływem trzech lat.Z kolei art. 56 pr. wynal. przewiduje w ust. 1 tego przepisu m.in. roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej naruszeniem prawa do wyłącznego korzystania z wynalazku, a w ust. 2 tego przepisu - roszczenie o zadośćuczynienie, którego przesłanką jest działanie rozmyślne naruszającego, następujący zaś po tym przepisie art. 57 głosi, że roszczenia z powodu naruszenia prawa wyłączności do wynalazku ulegają przedawnieniu z upływem trzech lat. Według art. 128 pr. wynal. w zw. z art. 12, 13 i 14 ust. 1 d. k.k. umyślne naruszenie prawa wyłączności do wynalazku jest występkiem. Skoro jednak art. 57 pr. wynal. stanowi, że roszczenie objęte przepisem art. 56 pr. wynal., tj. wszystkie roszczenia objęte tym przepisem, nawet to, którego przesłanką jest działanie rozmyślne, ulegają przedawnieniu z upływem trzech lat, to również art. 57 pr. wynal. jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 283 § 4 k.z. (art. 442 § 2 k.c.) w tym znaczeniu, że także w wypadku wyrządzenia szkody przez umyślne naruszenie prawa wyłączności do wynalazku będące występkiem roszczenie o naprawienie tej szkody ulega przedawnieniu z upływem trzech lat.Przytoczone w rewizji okoliczności nie powodują ani przerwania, ani zawieszenia biegu przedawnienia, zwłaszcza że art. 57 zdanie ostatnie pr. wynal., w myśl którego bieg przedawnienia ulega zawieszeniu w okresie między zgłoszeniem wynalazku a udzieleniem patentu, jako przepis wyjątkowy i zawierający stosowną wskazówkę interpretacyjną, nie podlega wykładni rozszerzającej. Spółdzielni, która podniosła zarzut przedawnienia, nie można przez to przypisać naruszenia art. 5 k.c., a art. 117 § 3 k.c. nie stosuje się do stosunków powstałych przed dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego, tj. przed dniem 1 stycznia 1965 r. Stanowisko Sądu Wojewódzkiego w zakresie przedawnienia ulega też korekturze o tyle, o ile za dzień przerwania biegu przedawnienia przyjmuje datę wynikającą z "prezentaty" na pozwie, a nie datę oddania pozwu w urzędzie pocztowym (art. 175 d. k.p.c.). Oddanie to miało miejsce w dniu 7 lipca 1964 r.Co się tyczy terminu końcowego, do którego powód mógłby dochodzić zwrotu roszczeń, to zawarcie ugody z dnia 24 maja 1965 r. nastąpiło wtedy, gdy suma 52.800 zł z tytułu m.in. naprawienia szkody wyrządzonej powodowi przez Spółdzielnię wskutek naruszenia jego praw z patentu nr 35.915 została w części przez Spółdzielnię wypłacona, a w pozostałej części zasądzona od niej prawomocnie. W tym stanie rzeczy Spółdzielnia, zaspokajając na mocy ugody "resztę" żądań powoda z tamtego procesu przez zapłatę 59.000 zł, mogła zaspokoić tylko jeszcze istniejące jego żądanie, a pozostało nim żądanie powoda wydania mu przez Spółdzielnię maszyn przemiałowych, co do których Sąd Wojewódzki miał rozważyć, czy pozbawienie Spółdzielni tych maszyn nie naruszy art. 3 p.o.p.c. (art. 5 k.c.). Przedmiotem ugody nie było więc ani przeniesienie na Spółdzielnię prawa z patentu nr 35.915 na wynalazek, ani upoważnienie Spółdzielni do wykonywania tego wynalazku. Skutek polegający na wspomnianym przeniesieniu lub upoważnieniu nie został osiągnięty przez samo nabycie przez Spółdzielnię własności maszyn przemiałowych będących przedmiotem patentu, podobnie jak nie zostałby osiągnięty ten skutek sam przez się w razie wybudowania przez Spółdzielnię z jej własnych środków takich maszyn. Stąd oddalenie - z przyjętych przez Sąd Wojewódzki przyczyn - roszczeń powoda za okres od dnia 24 maja 1965 r. do dnia 31.VIII.1966 r. okazuje się nie usprawiedliwione.Zarówno na podstawie art. 25 ust. 1 rozp. o ochr. wynal. jak i na podstawie art. 56 ust. 1 pr. wynal. osobie naruszonej w prawie wyłączności do wynalazku przysługuje względem naruszającego roszczenie z tytułu bezpodstawnego (niesłusznego) wzbogacenia oraz roszczenie z tytułu naprawienia wyrządzonej szkody.Pierwsze z tych roszczeń jest w stosunku do roszczenia opartego na przepisach o bezpodstawnym wzbogaceniu unormowane w sposób szczególny. Znajduje to wyraz m.in. w tym, że naruszony w prawie wyłączności może żądać od naruszającego wydania mu wszystkich tych uzyskanych przez naruszającego korzyści, które pozostają w związku przyczynowym z korzystaniem przez niego z wynalazku (po potrąceniu usprawiedliwionych kosztów własnych naruszającego), ale tylko z trzech lat ostatnich, oraz w tym, że naruszony może żądać wydania wspomnianych korzyści, choćby naruszający korzyści te zużył lub utracił i nie był już wzbogacony.Drugie z roszczeń, mianowicie o naprawienie wyrządzonej szkody, wyrównuje korzyści, jakie naruszony w prawie wyłączności osiągnąłby, gdyby mu szkody nie wyrządzono. Stąd miarą wysokości tego roszczenia jest to, co naruszony otrzymałby, gdyby nie nastąpiło naruszenie, a zatem wynagrodzenie, które otrzymałby w razie zawarcia umowy upoważniającej licencjobiorcę lub stronę stosownej umowy cywilnej (praktycznie - jednostkę gospodarki uspołecznionej) do wykonywania jego wynalazku, wynagrodzenie zaś z umowy licencyjnej lub stosownej umowy cywilnej obejmuje tylko część korzyści z wynalazku.Z tego, co powiedziano, wynika, że w sytuacji typowej, tj. wtedy, kiedy wynalazek przynosi efekty ekonomiczne, naruszony w prawie wyłączności, zgłaszając żądanie o wydanie uzyskanych korzyści, osiąga więcej niż zgłaszając żądanie o naprawienie wyrządzonej mu szkody.Jeżeli w szczególności chodzi o to ostatnie roszczenie, to przed dniem 1 października 1962 r., w braku ograniczenia ustawowego, wysokość wynagrodzenia, jakie naruszony w prawie wyłączności otrzymywałby w razie zawarcia umowy licencyjnej lub cywilnej, była określana po zaciągnięciu opinii biegłego, który z reguły powoływał się na ustalony zwyczaj, według którego wynagrodzenie licencjodawcy lub strony umowy cywilnej określano (przez procent od obrotu) produktem uzyskiwanym w wyniku zastępowania wynalazku i w uwzględnieniu okoliczności danego wypadku składał opinię co do wysokości tego procentu. Tak właśnie doszło do rozstrzygnięcia w poprzedniej sprawie. Natomiast od dnia 1 października 1962 r. art. 117 § 1 pr. wynal. wprowadził ograniczenie tej treści, że jednostka gospodarki uspołecznionej może zawrzeć umowę o ustanowienie dla niej prawa stosowania wynalazku nie będącego pracowniczym tylko na warunkach określonych w prawie wynalazczym dla ustalania wysokości efektów i obliczania wynagrodzenia za pracownicze projekty wynalazcze. Skoro więc począwszy od dnia 1 października 1962 r. powód mógłby otrzymywać wynagrodzenie w wysokości określonej w wyżej wspomniany sposób, to podstawą ustalenia tego wynagrodzenia powinna być opinia biegłego, któremu znane jest orzecznictwo Komisji Rozjemczej przy Urzędzie Patentowym w sprawach o ustalenie wynagrodzeń twórców pracowniczych projektów wynalazczych, oparte m.in. na wzorach zawartych w wytycznych dotyczących określenia efektów ekonomicznych a stanowiących podstawę do ustalenia wynagrodzenia za projekty wynalazcze, które to wytyczne wraz z tabelą są załącznikiem do uchwały nr 74 Rady Ministrów z dnia 3 lutego 1965 r. w sprawie zasad organizowania, kierowania i koordynacji spraw wynalazczości, rozpowszechnienia projektów wynalazczych oraz zasad wynagradzania i finansowania w zakresie wynalazczości (M.P. Nr 18, poz. 100).Przytoczonych zasad Sąd Wojewódzki nie miał na względzie, zasądzając na rzecz powoda "odszkodowanie", które nazywa też "niesłusznym wzbogaceniem". Na tle tego, co powiedziano, rewizja Spółdzielni, gdyby była wniesiona, zostałaby uwzględniona. Co się zaś tyczy rewizji powoda, to jego pełnomocnik utrzymywał przed Sądem Najwyższym, że w toku postępowania w pierwszej instancji przedmiotem objętym żądaniem powoda było także roszczenie o wydanie mu przez Spółdzielnię uzyskanych przez nią korzyści z tytułu jej bezpodstawnego wzbogacenia. Powód musiałby wskazać twierdzenia przedstawione w tym zakresie i zgłoszone w ich wyniku roszczenie, czego przed Sądem Najwyższym nie uczynił, w braku zaś wspomnianych twierdzeń i roszczeń nie mógł ich już skutecznie przedstawić, nastąpiłoby to bowiem po upływie trzyletniego przedawnienia, a wtedy sprawa ograniczyłaby się do rozstrzygnięcia żądania o naprawienie wyrządzonej powodowi szkody według zasad wyżej przytoczonych.W tym stanie rzeczy wyrok w zaskarżonej części, tj. w części oddalającej powództwo o zasądzenie dalszych 382.520 zł z odsetkami, ulega uchyleniu. W myśl art. 381 § 2 k.p.c. sąd rewizyjny nie jest związany wnioskiem rewizji w sprawie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, ale w najkorzystniejszym dla powoda wypadku naprawienie jego szkody według zasad, o których wyżej mowa, nie przekroczy dalszej sumy 382.520 zł. Nie da się wyłączyć tego, że suma ta zostałaby przekroczona i osiągnęłaby sumę wskazaną w "nowym uzasadnieniu podstaw rewizji", mianowicie sumę 420.520 zł, jeśliby się okazało, że istotnie w toku postępowania w pierwszej instancji przedmiotem objętym żądaniem powoda było także roszczenie o wydanie mu przez Spółdzielnię korzyści uzyskanych przez nią z tytułu jej bezpodstawnego wzbogacenia, ale wówczas korzyści te mogłyby być uwzględnione tylko do wysokości zaskarżonej sumy 382.520 zł, żaden bowiem przepis nie zezwala na wyjście poza wniosek rewizji z powołaniem się na bezpodstawne wzbogacenie.Spółdzielnia nie kwestionuje zmiany wyroku w zakresie zasądzenia od niej odsetek od sumy 115.000 zł.Orzeczono więc jak w sentencji.