III CZP 3/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Trybulski, Z. Wasilkowska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jadwigi B. o podział majątku, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 30 grudnia 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy spadkobierca »warunkowy« odpowiadający warunkom dziedziczenia przewidzianym w art. 1059 § 2 k.c. może skutecznie zbyć swój udział w spadku obejmującym gospodarstwo rolne oraz czy wobec samodzielnego unormowania w art. 1069 k.c. przesłanek zbycia tego spadku czynność prawna dotycząca zbycia takiego spadku podlega ograniczeniom obowiązującym przy zbyciu przez współwłaściciela części nieruchomości rolnej zgodnie z przepisami art. 166 § 1 k.c.?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:1.Spadkobierca odpowiadający warunkom do dziedziczenia gospodarstwa rolnego z art. 1059 § 2 k.c. może skutecznie na zasadzie art. 1069 k.c. zbyć spadek przypadający mu w całości lub w części albo udział spadkowy. 2.Zbycie spadku lub udziału w spadku na zasadzie art. 1069 k.c. nie podlega ograniczeniom przewidzianym w art. 166 k.c.Uzasadnienie faktycznePodstawione przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne wynikło na tle następującego stanu faktycznego:Wnioskodawczyni Jadwiga B. wystąpiła o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne, jakie pozostało po zmarłych Władysławie i Józefie małżonkach S.Postanowieniem z dnia 31.XII.1968 r. Sąd Powiatowy w Łomży ustalił, że w skład masy spadkowej po Władysławie S. wchodzi m.in. połowa gospodarstwa rolnego, przy czym prawo do dziedziczenia tego gospodarstwa zachowała w całości wnioskodawczyni. Posiada ona bowiem kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego i oświadczyła gotowość jego prowadzenia. Aktem notarialnym z dnia 12.XII.1968 r. wnioskodawczyni zbyła swoje prawa spadkowe po Władysławie S. na rzecz uczestników postępowania Jana i Eugenii małżonków S. Na podstawie zaś zawartej już uprzednio umowy o dożywocie uczestnik postępowania Ludwik F. nabył od Józefa S. gospodarstwo rolne, a właściwie udział jego w tym gospodarstwie.Postanowieniem z dnia 22.X.1969 r. Sąd Powiatowy w Łomży w drodze zniesienia współwłasności całe gospodarstwo rolne przyznał na własność Ludwikowi F., zasądzając od niego na rzecz wnioskodawczyni Jadwigi B. tytułem spłaty kwotę 23.313 zł.W rewizji od tego postanowienia wnioskodawczyni oraz Jan i Eugenia S. zarzucili m.in. naruszenie art. 1069 k.c.Uzasadnienie prawnePrzechodząc do rozważenia przedstawionych przez Sąd Wojewódzki zagadnień prawnych, zważyć należy, co następuje:Stosownie do art. 1069 k.c., jeżeli do spadku należy gospodarstwo rolne, spadkobierca może zbyć spadek w całości lub w części tylko osobie mającej kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego. To samo dotyczy udziału spadkowego. Na tle brzmienia tego przepisu nasunęły się już wcześniej dwie wątpliwości. Jedna z nich dotyczy pytania, czy każdy ze spadkobierców, w tym również spadkobierca warunkowy, może zbyć w całości lub części mu przypadającej spadek lub udział w spadku obejmującym gospodarstwo rolne. Druga wątpliwość sprowadza się do pytania, czy w razie zbycia spadku lub udziału w spadku, w skład którego wchodzi gospodarstwo rolne, mają odpowiednie zastosowanie przepisy art. 160-167 k.c., dotyczące przeniesienia własności nieruchomości rolnej. W każdym z przedstawionych wyżej zagadnień zarysowały się w literaturze prawniczej dwa przeciwstawne kierunki.Jeśli chodzi o zagadnienie, czy również spadkobierca warunkowy może zbyć spadek, jego część lub udział w tymże spadku obejmującym gospodarstwo rolne, to pogląd odmawiający tym spadkobiercom tego prawa opiera się na założeniu, że w tej sytuacji zbycie spadku pozostawałoby w oczywistej sprzeczności z samą podstawą dziedziczenia gospodarstwa rolnego, skoro istotnym jej elementem jest właściwe oświadczenie gotowości prowadzenia tego gospodarstwa. Poza tym ponieważ spadkobiercy warunkowemu nie przysługują spłaty (art. 1077 k.c.), przeto w razie zbycia przez niego spraw spadkowych nabywca byłby narażony na straty.Niewątpliwie, istotną przesłanką dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez osobę mającą kwalifikacje rolnicze jest oświadczenie gotowości prowadzenia tego gospodarstwa. Przesłanka ta dotyczy jednakże samego nabycia uprawnienia do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Zauważyć przy tym należy, że spadkobierca warunkowy dochodzi z ustawy do spadku dopiero wówczas, gdy brak uprawnionych do dziedziczenia z art. 1059 § 1 pkt 1, 2 i 3 k.c., a więc nie ma żadnych spadkobierców prowadzących gospodarstwo rolne lub pracujących w nim, a ewentualnie pozostali tylko małoletni lub osoby trwale niezdolne do pracy. Taką samą kolejność przewiduje art. 1071 § 2 k.c., jeśli chodzi o uprawnienia do otrzymania w dziale spadku gospodarstwa rolnego lub jego części.Szczególne warunki, jakim musi odpowiadać spadkobierca warunkowy, aby mógł on być powołany do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, nie uzasadniają jednak - zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie - poglądu, żeby w wypadku gdy taka osoba staje się spadkobiercą, mogła ona skorzystać z uprawnienia przewidzianego w art. 1069 k.c. Zakaz taki nie wynika z przepisów szczególnych o dziedziczeniu gospodarstw rolnych. Z przepisu art. 1069 k.c., który w tym wypadku wchodzi w grę, wynika jedynie, że zbywcą może być tylko taki spadkobierca, który w danym wypadku doszedł do dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Poza tym względy społeczno-gospodarcze, leżące u podstaw przepisów o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, również nie przemawiają za powyższym poglądem, skoro w ostatecznym wyniku prawa spadkowe mogą przejść jedynie na osobę mającą kwalifikacje do prowadzenia gospodarstwa rolnego. Zauważyć dalej należy, że aczkolwiek istotną przesłanką nabycia prawa do dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez spadkobiercę warunkowego jest jego oświadczenie o gotowości prowadzenia tego gospodarstwa, to jednak nie można wyłączyć sytuacji, w których ze względów życiowych spadkobierca taki może następnie mieć trudności w objęciu gospodarstwa rolnego. Względy społeczno-gospodarcze mogą więc przemawiać za tym, żeby prawa spadkobiercy warunkowego przeszły na te osoby, które mając kwalifikacje rolnicze, podejmą pracę w tym gospodarstwie.Również okoliczność, że spadkobiercy warunkowemu, w wypadku gdy w dziale spadku nie otrzymał gospodarstwa rolnego i nie zmienił warunku na lepszy, nie przysługują w ogóle spłaty (art. 1077 k.c.), nie może podważyć zasady wyrażonej w art. 1069 k.c., w myśl której każdy spadkobierca, który dochodzi do spadku, może zbyć spadek w całości lub w części albo udział w tym spadku.Z tych zatem założeń wychodząc, Sąd Najwyższy w niniejszym składzie reprezentuje pogląd, że spadkobierca odpowiadający warunkom do dziedziczenia gospodarstwa rolnego z art. 1059 § 2 k.c. może skutecznie - na zasadzie art. 1069 k.c. - zbyć przypadający mu spadek (lub jego część) obejmujący gospodarstwo rolne albo zbyć udział spadkowy w takim gospodarstwie.W związku z przedstawionym zagadnieniem prawnym pozostaje kwestia terminu, w którym spadkobierca może skutecznie zbyć spadek, a to wobec zakazu zbycia przewidzianego w art. 1085 § 1 k.c. W tym zakresie należy się odwołać do uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 26.IV.1965 r. III CO 17/65 (OSNCP 1965 r., poz. 201), w której Sąd Najwyższy wyjaśnił stosunek tego przepisu do art. 1069 k.c. W szczególności jeżeli gospodarstwo rolne dziedziczy tylko jeden spadkobierca, może on do chwili objęcia tego gospodarstwa zbyć spadek wraz z tym gospodarstwem, od chwili jednak objęcia przez niego gospodarstwa spadkowego zbycie nieruchomości rolnych wchodzących w jego skład podlega już zakazowi przewidzianemu w art. 1085 § 1 k.c.Przechodząc z kolei do rozważenia drugiego zagadnienia, a mianowicie, czy zbycie spadku lub udziału w spadku na zasadzie art. 1069 k.c. podlega ograniczeniu z art. 166 k.c., zauważyć należy, co następuje:Ponieważ przepis art. 1058 k.c. odsyła m.in. do art. 1035 k.c., w myśl którego do działu spadku stosuje się odpowiednie przepisy o współwłasności, może się nasunąć wniosek, że w zakresie normy art. 1069 k.c. w grę wchodzi również zastosowanie art. 160-167 k.c. w związku z art. 213 k.c. Pogląd ten nie jest jednak uzasadniony. W szczególności przeciwko temu stanowisku przemawia samodzielny charakter unormowania w art. 1069 k.c. przesłanek zbycia spadku obejmującego gospodarstwo rolne. Przepis ten zawiera bowiem przesłanki, które są potrzebne dla skutecznego zbycia spadku, jego części lub tylko udziału spadkowego. Są one mianowicie następujące: a) zbywca musi być spadkobiercą gospodarstwa rolnego oraz b) nabywca musi mieć kwalifikacje rolnicze. Poza tym brak w tym przepisie innych przesłanek, od których miałaby zależeć skuteczność zbycia. Dlatego też nie byłoby uzasadnione stosowanie w tym zakresie dalej idących ograniczeń przewidzianych przy przeniesieniu własności nieruchomości rolnej, w szczególności zaś w art. 163 oraz art. 1066 k.c., które dotyczą przeniesienia własności fizycznie wydzielonej nieruchomości rolnej lub udziału w takiej nieruchomości.Artykuł 1069 k.c. normuje natomiast zbycie praw do spadku, a więc sukcesję uniwersalną. Odmiennie, jak trafnie podkreślono w literaturze prawniczej, będzie się kształtował stan prawny w sytuacji, gdy spadkobierca zbywa tylko swój udział w konkretnej nieruchomości. W tym bowiem wypadku, skoro przepisy tytułu X księgi czwartej k.c. nie zawierają odrębnego unormowania, będą miały zastosowanie - poprzez art. 1058 i 1035 k.c. - zasady zawarte w art. 163 i 166 w związku z art. 213 k.c.Z tych względów na drugie z postawionych pytań należy udzielić odpowiedzi w tym sensie, że zbycie spadku lub udziału w spadku na zasadzie art. 1069 k.c. podlega ograniczeniom przewidzianym w art. 166 k.c.