III PZP 1/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski. Sędziowie: W. Formański, S. Rejman (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po wysłuchaniu wniosku prokuratora S. Dzwonkowskiego w sprawie z powództwa Jana W. przeciwko Zakładom Chemicznym w O. o wynagrodzenie za godziny nadliczbowe i po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 31 grudnia 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 § 1 k.p.c.:"Czy przy umowie o pracę (drugiej) zawartej między stronami, które pozostają już ze sobą w stosunku pracy (zasadniczej), należy stosować przepisy o wynagrodzenie za godziny nadliczbowe (art. 16 ustawy z dnia 18.XII.1919 r. o czasie pracy w przemyśle i handlu - Dz. U. z 1933 r. Nr 94, poz. 734 ze zm.), gdy w tej (drugiej) umowie zastrzeżono, że pracownik będzie wykonywał pracę dla pracodawcy w konkretnie oznaczonych godzinach - poza czasem wykonywania pracy zasadniczej?"powziął następującą uchwałę:Pracodawca, który zatrudnia pracownika poza normalnymi godzinami pracy, obowiązany jest za tę pracę płacić wynagrodzenie według zasad przewidzianych w art. 16 ustawy z dnia 18 grudnia 1919 r. o czasie pracy w przemyśle i handlu, chyba że jest ona wykonywana na podstawie odrębnej umowy, obejmującej rodzajowo zupełnie inne czynności.Uzasadnienie faktyczneJan W. wystąpił do Zakładowej Komisji Rozjemczej z wnioskiem o zasądzenie od Zakładów Chemicznych w O. 4.419 zł 90 gr tytułem wyrównania wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych. Wniosek został uwzględniony. Zakład pracy zaskarżył orzeczenie Zakładowej Komisji Rozjemczej, ale Zarząd Główny Związku Zawodowego Chemików orzeczenie to uwzględnił. Z uzasadnienia tej decyzji wynika, że roszczenie wnioskodawcy o wypłatę dodatkowego wynagrodzenia według stawek z art. 16 ustawy o czasie pracy w przemyśle i handlu jest słuszne, ale brak dostatecznych danych do określenia jego wysokości.W trybie art. 11 ust. 3 dekretu o zakł. kom. rozjemczych sprawa została skierowana do Sądu Powiatowego w Oświęcimiu, który oddalił powództwo, opierając się na następujących ustaleniach i wnioskach. Powód jest zatrudniony w pozwanych Zakładach w charakterze brygadzisty pomiarowca. W 1966 r. zaproponowano mu zatrudnienie przy rozruchu mechanicznym Wytwórni "Tri" po normalnych godzinach pracy za ustalonym wynagrodzeniem. Powód podjął tę pracę i wykonywał ją przez kilka miesięcy; zresztą poprzednio też już pracował przy podobnych urządzeniach produkcyjnych.Zasadniczym zagadnieniem w niniejszej sprawie jest to, czy zawarta z powodem druga umowa nie była sprzeczna z ustawą o czasie pracy z 18.XII.1919 r., a w szczególności z art. 16 tej ustawy.Wyniki postępowania dowodowego pozwalają na ustalenie, że powód w normalnych godzinach pracy był zatrudniony przy pomiarach urządzeń produkcyjnych będących w eksploatacji. Prace przy rozruchu nowych urządzeń produkcyjnych nie wchodziły w zakres jego obowiązków wynikających z zawartej umowy o pracę, podjął się zaś on tej pracy na podstawie odrębnej umowy. Została ona zawarta ustnie i dopiero później potwierdzona na piśmie; określała zakres pracy, czas jej wykonywania i wysokość wynagrodzenia. Powód zawarł tę umowę bez jakiegokolwiek przymusu ze strony kierownictwa pozwanych Zakładów.Skoro prace przy rozruchu nowych urządzeń produkcyjnych były wykonywane przez powoda na podstawie odrębnych, pisemnych umów i nie wchodziły w normalny zakres jego czynności, to Sąd Powiatowy doszedł do wniosku, że brak jest podstaw prawnych do uznania, iż za pracę tę powód powinien otrzymać wynagrodzenie jak za pracę w godzinach nadliczbowych.Powód złożył od tego wyroku rewizję opartą na zarzucie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię przepisów art. 16 ustawy o czasie pracy w przemyśle i handlu. Zarzucił on także uchybienie art. 328 k.p.c., polegające na nierozważeniu w sposób należyty okoliczności spornych mających wpływ na wynik sprawy. Wniosek rewizyjny domagał się zmiany wyroku i zasądzenia na rzecz powoda 4.419 zł 90 gr bądź też uchylenia wyroku i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.Skarżący jest zdania, że wyniki postępowania dowodowego potwierdziły, iż wykonywana przez niego praca przy rozruchu była taka sama, jaką wykonywał na podstawie pierwszej umowy o pracę, to znaczy w obu wypadkach był on zatrudniony jako kontroler aparatury pomiarowej.Sąd Wojewódzki w Krakowie odroczył rozprawę i na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne, uwidocznione w komparycji uchwały. W uzasadnieniu postanowienia Sąd Rewizyjny dał wyraz swemu przekonaniu, że materiał dowodowy zdaje się wskazywać na to, iż zamiarem stron było zatrudnić powoda na podstawie drugiej umowy o pracę. Postawione zagadnienie nie było dotychczas rozstrzygnięte przez Sąd Najwyższy, a wypowiedzi w piśmiennictwie prawniczym nie cechuje jednomyślność.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.W sprawie jest niesporne, że Jan W. jest zatrudniony w Zakładach Chemicznych w O. jako kontroler aparatury pomiarowej w czasie produkcji. Niezależnie od tego wykonywał on w ciągu kilku miesięcy prace pomiarowe przy rozruchu, które rozpoczynał dopiero po zakończeniu pracy w produkcji. Pierwsza więc godzina pracy przy rozruchu urządzeń mechanicznych była zarazem 9, a w soboty 7 godziną zatrudnienia w tym samym zakładzie pracy.Udzielenie odpowiedzi na postawione pytanie jest celowe tylko przy założeniu (do czego materiał dowodowy upoważniał Sąd Wojewódzki), że podstawą zatrudnienia powoda przy rozruchu była umowa o pracę. Ustawa z dnia 18.XII.1919 r. o czasie pracy w przemyśle i handlu - wyraźnie mówi o pracownikach zatrudnionych na mocy umowy oraz o pracodawcach i z istoty swojej nie ma zastosowania do innych umów, jak np. do umowy o dzieło.Jeżeli pracodawca zawrze z pracownikiem zatrudnionym u niego w pełnym wymiarze czasu (zwykłym, przedłużonym, skróconym) drugą umowę o pracę, powstają do rozstrzygnięcia dwa zagadnienia. Pierwsze - czy umowa taka jest ważna, a drugie - aktualnie w razie udzielenia na to pytanie odpowiedzi twierdzącej - czy praca powinna być wówczas wynagradzana na podstawie przepisów art. 16 ustawy z dnia 18.XII.1919 r. o czasie pracy w przemyśle i handlu.Odpowiadając na pierwsze pytanie, należy podkreślić, że cytowana ustawa określa czas pracy pracownika u jednego pracodawcy. Nie zawiera ona jednak zakazu podjęcia przez pracownika innej jeszcze pracy, a więc zawarcia drugiej umowy o pracę z innym pracodawcą. Art. 8 cyt. ustawy przewiduje natomiast wypadki, w których przedłużenie czasu pracy jest dopuszczalne.Postulat więc 8-godzinnego, a w soboty 6-godzinnego dnia pracy w rozmiarze nie przekraczającym 46 godzin na tydzień nie jest i nie może być w pełni realizowany, choć leży on tak w interesie pracowników, jak i zakładów pracy.Nie ma jednak - jak o tym była wyżej mowa - ustawowych przeszkód, aby pracownik zatrudniony w jednym zakładzie pracy zawarł umowę o pracę z innym zakładem pracy.Również zawarcie przez zakład pracy drugiej umowy o pracę z tym samym pracownikiem, rodzajowo zupełnie różnej od wykonywanej na podstawie pierwszej umowy, nie może być uznane za sprzeczne z ustawą lub z zasadami współżycia społecznego i z mocy art. 58 § 1 i 2 k.c. za nieważne, chyba że czynność prawna ma na celu obejście ustawy. Ciężar udowodnienia tej okoliczności spoczywa na tym, kto z faktu tego wywodzi skutki prawne (art. 6 k.c.).Przechodząc do drugiego pytania, trzeba rozważyć, według jakich zasad powinno się kształtować wynagrodzenie pracownika z tytułu drugiej, ważnej umowy o pracę, zawartej z tym samym pracodawcą.Sąd Wojewódzki do tego zresztą ogranicza przedstawione zagadnienie prawne.W związku z tym należy podkreślić, że zawarcie drugiej umowy o pracę z tym samym pracownikiem jest dopuszczalne tylko w uzasadnionych okolicznościach i pod warunkiem, że ta druga umowa dotyczy wykonywania czynności o charakterze zupełnie odmiennym od czynności wynikającej z pierwszej umowy o pracę. Tak postawione zagadnienie przesądza już o tym, że ta druga praca nie może być uznana za wykonywaną w godzinach nadliczbowych i wynagradzana według zasad przewidzianych w art. 16 ustawy o czasie pracy w przemyśle i handlu. Nie chodzi tu bowiem o przedłużenie czasu pracy dla wykonania czynności z pierwszej umowy o pracę i dlatego nie mają w tym wypadku zastosowania ani art. 8, ani też art. 16 cyt. ustawy.Jeżeli więc, ujmując rzecz przykładowo, zachodzi potrzeba uporządkowania archiwum, to zakład pracy może zawrzeć ze swoimi pracownikami dodatkowe umowy o pracę za odpowiednim dla tych czynności wynagrodzenia według obowiązujących przepisów lub zwyczaju. Wypłata zaś tym pracownikom wynagrodzeniem z 50% i 100% dodatkiem do płacy normalnej, przewidzianej pierwszą umową, naruszałoby dyscyplinę finansową. Natomiast pracownicy tego archiwum zatrudniani przy tych pracach w godzinach nadliczbowych powinni być wynagradzani według zasad przewidzianych w art. 16 ustawy z 18.XII.1919 r., i to bez względu na formę, jaką strony nadałyby tej umowie. To samo odnosi się do wszystkich pracowników, którzy zatrudnieni są w tym samym zakładzie pracy w godzinach nadliczbowych przy pracach rodzajowo zbliżonych do prac wykonywanych w normalnych godzinach pracy.Dlatego też gdyby przyjąć, że powód w normalnych godzinach pracy dokonywał pomiarów urządzeń produkcyjnych będących w eksploatacji, a po godzinach urzędowych czynił to samo przy rozruchu takich urządzeń, to należałoby przyjąć, że czynności te nie miały zupełnie odmiennego charakteru i dlatego nie mogły być objęte drugą umową o pracę, a za ich wykonanie należy się wynagrodzenie takie, jak z pierwszej umowy o pracę z 50% i 100% dodatkiem do pracy normalnej.