II PR 32/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Tyszka. Sędziowie: K. Piasecki, M. Wilewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Mariana K. przeciwko Funduszowi Wczasów Pracowniczych - Zarząd Okręgu Wczasowego w Z. o zapłatę, na skutek rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 8 lutego 1965 r.,uchylił zaskarżony wyrok i oddalił rewizję pozwanego FWP od wyroku Sądu Powiatowego w Nowym Targu - Wydział Zamiejscowy w Zakopanem.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się zasądzenia od pozwanego Funduszu Wczasów Pracowniczych - Zarządu Okręgu Wczasowego w Z. kwoty 1.992 zł jako wynagrodzenia za pracę pełnioną w okresie od 10 maja 1960 r. do 20 września 1960 r. w wymiarze 8 godzin dziennie zamiast umówionych 4 godzin dziennie. Powód w uzasadnieniu swego roszczenia powołał się na umowę zawartą między stronami w dniu 13.V.1960 r., według której zatrudniono go w charakterze zastępcy kierownika Domu Wypoczynkowego w S. na okres określony, tj. od 10 maja 1960 r. do 30 września 1960 r., za wynagrodzeniem miesięcznym w kwocie 499 zł. Powód twierdził jednocześnie, że będąc inwalidą III grupy, mógł pracować tylko w ograniczonym (tak jak i wynagrodzenie) wymiarze godzin bez narażenia się na zawieszenie pobranej renty. Określony w umowie czasu pracy opiewał na 4 godziny dziennie, jednakże ze względu na to, że kierownik Domu Wypoczynkowego często był nieobecny w pracy z powodu nadużywania alkoholu, powód musiał wykonywać szereg czynności należących do kierownika, a to wymagało 8, a nawet więcej godziny pracy dziennie, za które nie otrzymał żadnego wynagrodzenia.Pozwany FWP wniósł o oddalenie powództwa i zaprzeczył, jakoby powód był zatrudniony w większej niż umówiona liczba godzin.Sąd Powiatowy w Nowym Targu - Wydział Zamiejscowy w Zakopanem wyrokiem z dnia 28 sierpnia 1964 r. uwzględnił powództwo, ustalając na podstawie zeznań świadków oraz przesłuchanej w charakterze strony pozwanej Marii G., że powód istotnie umówił się o pracę na pół etatu na stanowisko zastępcy kierownika Domu Wyp., jednakże zarówno przed zatrudnieniem powoda, jak i później w Domu tym przewidziany był zawsze pełny etat dla zastępcy kierownika. Powód nie tylko wykonywał wszystkie te czynności, które normalnie wchodziły w zakres obowiązków zastępcy kierownika, ale niejednokrotnie musiał podejmować prace, które należały do obowiązków kierownika B., który często się upijał. Sąd Powiatowy wyraził zapatrywanie, że powodowi przysługuje wynagrodzenie za pracę w takiej wysokości, w jakiej byłby je otrzymał, gdyby był zatrudniony w pełnym wymiarze godzin, chociaż treść zawartej w nim umowy była co do liczby godzin odmienna.Na skutek rewizji strony pozwanej Sąd Wojewódzki w Krakowie wyrokiem z dnia 8 lutego 1965 r. zmienił wyrok Sądu Powiatowego i powództwo oddalił. Aczkolwiek Sąd Wojewódzki przyjął, że ustalenia Sądu Powiatowego co do liczby godzin pracy powoda znajdują swoje oparcie w przeprowadzonych dowodach, to jednak uznał, że do roszczeń tych mają zastosowanie przepisy art. 16a ustawy z dnia 18 grudnia 1919 r. o czasie pracy w przemyśle i handlu w brzmieniu nadanym temu przepisowi ustawą z dnia 1 lipca 1958 r. (Dz. U. Nr 44, poz. 219) oraz przepisy uchwały Rady Ministrów z dnia 17 września 1959 r. w sprawie określenia kierowniczych i innych samodzielnych stanowisk pracy (Mon. Polski Nr 84, poz. 444).Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, skoro powód pełnił stanowisko kierownika, nie ma prawa do oddzielnego wynagrodzenia przewidzianego w ust. 2 i 3 art. 16a cytowanej ustawy.Wyrok ten zaskarżył rewizją nadzwyczajną Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, który zarzucił rażące naruszenie przez Sąd Wojewódzki art. 1 i 16 ustawy o czasie pracy w przemyśle i handlu.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja nadzwyczajna, która wpłynęła do Sądu Najwyższego przed upływem 6 miesięcy od uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, jest uzasadniona.Ustawodawstwo Polski Ludowej zna cztery rodzaje czasu pracy: 1) normalny czas pracy określony w wymiarze 8 godzin na dobę i 46 godzin na tydzień (art. 1 ustawy o czasie pracy w przemyśle i handlu), 2) skrócony czas pracy wprowadzony ustawą z dnia 19 kwietnia 1950 r. o skróconym czasie pracy uciążliwej lub wykonywanej w szkodliwych warunkach (Dz. U. Nr 20, poz. 174), 3) przedłużony czas pracy określony w rozporządzeniu Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 26 stycznia 1922 r. (Dz. U. Nr 18, poz. 148 z późn. zmianami) i 4) równoważny czas pracy, o którym stanowi rozporządzenie Ministra Opieki Społecznej z dnia 13 grudnia 1933 r. (Dz. U. Nr 103, poz. 805), rozporządzenie tegoż Ministra w porozumieniu z Ministrem Komunikacji z dnia 4.X.1933 r. (Dz. U. Nr 87, poz. 672) i rozporządzenie Ministra Gospodarki Komunalnej z dnia 3 maja 1955 r. (Dz. U. Nr 20, poz. 127), a nadto różne układy zbiorowe pracy.Czas pracy natomiast występujący w sprawie niniejszej, aczkolwiek oparty na normalnym czasie pracy sprecyzowanym jako pojęcie ustawowe w art. 1 ustawy o czasie pracy w przemyśle i handlu, różni się od niego wymiarem godzin pracy, ponieważ wynosi zamiast 8 godzin dziennie i 46 godzin tygodniowo, tylko 4 godziny dziennie i 23 godziny tygodniowo. Jest to konkretnie umówiony czas pracy określony często jako "zatrudnienie na pół etatu" (zdarzają się też zatrudnienia na 1/4 część etatu i na 3/4 etatu).Tymczasem Sąd Wojewódzki błędnie zakwalifikował dodatkową pracę powoda jako pracę wykonywaną ponad normalny, tj. 8-godzinny czas pracy. Ta błędna kwalifikacja dała Sądowi Wojewódzkiemu podstawę do odmowy zasądzenia żądanego wynagrodzenia wobec tego, że powód istotnie zajmował samodzielne stanowisko pracy w rozumieniu art. 16a o czasie pracy w przemyśle i handlu. Stanowisko więc Sądu Wojewódzkiego, które doprowadziło do zmiany wyroku Sądu Powiatowego, jest nietrafne.W wypadku gdy umówiony czas pracy jest krótszy od normalnego czasu pracy przewidzianego w art. 1 powoływanej ustawy, nie mają zastosowania przepisy art. 16 i 16a tej ustawy. Z jednej więc strony nie stosuje się podwyższonych stawek wynagrodzenia za pracę wykonywaną poza umówionym (a nie poza normalnym) czasem pracy, a z drugiej strony nie ma zastosowania zakaz wypłacania oddzielnego wynagrodzenia za taką pracę w stosunku do osób zajmujących stanowiska kierownicze i inne samodzielne stanowiska pracy. Jest to bowiem praca świadczona w ramach umówionego stosunku pracy, lecz ponad normy określone umową o pracę, a zatem nie jest ona regulowana przepisami ustawy z dnia 18 grudnia 1919 r. o czasie pracy w przemyśle i handlu. Do takiej pracy mają zastosowanie przepisy art. 8 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (Dz. U. Nr 35, poz. 323 wraz z późn. zmianami) oraz art. 441 i 442 § 2 k.z.Orzecznictwo Sądu Najwyższego zdecydowanie i konsekwentnie uznaje prawo pracownika do wynagrodzenia za pracę rzeczywiście spełnioną, wychodząc ze słusznego założenia, że korzystanie z czyjejkolwiek pracy bez ekwiwalentu, w warunkach ustrojowych Polski Ludowej jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.Skoro więc w sprawie zostało prawidłowo ustalone wbrew odmiennym twierdzeniom odpowiedzi strony pozwanej, że powód rzeczywiście wykonywał dodatkowo pracę przez dalsze 4 godziny dziennie, a więc że łącznie pracował 8 godzin dziennie, a nadto że zachodziła konieczność wykonywania tej dodatkowej pracy wskutek nieobecności kierownika domu wypoczynkowego oraz wobec tego, że tak przed zaangażowaniem powoda, jak i po ustaniu jego stosunku pracy zawsze był przewidziany pełny etat dla stanowiska zastępcy kierownika - to roszczenie powoda o wynagrodzenie za tę pracę było słuszne i zgodnie z powołanymi wyżej przepisami prawa.Te ustalenia doprowadziły Sąd Powiatowy do prawidłowego wniosku, że powodowi przysługiwało wynagrodzenie za pracę świadczoną w ciągu 8 godzin dziennie oraz że podmiot zatrudniający - już w chwili zawierania z powodem umowy o pracę - liczył się z tym, że powód będzie zmuszony do pracy dłużej niż 4 godziny dziennie, i to przez cały okres tego zatrudnienia trwający około 5 miesięcy. Ten moment liczenia się podmiotu zatrudniającego już z góry z tym, że pracownik nie wykona włożonych na niego obowiązków w ramach umówionego czasu pracy, jest istotny dla oceny uprawnienia pracownika do wynagrodzenia za pracę świadczoną dodatkowo i eliminuje obowiązek tegoż pracownika upominania się o dodatkową zapłatę w czasie trwania stosunku pracy.Skoro więc wyrok Sądu Powiatowego, uwzględniając wskazane wyżej przesłanki, odpowiada prawu, to Sąd Najwyższy, zgodnie z wnioskiem ujętym w rewizji nadzwyczajnej, i na mocy art. 417 § 1 w związku z art. 422 § 1 k.p.c., zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego w Krakowie uchylił i oddalił rewizję pozwanego Funduszu Wczasów Pracowniczych - Zarząd Okręgu Wczasowego w Z. od wyroku Sądu Powiatowego w Nowym Targu - Wydział Zamiejscowy w Zakopanem.