III PZP 3/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski. Sędziowie: W. Formański, S. Rejman (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po wysłuchaniu wniosku wiceprokuratora Prokuratury Generalnej S. Dzwonkowskiego w sprawie z powództwa Henryka T. przeciwko Kopalni Węgla Kamiennego w K. o rentę uzupełniającą, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach postanowieniem z dnia 15 października 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 § 1 k.p.c.:"W jaki sposób zakład pracy powinien realizować obowiązek wynikający z art. 3 ust. 4 dekretu o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11 wraz ze zmianami), jeżeli pracownik z winy zakładu uległ wypadkowi przy pracy, w wyniku czego utracił zdolność do pracy, a po pewnym czasie zdolność tę odzyskał i wyraził gotowość podjęcia pracy na tym samym stanowisku i za tym samym wynagrodzeniem co przed wypadkiem. Jak w tej sytuacji powinna się przedstawiać wykładnia cyt. wyżej przepisu, który przewiduje pierwszeństwo do zatrudnienia takiego pracownika w dotychczasowym zakładzie pracy. Wypada też stwierdzić, że niektóre układy zbiorowe pracy, jak np. układ zbiorowy dla przemysłu lekkiego (art. 13), określają w takiej sytuacji bezwzględny obowiązek ponownego zatrudnienia pracownika, regulując nawet szczegółowo zakres i sposób realizacji tego obowiązku. Chodzi więc o to, w jaki sposób w konkretnym wypadku ujmować ten przywilej pierwszeństwa w zatrudnieniu, czy należy go po prostu rozumieć jako obowiązek zakładu pracy do ponownego zatrudnienia pracownika na dotychczasowych warunkach i jakie wiążą się skutki finansowe w razie niedopełnienia tego obowiązku przez zakład pracy (sprawa wysokości odszkodowania)?"powziął następującą uchwałę:Art. 3 ust. 4 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11 z późn. zmianami) nie stwarza dla pracownika roszczeń, których mógłby skutecznie poszukiwać przed sądem lub komisją rozjemczą.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne wynikło na tle następującego stanu faktycznego.Powód był zatrudniony w pozwanej Kopalni jako sztygar zmianowy. W dniu 24.II.1966 r. uległ on wypadkowi wskutek naruszenia przez zakład pracy przepisów z zakresu bezpiecznego prowadzenia kopalni węgla. Przez okres 9 miesięcy pobierał zasiłek chorobowy, a z dniem 24.XI.1966 r. został zaliczony do III grupy inwalidów.Od dnia 26.I.1968 r. powód jest już zdolny do wykonywania zawodu sztygara.W związku z powyższym domaga się on zasądzenia od pozwanej Kopalni renty uzupełniającej po 2.907 zł miesięcznie, poczynając od dnia 24.XI.1966 r. do chwili ponownego zatrudnienia go w pozwanej Kopalni na stanowisku sztygara zmianowego.Z żądaniem takim powód wystąpił pod adresem zakładu pracy w dniu 27.XI.1966 r., ale zaoferowano mu jedynie stanowisko pracownika fizycznego, którego nie przyjął. Z faktu, że kopalnia nie zatrudniła go na odpowiednim stanowisku, gdy odzyskał już pełną zdolność do pracy, ewidentnie - zdaniem jego - wynika, że tym bardziej nie przyjęłaby go do pracy, gdyby on był inwalidą III grupy.Powód reprezentuje pogląd, że pozwana Kopalnia, nie proponując mu zatrudnienia w okresie inwalidztwa, naruszyła przepisy art. 23 ust. 1 i 2 ustawy o bezpieczeństwie i higienie pracy, a w późniejszym okresie art. 3 ust. 4 dekr. z dnia 18.I.1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy.Sąd Powiatowy, podzielając stanowisko powoda, zasądził na jego rzecz rentę uzupełniającą po 3.899,50 zł miesięcznie, oddalił natomiast powództwo w pozostałym zakresie.Sąd Wojewódzki, rozpoznając sprawę na skutek rewizji pozwanej Kopalni, powziął wątpliwości, którym dał wyraz w treści przedstawionego wyżej pytania (art. 390 § 1 k.p.c.).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W myśl art. 3 ust. 4 dekretu z dnia 18.I.1956 r. (Dz. U. Nr 2, poz. 11 z późn. zm.) pracownik, z którym rozwiązano umowę o pracę z przyczyn określonych w ust. 1, korzysta po ustaniu tych przyczyn z przywileju pierwszeństwa do zatrudnienia w dotychczasowym zakładzie pracy.Podobną treść zawiera też wchodzący tu w grę art. 50 ust. 1 obowiązującego od dnia 1.IV.1957 r. zbiorowego układu pracy dla pracowników fizycznych i umysłowych zatrudnionych w zakładach pracy Min. Górn. i Energ. W myśl tego przepisu kierownictwo zakładu pracy obowiązane jest przy przyjmowaniu do pracy zapewnić pierwszeństwo inwalidom wypadkowym swojego zakładu, a także wdowom i dzieciom po zmarłych pracownikach".Cytowane przepisy mają identyczny charakter pomimo odmiennego ich ujęcia pod względem redakcyjnym, przy czym drugi z nich dotyczy wprawdzie tylko wypadków przy pracy, ale za to rozszerza krąg osób uprzywilejowanych na wdowy i dzieci po zmarłych pracownikach.Przedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne sprowadza się w zasadzie do udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy art. 3 ust. 4 dekr. z dnia 18.I.1956 r. stwarza dla pracownika konkretne roszczenia, które mogłyby być skutecznie dochodzone przed sądem lub komisją rozjemczą.Tego problemu Sąd Najwyższy dotychczas nie rozstrzygnął, w doktrynie zaś i piśmiennictwie prawniczym zarysowały się dwa przeciwstawne poglądy. Według jednego z nich art. 3 ust. 4 cyt. dekretu uprawnia pracownika do żądania zawarcia z nim umowy o pracę stosownie do jego kwalifikacji oraz odszkodowania w razie niewypełnienia tego obowiązku przez zakład pracy. Według drugiego zaś poglądu art. 3 ust. 4 dekr. z dnia 18.I.1956 r. nie zawiera dość elementów, aby można było na nich oprzeć obowiązek zakładu pracy.Zdaniem Sądu Najwyższego drugi z przedstawionych tu poglądów jest trafny.Art. 3 ust. 4 cyt. dekr. zawiera w sobie normę prawną złożoną z hipotezy i dyspozycji, pozbawioną zaś sankcji, tzn. określenia skutków normatywnych nieziszczenia się dyspozycji. W rozpoznawanym wypadku mamy więc do czynienia z normą, w której ustawodawca zrezygnował z sankcji. A art. 3 ust. 4 dekr. ma wobec tego charakter instrukcyjny, zalecający. Ustawodawca podkreślił w nim obowiązek zakładu pracy przyjścia pracownikowi z pomocą przez ponowne jego zatrudnienie. Przepis ten jest wyrazem wykształconych już u nas zasad współżycia społecznego i dlatego powinien być przez kierowników zakładów pracy ściśle przestrzegany.Nie oznacza to jednak, że stwarza on po stronie pracownika prawo podmiotowe, a więc prawo żądania ponownego zawarcia z nim umowy o pracę i odszkodowania w razie niespełnienia tego roszczenia. Po pierwsze samo sformułowanie, że pracownik korzysta z przywileju pierwszeństwa do zatrudnienia w dotychczasowym zakładzie pracy, nie jest dość ostre. Ponadto przepis ten nie zakreśla ani terminu, w jakim pracownik powinien zgłosić takie żądanie, ani też nie daje odpowiedzi na pytanie, czy ma on pierwszeństwo do zatrudnienia przed wszystkimi innymi ubiegającymi się o pracę, czy też tylko przed tymi, którzy mają równe z nim kwalifikacje, staż pracy itd. Wreszcie - wbrew sugestii zawartej w pytaniu Sądu Wojewódzkiego - z treści art. 3 ust. 4 dekr. nie wynika, aby przywilej pierwszeństwa do zatrudnienia w dotychczasowym zakładzie pracy dotyczył zatrudnienia na dotychczasowych warunkach.Dlatego też omawiany przepis, jako lex imperfecta, nie daje pracownikowi podstawy do roszczenia ani o nawiązanie z nim stosunku pracy, ani o odszkodowanie.