IV KR 12/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Paluch.Sędziowie: T. Majewski, M. Szczepański (sprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: C. Marysz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Kazimierza S., oskarżonego z art. 225 § 1 i 203 k.k. oraz art. 204 k.k. w związku z art. 60 § 1 k.k., po rozpoznaniu rewizji założonej przez oskarżonego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Opolu z dnia 19 listopada 1968 r., na podstawie art. 375, 383 pkt 2, 385 i 388 § 1 k.p.k.uchylił powyższy wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Opolu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Opolu po rozpoznaniu sprawy Kazimierza S., oskarżonego o to, że:I. w dniu 12 września 1967 r. w C., przed upływem pięciu lat od odbycia kary więzienia za przestępstwo popełnione z tych samych pobudek, w zamiarze pozbawienia życia Lidii G. i dokonania czynu nierządnego, przewrócił ją na ziemię i obnażył jej narządy rodne, a następnie przez zaciśnięcie rękami jej ust i nosa pozbawił ją możliwości oddychania, wskutek czego poniosła ona śmierć, tj. o przestępstwo z art. 225 § 1 k.k. w związku z art. 60 § 1 k.k. i art. 204 § 1 k.k.;II. w dniu 5 lutego 1967 r. w P., przed upływem pięciu lat od odbycia kary więzienia za przestępstwo popełnione z tych samych pobudek, w zamiarze pozbawienia życia Marii P. i dokonania czynu nierządnego, chwycił ją za szyję i wskutek silnego ucisku rękami gardła uniemożliwił dostęp powietrza do płuc, a gdy utraciła przytomność, przewrócił ją i obnażył jej narządy rodne, lecz zamierzonego skutku nie osiągnął, gdyż mimo zagardlenia nie nastąpiło całkowite zahamowanie czynności życiowych jej organizmu, tj. o przestępstwo z art. 23 § 1 k.k. w związku z art. 225 § 1 k.k. oraz art. 204 § 1 k.k. i art. 60 § 1 k.k.;III. w dniu 29 czerwca 1967 r. w G., przed upływem pięciu lat od odbycia kary więzienia za przestępstwo popełnione z tych samych pobudek, w zamiarze pozbawienia życia Alicji U. i dokonania czynu nierządnego, chwycił ją za szyję i wskutek silnego ucisku rękami gardła uniemożliwił dostęp powietrza do płuc, a gdy utraciła przytomność, obnażył jej narządy rodne, lecz zamierzonego skutku nie osiągnął, gdyż mimo zagardlenia nie nastąpiło całkowite zahamowanie czynności życiowych jej organizmu, tj. o przestępstwo z art. 23 § 1 k.k. w związku z art. 225 § 1 k.k. oraz art. 204 §, 1 k.k. i art. 60 § 1 k.k.;IV. w dniu 29 września 1967 r. w O., przed upływem pięciu lat od odbycia kary więzienia za przestępstwo popełnione z tych samych pobudek, w zamiarze pozbawienia życia 13-letniej Heleny S. i dokonania czynu nierządnego, chwycił ją za szyję i na skutek silnego ucisku rękami gardła uniemożliwił dostęp powietrza do płuc, a gdy utraciła przytomność, dokonał na niej gwałtu, lecz zamierzonego skutku nie osiągnął, gdyż mimo zagardlenia nie nastąpiło całkowite zahamowanie czynności życiowych jej organizmu, tj. o przestępstwo z art. 23 § 1 k.k. w związku z art. 225 § 1 k.k. oraz art. 204 § 1 k.k. i art. 60 § 1 k.k.;V. w dniu 20 sierpnia 1961 r. na drodze z Ł. do N., przed upływem pięciu lat od odbycia kary więzienia za tego samego rodzaju przestępstwo, przemocą, polegającą na dławieniu, doprowadził Annę G. do odbycia z nim stosunku płciowego, tj. o przestępstwo z art. 204 § 1 k.k. w związku z art. 60 § 1 k.k.;VI. w dniu 17 lipca 1966 r. w G., przed upływem pięciu lat od odbycia kary więzienia za tego samego rodzaju przestępstwa, przemocą, polegającą na dławieniu, doprowadził Czesławę D. do odbycia z nim stosunku płciowego, tj. o przestępstwo z art. 204 § 1 k.k. w związku z art. 60 § 1 k.k.;VII. w dniu 28 sierpnia 1966 r. na drodze z P. do C., przed upływem pięciu lat od odbycia kary więzienia za tego samego rodzaju przestępstwa, przemocą, polegającą na dławieniu, usiłował doprowadzić Annę W. do poddania się czynowi nierządnemu, lecz zamierzonego skutku nie osiągnął, gdyż zdołała mu się ona wyrwać, tj., o przestępstwo z art. 23 § 1 k.k. w związku z art. 204 § 1 k.k i art. 60 § 1 k.k.;VIII. w trzecim kwartale 1966 r. w W., przed upływem pięciu lat od odbycia kary więzienia za tego samego rodzaju przestępstwa, przemocą, polegającą na dławieniu, usiłował doprowadzić Urszulę G. do poddania się czynowi nierządnemu, lecz zamierzonego skutku nie osiągnął, gdyż zdołała mu się ona wyrwać, tj. o przestępstwo z art. 23 § 1 k.k. w związku z art. 204 § 1 k.k. i art. 60 § 1 k.k.:IX. w dniu 11 października 1966 r. w P., przed upływem pięciu lat od odbycia kary więzienia, grożąc zabiciem oraz stosując przemoc w postaci dławienia, usiłował doprowadzić Zofię S. do poddania się czynowi nierządnemu, lecz zamierzonego skutku nie osiągnął, gdyż zdołała się ona skutecznie obronić, tj. o przestępstwo z art. 23 § 1 k.k. w związku z art. 204 § 1 k.k. i art. 60 § 1 k.k.;X. w dniu 23 października 1966 r. w G., przed upływem pięciu lat od odbycia kary więzienia za tego samego rodzaju przestępstwa, przemocą, polegającą na dławieniu, usiłował doprowadzić Ewę J. do poddania się czynowi nierządnemu, lecz zamierzonego skutku nie osiągnął, gdyż został spłoszony przez nadchodzących przechodniów, tj. o przestępstwo z art. 23 § 1 k.k. w związku z art. 204 § 1 k.k. i art. 60 § 1 k.k.;XI. w dniu 12 sierpnia 1967 r. w O., przed upływem pięciu lat od odbycia kary więzienia za tego samego rodzaju przestępstwo, przemocą, polegającą na dławieniu, doprowadził 9-letnią Martę M. do poddania się czynowi nierządnemu, tj. o przestępstwo z art. 204 § 1 k.k. w związku z art. 203 k.k. i art. 60 § 1 k.k.;XII. w dniu 27 sierpnia 1967 r. w O., przed upływem pięciu lat od odbycia kary więzienia za tego samego rodzaju przestępstwo, grożąc zabiciem oraz stosując przemoc w postaci dławienia, usiłował doprowadzić Gertrudę H. do poddania się czynowi nierządnemu, lecz zamierzonego skutku nie osiągnął, gdyż zdołała mu się ona wyrwać i uciec, tj. o przestępstwo z art. 23 § 1 k.k. w związku z art. 204 § 1 k.k. i art. 60 § 1 k.k., wyrokiem z dnia 19 listopada 1968 r. orzekł:"Uznaje oskarżonego Kazimierza S. za winnego przestępstw z art. 225 § 1 k.k. w związku z art. 60 § 1 k.k. i art. 204 § 1 k.k., z art. 23 § 1 k.k. w związku z art. 225 § 1 k.k. oraz art. 204 § 1 k.k. i art. 60 § 1 k.k., art. 23 § 1 k.k. w związku z art. 225 § 1 k.k. oraz art. 203 k.k. i art. 60 § 1 k.k., z art. 204 § 1 k.k. w związku z art. 60 § 1 k.k., z art. 23 § 1 k.k. w związku z art. 204 § 1 k.k. i art. 60 § 1 k.k. oraz z art. 203 k.k. w związku z art. 60 § 1 k.k., popełnionych w sposób opisany w punktach I, II, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X, XI, XII aktu oskarżenia, przy czym czynu objętego punktem V aktu oskarżenia oskarżony dopuścił się na drodze z Z., a czynu objętego punktem XII aktu oskarżenia oskarżony dopuścił się w K., i za to skazuje oskarżonego:I. za czyn objęty punktem I aktu oskarżenia, przy zastosowaniu art. 36 k.k., na zasadzie art. 225 § 1 k.k. w związku z art. 60 § 1 k.k. i art. 47 § 1 lit. a) k.k. na karę dożywotniego więzienia oraz na utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze;II. za czyny objęte pkt II i IV aktu oskarżenia, przy zastosowaniu art. 36 k.k., na zasadzie art. 23 § 1 k.k. w związku z art. 225 § 1 k.k. oraz art. 60 § 1 k.k. i art. 47 § 2 k.k. na karę po 15 lat więzienia oraz na utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na okres po 5 lat;III. za czyny objęte pkt V-VI aktu oskarżenia na zasadzie art. 204 § 1 k.k. w związku z art. 60 § 1 k.k. na kary po 8 lat więzienia;IV. za czyny objęte pkt VII, VIII, IX, X i XII aktu oskarżenia na zasadzie art. 23 § 1 k.k. w związku z art. 204 § 1 k.k. i art. 60 § 1 k.k. na kary po 6 lat więzienia;V. za czyn objęty pkt XI aktu oskarżenia na zasadzie art. 203 k.k. w związku z art. 60 k.k. na karę 8 lat więzienia;VI. na zasadzie art. 31 i 34 k.k. wymierza oskarżonemu za zbiegające się przestępstwa łączną karę dożywotniego więzienia oraz utratę praw publicznych i obywatelskich praw honorowych na zawsze.VII. na zasadzie art. 58 k.k. na poczet orzeczonej kary pozbawienia wolności zalicza oskarżonemu okres tymczasowego aresztowania od dnia 30 września 1967 r. do dnia 19 listopada 1968 r.;VIII. uniewinnia oskarżonego od zarzutu z art. 23 § 1 k.k. w związku z art. 225 § 1 k.k. oraz z art. 204 § 1 k.k. i art. 60 § 1 k.k., objętego pkt III aktu oskarżenia, a kosztami postępowania w tej części oskarżenia w myśl art. 441 k.p.k. obciąża Skarb Państwa (...)".Od tego wyroku rewizję założył oskarżony, zarzucając:a) błędną ocenę okoliczności faktycznych przez wadliwe ustalenie winy umyślnej w postaci zamiaru wynikowego co do czynów opisanych w pkt I, II i IV aktu oskarżenia,b) rażącą niewspółmierność kary w stosunku do przypisanych czynów z powodu nieuwzględnienia jego osobowości, warunków życiowych oraz szczerej skruchy.W konkluzji rewizja wniosła:1) o uchylenie wyroku w części dotyczącej czynów opisanych w pkt I, II i IV aktu oskarżenia i bądź o uznanie oskarżonego za winnego przestępstwa z art. 204 § 1 w związku z art. 230 § 2 k.k. co do czynu w pkt I i z art. 204 § 1 w związku z art. 60 § 1 k.k. co do czynów opisanych w pkt II i V, bądź też o przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu w Opolu do ponownego rozpoznania;2) ewentualnie o zmianę wyroku przez obniżenie orzeczonych kar poszczególnych i kary łącznej.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Zaskarżony wyrok należało uchylić w całości i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania, albowiem jest on dotknięty takimi brakami, które nie pozwalają na wydanie orzeczenia co do istoty sprawy przez Sąd Najwyższy, a ponadto zachodzi konieczność uzupełnienia materiału dowodowego zebranego w sprawie.Chodzi tu w szczególności o zebrane w sprawie dowody co do poczytalności oskarżonego tempore criminis oraz o sposób oceny tych dowodów przez Sąd I instancji.Oskarżony Kazimierz S. był już trzykrotnie karany za przestępstwa z art. 203 lub art. 204 k.k.Pierwszy raz został on skazany za czyn z art. 204 k.k. w 1952 roku (akta SP w W. V Kp 2153/52), następnie w 1955 r. (akta Wojskowego Sądu Garnizonowego w K. Sg 327/55) i w 1959 r. (akta SP w O. III Kp 499/59).W tej ostatniej sprawie Kazimierz S. został skazany na karę łączną sześciu lat więzienia, a nadto - w związku z opinią biegłych psychiatrów, którzy uznali, iż tempore criminis miał on poczytalność ograniczoną w stopniu znacznym i że jest on niebezpieczny dla porządku prawnego - orzeczono umieszczenie go w zamkniętym zakładzie dla psychicznie chorych.Postanowieniem z dnia 14 czerwca 1961 r. Sąd Powiatowy w Opolu na podstawie lakonicznej informacji zakładu, w którym oskarżony przebywał, zarządził jego zwolnienie z tegoż nakładu i skierował wyrok do wykonania kary więzienia.W toku śledztwa w niniejszej sprawie oskarżony został poddany badaniu przez biegłych psychiatrów, którzy uznając go wstępnie za poczytalnego w pełni, złożyli jednak wniosek o umieszczenie go na obserwacji w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym. Stanowisko swe biegli umotywowali tym, że sprawa jest niecodzienna, trudna i dyskusyjna i że zachodzi potrzeba rozważenia celowości skonfrontowania ich opinii z opinia biegłych, którzy już wydawali opinię co do poczytalności oskarżonego, "najkorzystniej tych samych, którzy już opiniowali poprzednio, a więc w Oddziale Psychiatrii Sądowej Instytutu Psychoneurologicznego w P.".Po kilkumiesięcznej obserwacji i badaniach w Szpitalu Psychiatrii Sądowej w G. wydana została opinia, w której biegli R. i G. wypowiedzieli się za pełną poczytalnością oskarżonego Kazimierza S. w czasie popełnienia przez niego zarzucanych mu czynów.Dodać należy, że opinia w sprawie SP w O. (III Kp 499/59) wydana została także po kilkumiesięcznej obserwacji i badaniu oskarżonego.Obie wymienione wyżej opinie zostały zaliczone przez Sąd Wojewódzki do materiału dowodowego, przy czym opinia z roku 1959 została przez ten Sąd w ogóle pominięta w rozważaniach, natomiast opinia ze Szpitala Psychiatrii Sądowej w G. została poddana nader lakonicznej ocenie, którą trudno uznać za ocenę spełniającą wymagania przewidziane w przepisie art. 339 § 1 lit. a) k.p.k. Dodać jeszcze należy, że na rozprawie przed Sądem Wojewódzkim żadni biegli psychiatrzy nie byli obecni.Jest rzeczą bezsporną, że orzeczenie biegłych podlega ocenie sądu orzekającego na zasadach analogicznych jak inne dowody zebrane w sprawie. Obowiązkiem sądu orzekającego jest zatem także w zakresie oceny dowodu z opinii biegłych wskazać, jak ten dowód ocenił, jakie i dlaczego z niego wyciągnął wnioski. Nie może to być, rzecz prosta, nic nie znaczące powołanie się na daną opinię, natomiast chodzi tu o wskazanie przesłanek, dla których ten dowód uznano za dający podstawę do wysnucia z niego konkretnych wniosków.W sprawie niniejszej było to tym bardziej konieczne, albowiem oskarżony Kazimierz S. czwarty raz odpowiadał za czyny tego samego rodzaju co poprzednie, popełniane niemal w ten sam sposób, a ponadto w bardzo podobnych okolicznościach co poprzednio.Chodzi tu także o to, że wspomniana wyżej ocena musi być dokonywana w powiązaniu z innymi dowodami zebranymi w sprawie oraz na tle całokształtu okoliczności faktycznych.Otóż takiej właśnie oceny dowodu z opinii biegłych w zaskarżonym wyroku brak, co należy uznać za obrazę art. 8, 320 i 339 § 1 lit. a) k.p.k., która w konsekwencji prowadzi do co najmniej utrudnienia kontroli rewizyjnej zaskarżonego wyroku, i to w zakresie nader istotnym dla prawidłowej oceny czynów zarzucanych oskarżonemu.Dalej idącym uchybieniem ze strony Sądu Wojewódzkiego jest całkowite pominięcie dowodu z opinii złożonej w sprawie Sądu Powiatowego w O., z której przecież wynika nader istotny fakt, a mianowicie ograniczona poczytalność oskarżonego w stopniu znacznym połączona z jednoczesnym niebezpieczeństwem dla porządku prawnego w razie jego dalszego pozostawania na wolności. Wprawdzie w aktach wspomnianej sprawy Sądu Powiatowego w O. (III Kp 499/59) znajduje się informacja, że pobyt oskarżonego Kazimierza S. na wolności nie zagraża porządkowi prawnemu, ale przy ocenie tego dowodu należy mieć na uwadze, iż w trakcie pobytu w zakładzie oskarżony popełnił czyn opisany w pkt V aktu oskarżenia, a ponadto opiniujący omawianą kwestię stanowiska swego nawet jednym zdaniem nie uzasadnili.Okoliczności powyższe dają podstawę do uznania wspomnianej informacji za wysoce wątpliwą co do jej trafności.Za słusznością tego stanowiska przemawia także i to, że bezpośrednio po odbyciu kary sześciu lat więzienia (16 lipca 1966 r.) oskarżony ponownie popełnił czyn przestępny tego samego rodzaju (17 lipca 1966 r.), w ciągu następnych trzech miesięcy - kolejne czyny z art. 204 k.k., a następnie szereg dalszych czynów zakwalifikowanych w akcie oskarżenia z art. 225 § 1 k.k., 23 § 1 k.k. w związku z art. 225 § 1 k.k. lub 204 k.k.Nie przesądzając niczego w omawianej kwestii, gdyż prawidłowa ocena wymaga w tej mierze wiadomości specjalnych, podkreślić jednak należy, że ten sposób działania oskarżonego, rozważony w powiązaniu z jego poprzednimi czynami tego samego rodzaju, wydaje się przemawiać za trafnością opinii biegłych wydanej przez U. i F., a co najmniej za koniecznością rozważenia jej w celu stwierdzenia, czy w okresie lat od 1959 do 1966 nie nastąpiło w psychice oskarżonego dalsze pogłębienie tych elementów, które przemawiają za istnieniem przesłanek z art. 18 § 1 k.k.Na tle przytoczonych wyżej okoliczności szczególnego znaczenia nabiera okoliczność wadliwej oceny opinii psychiatrycznej sporządzonej przez biegłych R. i G. z jednoczesnym pominięciem dowodu przeciwnego, to jest opinii U. i F.Przeciwstawność tych opinii zobowiązywała Sąd Wojewódzki do ich oddzielnej oceny (vide art. 339 § 1 lit. a) k.p.k.) a nadto do rozważenia potrzeby co najmniej przesłuchania na rozprawie biegłych R. i G. oraz rozważenia, czy nie zachodzi potrzeba przesłuchania biegłych, którzy wydali opinię w cytowanej sprawie III Kp 499/59.W świetle tego, co powiedziano wyżej, jest bezsporne, że w sprawie niniejszej nie zostały w sposób prawidłowy przeprowadzone dowody w celu ustalenia stanu psychicznego oskarżonego tempore criminis oraz że wspomniane braki postępowania dowodowego prowadzą do wniosku, iż zaskarżony wyrok należy w całości uchylić, a sprawę przekazać do ponownego rozpoznania. Rozstrzygnięcie odmienne byłoby w tych warunkach oczywiście niesprawiedliwe.II. W związku z powyższym przedwczesne byłoby rozważanie zasadności zarzutów rewizji oskarżonego w kwestii oceny prawnej czynów opisanych w pkt I, II i IV aktu oskarżenia, z tym jednak zastrzeżeniem, że przy ponownym rozpoznawaniu sprawy sąd orzekający obowiązany będzie mieć na uwadze, iż przy zamiarze ewentualnym charakter przestępczy czynu lub skutek przestępczy nie są przez sprawcę pożądane, ale są objęte jego zgodą jako możliwe przy realizacji czynu skierowanego ku innemu celowi.III. Jeżeli przy ponownym rozpoznaniu sprawy okaże się, że oskarżony tempore criminis działał w warunkach art. 18 § 1 k.k. i że zachodzą przesłanki z art. 80 § 1 k.k., to przy wymiarze kar i rozważaniu zastosowania art. 18 § 1 k.k. w związku z art. 59 § 1 lit. b) k.k. obowiązkiem Sądu będzie uwzględnienie wskazań wynikających z uzasadnienia uchwały SN z dnia 6 maja 1966 r. (OSNKW zesz. 5-6 z 1966 r., poz. 58), a nadto z wyroków SN z dnia 23 marca 1966 r. i z dnia 22 czerwca 1966 r. (OSNKW zesz. 9-10 z 1966 r., poz. 96 i 97).