III CZP 24/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: S. Gross (sprawozdawca), W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marii T. o powierzenie jej wykonywania władzy rodzicielskiej nad małoletnią Magdaleną T., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 21 lutego 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w sprawie z wniosku o zmianę zawartego w wyroku orzekającym rozwód orzeczenia o wykonywaniu władzy rodzicielskiej:1) dziecko jest uczestnikiem postępowania i powinno być zastępowane przez kuratora?2) należy zgodnie z art. 580 k.p.c. doręczyć odpis wniosku prokuratorowi i zawiadamiać go o terminach rozprawy?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:W sprawie z wniosku o zmianę rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej zawartego w wyroku orzekającym rozwód:1) dziecko powinno być uczestnikiem postępowania reprezentowanym przez kuratora ustanowionego przez sąd opiekuńczy;2) należy doręczać odpis wniosku prokuratorowi i zawiadamiać go o terminach rozprawy, jeżeli z treści wniosku albo z okoliczności ustalonych w toku postępowania wynika, że zmiana rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej prowadzi do zmiany miejsca pobytu dziecka.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy dla m. Krakowa w wyroku z dnia 2 grudnia 1966 r. orzekającym rozwód Edwarda i Marii małżonków T. powierzył ojcu wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnią córką stron, Magdaleną T., urodzoną 19 kwietnia 1962 r.Na skutek wniosku matki Marii T. Sąd Powiatowy dla m. Krakowa postanowieniem z dnia 25 października 1968 r. zmienił powyższy wyrok w części dotyczącej wykonywania władzy rodzicielskiej w ten sposób, że wykonywanie tej władzy nad małoletnią Magdaleną T. powierzył wnioskodawczyni Marii T., zapewniając ojcu dziecka Edwardowi T. nadzór nad wychowaniem małoletniej i utrzymywanie z nią stosunków osobistych.Postanowienie to zaskarżył pełnomocnik Edwarda T. rewizją, w toku rozpoznawania której Sąd Wojewódzki w Krakowie - w trybie art. 391 § 1 k.p.c. - przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia przytoczone w sentencji zagadnienia prawne.Uzasadnienie prawneRozpoznając powyższe zagadnienia, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:I. Wątpliwości, jakie mogą się nasuwać na tle pierwszego z przedstawionych pytań, pozostają w związku z tym, że rozstrzyganie o władzy rodzicielskiej w wyroku orzekającym rozwód odbywa się w procesie toczącym się bez udziału małoletniego, którego rozstrzygnięcie takie dotyczy.Wątpliwości te nie są jednak usprawiedliwione. Orzekanie bowiem o władzy rodzicielskiej w procesie rozwodowym, w którym z natury rzeczy dziecko nie bierze udziału, stanowi wyjątek uzasadniony społeczną koniecznością unormowania sytuacji prawnej małoletnich dzieci równocześnie z rozwodem ich rodziców. Wyjątek ten nie może jednak mieć wpływu na stosowanie ogólnych zasad postępowania nieprocesowego w sprawie przed sądem opiekuńczym, toczącej się wskutek wniosku o zmianę rozstrzygnięcia w kwestii władzy rodzicielskiej, zawartego w wyroku orzekającym rozwód. Przepisy bowiem o postępowaniu przed sądem opiekuńczym nie tylko nie ograniczają uczestnictwa osób zainteresowanych według zasad przewidzianych w art. 510 k.p.c., lecz przeciwnie, rozszerzają ich uprawnienia, przyznając zdolność do podejmowania przed sądem opiekuńczym czynności w postępowaniu dotyczącym ich osoby także tym, którzy pozostają pod władzą rodzicielską, opieką lub kuratelą, jeżeli nie są pozbawieni zdolności do czynności prawnych (art. 573 k.p.c. w związku z art. 15 k.c.).Władza rodzicielska obejmuje nie tylko prawo rodziców do pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do jego wychowywania lecz także - i to przede wszystkim - obowiązek wykonywania tych uprawnień dla dobra dziecka i zgodnie z interesem społecznym (art. 95 § 1 k.r.o.). Odpowiednikiem tego obowiązku są prawa dziecka, których też dotyczy wynik postępowania w sprawie zmiany rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej, a w związku z tym przepis art. 510 k.p.c. uzasadnia potrzebę udziału dziecka w sprawie w charakterze uczestnika postępowania.Ze względu na to, że w tego rodzaju sprawach z reguły zachodzi sprzeczność pomiędzy interesami rodziców, jak również między interesem jednego z nich a interesem dziecka, żadne z rodziców nie może reprezentować dziecka, w którego imieniu powinien brać udział w postępowaniu kurator, ustanowiony przez sąd opiekuńczy stosownie do art. 99 k.r.o. Na konieczność powołania kuratora wskazuje również przepis art. 576 k.p.c., przewidujący obowiązek sądu opiekuńczego wysłuchania - przed wydaniem orzeczenia co do istoty sprawy - przedstawiciela ustawowego osoby, której postępowanie dotyczy.Nadmienić należy, że jak to zostało wyjaśnione w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 1952 r. C 1188/51 (OSN 1953, z. II, poz. 32), niezależnie od reprezentowania dziecka przez przedstawiciela ustawowego ma ono samo, jeśli ukończyło lat trzynaście, prawo występowania w sprawie, która go dotyczy (por. cytowany już poprzednio art. 573 k.p.c.). Sąd opiekuńczy zaś ma prawo nakazać osobiste stawiennictwo dziecka bądź nakazać jego przymusowe sprowadzenie, i to zarówno w odniesieniu do małoletniego mającego zdolność do podejmowania czynności w toczącym się postępowaniu, jak i zdolności takiej pozbawionego. Jest oczywiste, że w obu wypadkach sąd opiekuńczy powinien czuwać nad tym, by ze względu na charakter sprawy udział dziecka w postępowaniu nie miał ujemnych następstw natury społeczno-wychowawczej lub by tego rodzaju następstwa ograniczone były do minimum.II. Odpowiedź na drugie pytanie zależy od tego, czy ewentualna zmiana rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej prowadzi do zmiany miejsca pobytu dziecka, i tym samym wiąże się z potrzebą jego odebrania od osoby, u której dziecko aktualnie się znajduje.Jeżeli z okoliczności przytoczonych we wniosku lub ustalonych w toku postępowania wynika, że tego rodzaju potrzeba wchodzi w rachubę, należy - zgodnie z art. 580 k.p.c. - doręczyć odpis wniosku prokuratorowi i zawiadamiać go o terminach rozprawy.Z tych zasad na przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienia prawne Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi sformułowanej w sentencji.