III PZP 29/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski. Sędziowie: W. Glabisz, K. Piasecki (sprawozdawca). SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Franciszki D. przeciwko Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w Ch. i Spółdzielni Pracy Usług Wielobranżowych i Drobnej Wytwórczości "H" w L. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 2 lipca 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c., jako budzącego poważne wątpliwości:"1) Czy objęte jest postępowaniem odrębnym (art. 459-477 k.p.c.) roszczenie wdowy przeciwko zakładowi pracy, w którym był zatrudniony i ubezpieczony w grupowym ubezpieczeniu rodzinnym jej zmarły mąż, o odszkodowanie w kwocie 15 tys. zł z tego tytułu, że przez zaniechanie z winy strony pozwanej płacenia do PZU składek miesięcznych wygasła wspomniana umowa ubezpieczenia i w konsekwencji powódka po śmierci męża została pozbawiona uzyskania z PZU dochodzonej niniejszym pozwem kwoty?"a w wypadku pozytywnej odpowiedzi na powyższe pytanie - 2) Czy określenie "należności pracownika" zawarte w art. 111 § 1 pkt 3 k.p.c. obejmuje wszystkie roszczenia, które są rozpoznawane i rozstrzygane w postępowaniu odrębnym (art. 459-477 k.p.c.), a jeżeli nie - to które rodzaje roszczeń wskazane w przepisie art. 459 k.p.c. nie są objęte przepisem art. 111 § 1 pkt 3 k.p.c.?"postanowił u d z i e l i ć następującej odpowiedzi:W sprawie z powództwa wdowy przeciwko zakładowi pracy, w którym był zatrudniony i ubezpieczony w grupowym ubezpieczeniu rodzinnym jej zmarły mąż, o odszkodowanie z tego tytułu, że przez zaniechanie z winy strony pozwanej płacenia PZU składek miesięcznych wygasła wspomniana umowa ubezpieczenia (w konsekwencji czego powódka została pozbawiona możliwości uzyskania z PZU świadczenia), mają zastosowanie przepisy art. 459-477 k.p.c. Strona dochodząca takiego roszczenia nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych (art. 111 § 1 pkt 3 k.p.c.).Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne nasunęło się w związku z wnioskiem powódki o zwolnienie ją od kosztów sądowych. Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 29.III.1969 r. wniosek ten oddalił. Przedmiotem zaś toczącego się procesu, w którym wniosek ten został zgłoszony, jest żądanie zasądzenia od Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" i Spółdzielni Pracy odszkodowania za odmowę wypłaty przez PZU w związku ze śmiercią męża powódki należnej sumy ubezpieczeniowej. Mąż powódki w poprzednich latach przed przejściem ze Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" do pozwanej Spółdzielni prac był ubezpieczony w grupowym ubezpieczeniu rodzinnym.Takie są twierdzenia pozwu i one to decydują o kwalifikacji prawnej dochodzonego roszczenia (por. orzeczenie SN z dnia 17.XI.1967 r. I PZ 66/67, OŚNCP 1968, poz. 92). Wymaga więc rozważenia, czy zindywidualizowane twierdzeniami przytoczonymi w pytaniu prawnym roszczenie podlega rozpoznaniu w postępowaniu w sprawach o roszczenia pracowników (art. 459-477 k.p.c.) i czy do niego ma zastosowanie art. 111 § 1 pkt 3 k.p.c. W tym przedmiocie należy mieć na względzie przede wszystkim wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej, dotyczące ochrony uprawnień pracowniczych w postępowaniu odrębnym, z dnia 23 i 30 września 1966 r. (M.P. Nr 63, poz. 305 i OSNCP 1/67/1). W wytycznych zamieszczony został następujący ustęp: "Do spraw ze stosunku pracy podlegających rozpoznaniu w postępowaniu odrębnym należą także sprawy o odszkodowanie za naruszenie przez zakład pracy przewidzianego układem zbiorowym pracy obowiązku ubezpieczenia osobowego pracownika (...), o naprawienie innych szkód wyrządzonych pracownikom lub członkom spółdzielni pracy przez zakład pracy (art. 459 § 1 in fine i art. 459 § 2 k.p.c.). Szkody takie mogą wynikać nie tylko z wypadków w zatrudnieniu lub chorób zawodowych, wskazanych przykładowo z art. 459 § 1 k.p.c.".Wymienione w pytaniu prawnym roszczenie, jeśli chodzi o jego podstawę faktyczną i prawną, jest podobne do tego roszczenia, z którym w podobnych okolicznościach mógłby wystąpić sam pracownik. W tym wypadku niewątpliwie należałoby je podciągnąć pod przepis art. 459 § 1 k.p.c. (pojęcie "naprawienie szkód wyrządzonych pracownikowi przez zakład pracy"). Natomiast gdy wchodzi w grę roszczenie wdowy, należy je zakwalifikować - zgodnie z wytycznymi - według art. 459 § 2 k.p.c. Już te racje uzasadniają zapatrywanie, że w sprawie z powództwa wdowy przeciwko zakładowi pracy, w którym był zatrudniony i ubezpieczony w grupowym ubezpieczeniu rodzinnym jej zmarły mąż, o odszkodowanie z tego tytułu, że przez zaniechanie z winy strony pozwanej płacenia PZU składek miesięcznych wygasła wspomniana umowa ubezpieczenia, mają zastosowanie przepisy art. 459-477 k.p.c. Z kolei wymaga wyjaśnienia kwestia, czy strona dochodząca takiego roszczenia ma obowiązek uiszczenia kosztów sądowych, czy też roszczenie takie jest objęte art. 111 § 1 pkt 3 k.p.c. Zagadnienie to należy rozstrzygnąć w tym sensie, że strona dochodząca w powyższy sposób określonego roszczenia nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych (art. 111 § 1 pkt 3 k.p.c.). Wykładnię tego rodzaju uzasadniają następujące rozważania.Jak to już stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 31 marca 1967 r. III PZP 10/67 (OSNCP 1967, poz. 150), sprawami ze stosunku pracy w rozumieniu art. XII przep. wprow. k.p.c., są sprawy wymienione w art. 459 i 477 k.p.c. Uchwała ta nie zajmowała się kwestią stosunku zakresu unormowania art. XII przep. wprow. k.p.c. i art. 459 i 477 k.p.c. do zakresu spraw unormowanych art. 111 § 1 pkt 3 k.p.c. Niemniej jednak w uzasadnieniu tej uchwały stwierdzono, że kodeks postępowania cywilnego nie posługuje się jednolitą terminologią na określenie spraw związanych ze stosunkiem pracy (por. m.in. art. 1, 61 § 1, 111 § 1, 459, 480 § 1, 476 § 1, 477 k.p.c.). Warto przytoczyć zawartą tam krytykę techniki legislacyjnej, wyrażającą się w słowach: "Nie można przy tym oprzeć się wrażeniu, że ustawodawca przeoczył zapewne potrzebę dostosowania redakcji art. XII przep. wprow. k.p.c. do przepisów o postępowaniu odrębnym w sprawach pracowniczych".Spostrzeżenie to należy odnieść z tych samych przyczyn również do braku zharmonizowania art. 111 § 1 pkt 3 k.p.c. z art. 459 § 1 i 2 k.p.c. Opierając się tylko na brzmieniu obu przepisów, bez skomplikowanych operacji logicznych należałoby dojść do wniosku, że zakresy obu przepisów nie zachodzą na siebie, przy czym unormowany w art. 111 § 1 pkt 3 k.p.c. krąg spraw jest węższy. Podkreślenie tej okoliczności nie może jednak pod żadnym pozorem skłaniać do wniosku, że węższy zakres unormowania art. 111 § 1 pkt 3 k.p.c. jest wyrazem woli ustawodawcy, a nie wynikiem wady techniczno-legislacyjnej. Należy zaznaczyć, że art. 111 § 1 pkt 3 k.p.c. został przejęty z nieznaczną zmianą stylizacji z przepisów o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, mianowicie z ustawy z dnia 30 grudnia 1950 r. (art. 3 ust. 1 pkt 3). Przepis art. 111 § 1 pkt 3 k.p.c. ma na względzie tradycyjny zakres spraw (roszczeń) ze stosunku pracy i nie uwzględnia stworzenia nowego, nie znanego dotychczas postępowania, które - co wyraża art. 460 k.p.c. - zobowiązuje sądy do tego, aby dążyć do zapewnienia należytej ochrony uprawnień pracowniczych.Jeżeli się zważy, że - jak to zostało wyjaśnione we wspomnianych wytycznych Sądu Najwyższego - zakres spraw podlegających rozpoznaniu w tym trybie jest bardzo szeroki, wykraczający nawet poza tradycyjny przedmiot prawa pracy, i że wszystkie te sprawy rozpoznawane są w trybie uprzywilejowanym, zapewniającym szczególną ochronę roszczeń pracowniczych, to nie można znaleźć usprawiedliwienia dla poglądu, w myśl którego tylko część spraw określonych w art. 459 k.p.c. korzystałaby z zawartego w art. 111 § 1 pkt 3 k.p.c. przywileju w postaci braku obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Nieodłączną cechą szczególnej ochrony roszczeń pracowniczych powinno być ułatwienie ich dochodzenia. Przejawem takiego ułatwienia jest niewątpliwie ustanowienie ustawowego zwolnienia od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Należy ponadto zaznaczyć, że zgodnie z dekretem z dnia 24 lutego 1954 r. o zakładowych komisjach rozjemczych koszty związane z działalnością komisji rozjemczej ponosi przedsiębiorstwo.Dlatego należy za uzasadniony uznać wniosek, że sprawy wymienione w art. 459 k.p.c. są sprawami, w których strona nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych (art. 111 § 1 pkt 3 k.p.c.). W tym wniosku mieści się zarazem odpowiedź na postawione przez Sąd Wojewódzki pytanie, czy roszczenie wdowy wymienione w pytaniu jest wolne od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych (art. 111 § 1 pkt 3 k.p.c.). Niezależnie od tego należy powołać się na pogląd wyrażony już dawniej w orzeczeniu z dnia 23.11.1965 r. I PZ 74/65 (OSN 4/66/68) a zawierający rozszerzającą wykładnię art. 111 § 1 pkt 3 k.p.c., a mianowicie wykładnię rozciągającą stosowanie tego przepisu na sprawy spadkobierców pracownika, który uległ wypadkowi przy pracy, czego przecież nie uzasadniałoby samo brzmienie tego przepisu.