III PZP 10/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: K. Marowski, K. Piasecki, M. Piekarski, J. Szczerski, M. Wilewski, J. Tyszka (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po wysłuchaniu wniosku viceprokuratora Generalnej Prokuratury PRL, rozpoznał wniosek Ministra Sprawiedliwości zgłoszony na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym i skierowany przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy sprawami ze stosunku pracy w rozumieniu art. XII przep. wprow. k.p.c. są jedynie sprawy o "roszczenia pracownika ze stosunku pracy" w rozumieniu art. 459 § 1 k.p.c. oraz sprawy ze "stosunku pracy", w których pracownik jest stroną pozwaną (art. 477 k.p.c.), czy też zamieszczone w art. XII przep. wprow. k.p.c. określenie "sprawy ze stosunku pracy" jest szersze i obejmuje również sprawy o naprawienie szkód wyrządzonych pracownikowi przez zakład pracy oraz sprawy przewidziane w art. 459 § 2 k.p.c?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Sprawami ze stosunku pracy w rozumieniu art. XII przepisów wprowadzających k.p.c. są sprawy wymienione w art. 459 i 477 k.p.c. Uzasadnienie faktycznePrzepis art. 47 § 1 k.p.c. - podobnie jak przepis art. 7 u.s.p. - realizuje konstytucyjną zasadę rozpoznawania spraw w sądach z udziałem ławników stanowiąc, że w pierwszej instancji sąd rozpoznaje sprawy w składzie jednego sędziego oraz dwóch ławników, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.Ustawodawca, dopuszczając w art. XII przep. wprow. k.p.c. możność odstąpienia od powyższej zasady, zastrzegł, że nie może to dotyczyć m.in. "spraw ze stosunku pracy". Przewidziane w wymienionym przepisie upoważnienie prezesa sądu powiatowego do zarządzenia rozpoznania każdej sprawy należącej do właściwości tego sądu przez jednego sędziego ma wyjątkowy charakter jak odstępstwo od powyższej zasady konstytucyjnej. Dlatego też należy już na wstępie podkreślić, że wymieniony przepis szczególny, jako ograniczający stosowanie tej zasady, nie podlega wykładni rozszerzającej.Nie można zatem interpretować rozszerzająco zakresu upoważnienia prezesa sądu powiatowego do przewidzianej w tym przepisie możności wyłączania udziału ławników, zwłaszcza w sprawach pracowniczych, w których ze względu na ich podłoże społeczne udział ławników jest szczególnie pożądany.Pojęcie "sprawy ze stosunku pracy" nasuwało wątpliwości już na gruncie przepisów dawnego k.p.c. w związku z art. XLV § 3 przepisów wprowadzających ten kodeks. Ten ostatni bowiem przepis, który jest dosłownym odpowiednikiem art. XII przep. wprow. k.p.c., również nie dopuszczał możności rozpoznawania przez sąd powiatowy w składzie jednego sędziego spraw ze stosunku pracy na podstawie zarządzenia prezesa tego sądu.Orzecznictwo pod rządem dawnego k.p.c. nie uznawało za "sprawy ze stosunku pracy" spraw o naprawienie szkód wyrządzonych pracownikowi przez zakład pracy, w tym także szkód spowodowanych wypadkiem w zatrudnieniu lub chorobą zawodową, wychodząc z założenia, że odpowiedzialność zakładu pracy w takich sprawach kształtuje się na zasadach reżymu deliktowego. Było to wyrazem stanowiska, że "sprawą ze stosunku pracy" jest tylko taka sprawa między podmiotami tego stosunku, której podstawą faktyczną jest stosunek pracy sensu stricto. Innymi słowy, o charakterze "sprawy ze stosunku pracy" decydował wyłącznie wynik materialnoprawnej oceny podstawy faktycznej powództwa. Konsekwencją takiego stanowiska było wyłączenie z tej kategorii spraw wszelkich innych "spraw pracowniczych", które jakkolwiek pozostają w związku ze stosunkiem pracy, mają jednak inną podstawę faktyczną niż stosunek pracy, chociażby toczyły się między stronami tego stosunku.Sąd Najwyższy w uchwale Całej Izby Cywilnej z dnia 24.I.1959 r. 1 CO 27/58 (OSN I/60, poz. 2), rozstrzygając analogiczne zagadnienie prawne, wyjaśnił w podobny sposób treść pojęcia "sprawy ze stosunku pracy", zawartego w art. XLV § 3 przep. wprow. dawny kodeks postępowania cywilnego.Dotychczasowe orzecznictwo stało się jednak nieaktualne w zakresie omawianego tu zagadnienia procesowego, a to wobec zmiany stanu prawnego, jaka nastąpiła z dniem 1 stycznia 1965 r. po wejściu w życie nowego kodeksu postępowania cywilnego. Dotyczy to także wymienionej uchwały Całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego, jakkolwiek uzasadnienie tej uchwały w zakresie omówionych w niej zagadnień ogólniejszych może nadal zachować swój walor.Zmiana stanu prawnego nastąpiła przede wszystkim na skutek wprowadzenia do k.p.c. nie znanego przedtem postępowania odrębnego w sprawach o roszczenia pracowników, co - jak słusznie podniesiono w uzasadnieniu pytania - nie może pozostać bez wpływu na wykładnię art. XII (zdanie drugie) przep. wprow. k.p.c., w szczególności na rozumienie zawartego w tym przepisie pojęcia "sprawy ze stosunku pracy".Punkt ciężkości zagadnienia leży więc w wyjaśnieniu stosunku wymienionego ostatnio przepisu do przepisów k.p.c. w postępowaniu odrębnym, w szczególności do przepisów art. 459 § 1 i 2 k.p.c.Kodeks postępowania cywilnego nie posługuje się jednolitą terminologią na określenie spraw związanych ze stosunkiem pracy (por. m.in. art. 1, 61 § 1, 111 § 1, 459, 480 § 1, 476 § 1, 477 k.p.c.). Nie można przy tym oprzeć się wrażeniu, że ustawodawca przeoczył zapewne potrzebę dostosowania redakcji art. XII przep. wprow. k.p.c. do przepisów o postępowaniu odrębnym w sprawach pracowniczych.Ustawodawca wyodrębnił jednak w nowym kodeksie ogólną (zbiorczą) grupę spraw pracowniczych w najszerszym znaczeniu, określając je jako "sprawy ze stosunków z zakresu prawa pracy" (art. 1 k.p.c.) bądź jako "sprawy o roszczenia pracowników" (tytuł działu III o postępowaniu odrębnym). W obrębie tak określonej ogólnie grupy spraw ustawodawca dokonał dalszego ich podziału, przewidując różne kategorie spraw pracowniczych (art. 459 § 1 i 2 k.p.c.) i zachowując przy tym pojęcie "spraw ze stosunku pracy". Dla wszystkich jednak kategorii spraw pracowniczych ustawodawca ustanowił w interesie pracowników oraz osób z nimi zrównanych postępowanie odrębne.Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29/30 września 1966 r. III PZP 26/66, zawierającej wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w przedmiocie ochrony uprawnień pracowniczych w postępowaniu odrębnym (OSNCP 1/67, poz. 1), wyjaśnił już zakres pojęcia "sprawy o roszczenia pracowników" oraz pojęcia "sprawy ze stosunku pracy", podkreślając potrzebę szerokiej wykładni tych pojęć.W szczególności Sąd Najwyższy wyjaśnił, że istnieje ścisły związek między przepisami zobowiązującymi do zapewnienia osobom zatrudnionym bezpiecznych i higienicznych warunków pracy a przepisami normującymi stosunek pracy. Wypadki w zatrudnieniu i następstwa chorób zawodowych wynikają bowiem na ogół z nienależytego wykonywania przez zakład pracy lub przez osoby zatrudnione obowiązków wypływających nie tylko ze stosunku pracy, ale także z przepisów o bezpieczeństwie i higienie pracy. Z tych przyczyn przepis art. 459 § 1 k.p.c. ma w postępowaniu odrębnym urzeczywistniać ochronę bezpieczeństwa i higieny pracy osób zatrudnionych. Szerokie zaś znaczenie terminów "pracownik" oraz "zakład pracy" użytych w art. 459-477 k.p.c. ma odpowiednie zastosowanie w sprawach o naprawienie szkód wywołanych wypadkiem w zatrudnieniu lub chorobą zawodową.W świetle wspomnianych wytycznych sprawy odszkodowawcze z wypadku w zatrudnieniu lub z choroby zawodowej dotyczą "pracowników" i "zakładów pracy" w rozumieniu wymienionych wyżej przepisów k.p.c. i wynikają ze stosunku pracy.Sąd Najwyższy, dopuszczając w wytycznych możliwość przeprowadzenia rozprawy także na posiedzeniu wyjaśniającym (za zgodą stron i w ich obecności), zaznaczył, że rozprawa powinna się odbyć z udziałem ławników. Wytyczne nie zawierają wprawdzie wyraźnego stwierdzenia, że zarządzenie prezesa sądu powiatowego przewidziane w art. XII przep. wpr. k.p.c. nie może dotyczyć spraw pracowniczych w powyższym szerokim znaczeniu, jednakże zawarte w tym przepisie pojęcie "sprawy ze stosunku pracy" należy rozumieć w znaczeniu szerokim, wyjaśnionym w wytycznych. Wymieniony przepis nie może bowiem być tłumaczony w oderwaniu od przepisów o postępowaniu odrębnym w sprawach pracowniczych i w sposób sprzeczny z celem oraz sensem społecznym tych przepisów, których zadaniem jest zapewnienie należytej ochrony wszelkim roszczeniom pracowniczym, o których mowa w art. 459 k.p.c. W sprawach tych z procesowego punktu widzenia nie ma istotnego znaczenia podstawa prawna powództwa (reżym kontraktowy czy deliktowy), natomiast decydujące znaczenie ma "pracowniczy" charakter żądania. Określenie "sprawy ze stosunku pracy" nie nawiązuje do roszczeń z tego stosunku, tj. nie opiera się na materialnoprawnej ocenie podstawy faktycznej powództwa, lecz poprzestaje na wymaganiu, by istniał związek pomiędzy dochodzonymi żądaniami przewidzianymi w art. 459 i 477 k.p.c. a stosunkiem pracy. Dlatego też określenie to we właściwym znaczeniu procesowym należy rozumieć szeroko, tj. w sposób obejmujący również sprawy związane ze stosunkiem pracy, a więc zarówno sprawy, o których mowa w drugim członie zdania art. 459 § 1 k.p.c., jak i sprawy wymienione w art. 459 § 2 k.p.c. Wszystkie te sprawy bowiem korzystają - z mocy ustawy - z takiej samej szczególnej ochrony procesowej co i sprawy wynikające bezpośrednio ze stosunku pracy. Nie byłoby więc żadnej racji społecznej do ograniczenia zakresu stosowania wymienionych przepisów tylko ze względu na osobę, która dochodzi należności pracowniczej, a tym samym do odmiennego potraktowania tych spraw pod względem składu sądu orzekającego. Pogląd przeciwny prowadziłby do wyników nie zamierzonych przez ustawodawcę. Przepis bowiem art. XII przep. wprow. k.p.c., tłumaczony w oderwaniu od przepisów o postępowaniu odrębnym w sprawach pracowniczych, działałby w praktyce tak, jak działał poprzednio będący jego odpowiednikiem przepis art. XLV § 3 przepisów wprowadzających d. k.p.c., a więc tak, jakby nic się nie zmieniło w stanie prawnym w tej dziedzinie, gdy tymczasem w kontekście nowej ustawy procesowej działanie tego przepisu, zgodnie z właściwie odczytaną intencją ustawodawcy, powinno być inne.Podkreślona na wstępie zasada rozpoznawania spraw w sądach pierwszej instancji z udziałem ławników, stanowiąca szczególny wyraz oparcia naszego ustroju na zasadach demokratycznych, nabiera - jak to już wyżej wspomniano - szczególnego znaczenia właśnie w sprawach pracowniczych ze względu na oczywiste znaczenie społeczne tych spraw. Sądy mają w tych sprawach szczególny obowiązek zapewnienia należytej ochrony szeroko pojętych uprawnień pracowniczych (art. 460 § 1 k.p.c.). Ochrona ta powinna się wyrażać nie tylko w rozpoznawaniu spraw pracowniczych w postępowaniu odrębnym, zapewniającym przyśpieszenie procesu oraz jego usprawnienie, ale także w składzie ławniczym sądu rozpoznającego te sprawy.Nie miałby więc uzasadnienia pogląd, że spośród ogółu spraw pracowniczych, którym zapewnił jednakową ochronę procesową, ustawodawca wyodrębnił celowo niektóre sprawy i dopuścił możliwość odmiennego ich potraktowania pod względem składu sądu. Innymi słowy, nie miałby uzasadnienia pogląd, że ustawodawca w art. XII przep. wprow. k.p.c. zacieśnił zakres spraw, do rozpoznania których skład ławniczy sądu byłby obligatoryjny jedynie w sprawach wynikających bezpośrednio ze stosunku pracy. Z punktu widzenia bowiem podkreślonej wyżej szczególnej ochrony, jaką ustawodawca zapewnia wszystkim bez wyjątku sprawom pracowniczym w szerokim znaczeniu, wyodrębnienie takie wypaczałoby sens społeczny postępowania odrębnego przewidzianego dla tych spraw.W szczególności czynienie, jeśli chodzi o skład orzekający, odróżnień między sprawami ze stosunku pracy a sprawami o naprawienie szkód wynikłych z wypadku w zatrudnieniu lub z choroby zawodowej - nie znajduje uzasadnienia w art. 476 § 1 k.p.c. Ustawodawca bowiem w przepisie tym unormował tylko zasięg rygoru natychmiastowej wykonalności wyroku, Sąd Najwyższy zaś w wymienionych wyżej wytycznych wyjaśnił, że przepis ten stosuje się z mocy art. 459 § 2 k.p.c. do wszystkich spraw pracowniczych. Wynika to z użycia konstrukcji legislacyjnej polegającej na tym, że przepisy o postępowaniu odrębnym w sprawach pracowniczych stosuje się bezpośrednio do "pracowników" z mocy art. 459 § 1 k.p.c., natomiast do innych osób oznaczonych w § 2 tego przepisu stosuje się je odpowiednio - także co do rygoru natychmiastowej wykonalności - przez odesłanie zawarte w ostatnio wymienionym paragrafie.Do spraw "o roszczenia pracowników ze stosunku pracy" w rozumieniu art. 459 § 1 k.p.c. należy zaliczyć, zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem, również sprawy o ustalenie istnienia bądź nieistnienia tego stosunku lub praw zeń wynikających.Do spraw pracowniczych należy także zaliczyć z mocy art. 477 k.p.c. sprawy ze stosunku pracy, w których pracownik (członek spółdzielni pracy) jest stroną pozwaną. W sprawach tych bowiem może również wchodzić w grę potrzeba ochrony usprawiedliwionych interesów pracownika.Z tych względów, na postawione pytanie należało odpowiedzieć jak w sentencji uchwały.